Aurrekari (zuzenbidea)
Aurrekaritza edo aurrekari judiziala Zuzenbidean erabaki judizial edo administratibo batek ondorengo kasuetan duen balio arauemailea da, bereziki antzeko gertakari edo auzi juridikoak daudenean.[1][2] Lehen kasu batean ezarritako irizpidea geroago aplikatzen da, interpretazio juridikoari jarraikortasuna eta aurreikusgarritasuna emanez.[1]
Hasteko, Common law[oh 1] edo zuzenbide arrunteko sistema juridikoetan, aurrekaria aurreko lege-kasu batean ezarritako erregela edo printzipio bat da, auzitegi batentzat antzeko gaiak edo gertaerak dituzten ondorengo kasuetan erabakitzeko loteslea dena.[1] Testuinguru horretan, aurrekaria Zuzenbidearen iturri gisa ulertzen da, lege idatzitik harago, epaien bidez garatzen den arau-multzo baten barruan.[2]
Bestalde, Zuzenbide arrunta edo erkideko lege-sistemek printzipio orokor bat partekatzen dute: antzeko kasuak antzeko emaitzak emateko moduan ebatzi behar dira.[1] Horrenbestez, aurrekaria da helburu hori lortzeko mekanismo nagusietako bat, emaitzen koherentzia eta aurreikusgarritasuna bermatzen dituena.[1]
Azkenik, lege erkidearen sisteman aurrekaria Zuzenbidearen iturri nagusietako bat da, estatutuetako zuzenbidearekin eta zuzenbide betearazlearekin batera kokatzen dena.[1] Horrela, hiru iturri horiek elkar osatzen dute, arau juridikoen sorrera eta aplikazioa egituratuz.[1]
Oinarri teorikoa: stare decisis
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lehenik eta behin, aurrekariaren doktrina ulertzeko funtsezkoa da stare decisis printzipioa, zeinak epaileei aurreko erabakiak errespetatzeko betebeharra ezartzen dien.[3] Latinezko esamoldeak —stare decisis et non quieta movere— aurretik erabakitakoari eustearen ideia adierazten du.[4]
Izan ere, printzipio horren helburua da koherentzia juridikoa eta aurreikusgarritasuna bermatzea, kasu antzekoetan irizpide berak aplikatuz.[3] Horrela, aurreko epaietan ezarritako printzipioek gidatzen dute auzi berrien ebazpena, bereziki common law sistemetan, non goi-mailako auzitegien erabakiek izaera loteslea duten maila baxuagoko auzitegientzat.[2]
Bestalde, zuzenbide kontinentaleko sistemetan jurisprudentziak ez du lotesle izaera formalik, baina goi-auzitegien erabakiak erreferentzia garrantzitsutzat hartzen dira, bereziki irizpide egonkorra osatzen dutenean (jurisprudence constante).[5] Interpretazio baten arabera, lehen kasuan epai bakar batek nahikoa izan daiteke arau bat finkatzeko; bigarrenean, berriz, beharrezkoa da epai multzo koherente bat.[5]
Hala ere, aurrekariak ez dira aldaezinak. Auzitegiek aurreko irizpideak berrikusi edo bazter ditzakete arrazoibide sendoak badaude.[2]
Aurrekari motak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bestalde, aurrekariak bi multzo nagusitan sailkatzen dira: aurrekari lotesleak eta aurrekari persuasiboak.[2] Lehenengoek derrigorrez bete behar dira jurisdikzio bereko maila baxuagoko auzitegietan; bigarrenek, berriz, orientazio-balioa dute, baina ez dira nahitaez aplikatu behar.[2]
Gainera, aurrekari judizialez gain, administrazio-organoek emandako ebazpenek ere aurrekari izaera har dezakete kasu batzuetan.[2]
Hierarkia judiziala eta aplikazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ondoren, aurrekariaren aplikazioa auzitegien hierarkiarekin lotuta dago. Oro har, maila baxuagoko auzitegiek goi-mailako auzitegien erabakiak jarraitu behar dituzte; horri stare decisis bertikala deritzo.[3]
Aldiz, maila bereko auzitegien artean aurreko erabakiek duten eraginari stare decisis horizontala esaten zaio.[3] Kasu horretan, lotura-maila txikiagoa izan ohi da.
Bestetik, auzitegiek aurrekari bat bereiz dezakete kasu berria ezberdina dela iritziz gero, gertakarien arteko alde esanguratsuak identifikatuz.[2] Horrek Zuzenbidearen bilakaera ahalbidetzen du.
Common law eta sistema kontinentala
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Alde batetik, common law sistemetan aurrekaria Zuzenbidearen oinarri nagusietako bat da, eta epaileek aurreko epaietan oinarrituta ebazten dituzte auziak.[5] Sistema hori Ingalaterran sortu zen eta gero beste herrialde askotara hedatu zen.
Bestetik, zuzenbide kontinentaleko[oh 2] sistemetan lege idatzia da iturri nagusia, eta aurrekariak ez dira formalki lotesleak.[5] Hala ere, auzitegiek aurreko erabakiak kontuan hartzen dituzte interpretazio juridikoa egonkortzeko.
Jurisprudentzia eta interpretazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ildo horretatik, sistema kontinentaletan jurisprudentzia garatzen da, non auzitegiek interpretazio jakin bat behin eta berriz errepikatzen dutenean doktrina juridikoa finkatzen den.[5] Horrek aurrekariaren antzeko eginkizuna betetzen du.
Gainera, kasu juridikoek berezitasunak izaten dituzte, eta horrek eragina du aurreko erabakien aplikazioan.[2]
Mugak eta eztabaidak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hala ere, aurrekariaren sistemak eztabaida teorikoak sortu ditu. Batetik, defendatzen da Zuzenbidea malguagoa dela eta gizarte-aldaketetara egokitzeko gaitasun handiagoa duela.[5]
Bestetik, kritikek azpimarratzen dute arau juridikoen sorrera epaileen esku geratzen dela, eta horrek legitimitate demokratikoari buruzko eztabaidak pizten dituela.[5]
Azkenik, praktikan, sistema juridiko askok lege idatzia eta aurrekariak uztartzen dituzte, biak batera erabiliz Zuzenbidea aplikatzeko.[3]
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Common law sistema juridikoa Ingalaterran sortu zen Erdi Aroan, errege-auzitegien jardunetik abiatuta. Hasieran ohitura juridiko komunetan oinarritu zen, baina denborarekin epaien bidez garatutako arau-multzo bihurtu zen, aurrekariek (precedent) zeregin nagusia hartuz.
- ↑ Zuzenbide kontinentala, edo sistema romano-frantsesa, Erromatar Zuzenbidean du jatorria, bereziki VI. mendeko Corpus Iuris Civilis bilduman. Erdi Aroan, Europako unibertsitateetan berrinterpretatu zen, eta Aro Modernoan kodifikazio-prozesuen bidez finkatu zen, hala nola 1804ko Code civil delakoaren bidez.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Black. (1979). Black's Law Dictionary. (5th. argitaraldia).
- Rombauer, Marjorie D.. (1978). Legal Problem Solving: Analysis, Research and Writing. West Publishing.
- Kmiec, Keenan. (2004). «The Origin and Current Meanings of "Judicial Activism"» California Law Review.
- Adeleye, Gabriel. (1999). World Dictionary of Foreign Expressions. .
- Dworkin, Ronald. (1977). Taking Rights Seriously. Harvard University Press.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q665141
 |
Artikulu hau zuzenbideari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |