Australia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Australiako Commonwealtha
Commonwealth of Australia
Bandera Armarria
Ereserkia: Advance Australia Fair
HiriburuaCanberra
Hiri handiena Sydney
Hizkuntza ofiziala(k) Ingelesa (de facto)
Herritarra australiar
Gobernua Monarkia konstituzionala
 -  Erregina Elisabet II.a
 -  Gobernadorea Peter Cosgrove
 -  Lehen ministroa Scott Morrison
Independentzia Erresuma Batutik
 -  Federazioaren konstituzioa 1901eko urtarrilaren 1a 
Geografia
 -  Guztira 7,692,024 km2 (6.)
 -  Ura (%) 0,76
Biztanleria
 -  2018ko[1] zenbatespena 25.108.000 (51.)
 -  2016ko[2] errolda 23.401.892
 -  Dentsitatea 3,3 bizt./km2 (236.)
Dirua Australiako dolarra (AUD)
Ordu-eremua Ezberdinak (UTC+8tik +10era)
 -  Udan (DST)  (UTC+8tik +11ra)
Aurrezenbakia 61
Internet domeinua au

Australia,[3] izen ofiziala Australiako Commonwealth (ingelesez: Commonwealth of Australia), Ozeaniako hego-mendebaldeko estatu burujabea da, Australia uharte-kontinente osoa, Tasmania eta beste uharte txiki batzuk hartzen dituena. 1901. urtean lortu zuen independentzia Britainia Handitik. 7,69 milioi kilometro koadroko eremua du, eta 2018an 25,1 milioi biztanle zituen.[1] Canberra du hiriburua, eta Sydney hiri handiena.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Australia izena latinezko Terra Australis-etik dator, “Hegoaldeko Lurra” esan nahi duena. Antzinako Erroman Hegoaldeko lurralde ezezaguna (latinez: terra australis incognita) izeneko kondaira zegoen, eta Erdi Aroko geografoek askotan jartzen zuten horrela deitutako kontinente bat mapetan.

1639an, nederlanderazko Australische hitza erabili zen hegoaldean aurkitutako lur berriak izendatzeko. 1693an erabili zen Australia deitura lehen aldiz, Gabriel de Foignyk 1692an idatzitako Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe frantsesezko eleberria ingelesera itzuli zenean. Alexander Dalrymplek berriro erabili zuen 1771ean, Hego Pazifiko osoaren gainean hitz egitean. 1793, George Shaw eta Sir James Smithek Zoology and Botany of New Holland argitaratu zuten, eta "lurralde zabala, edo hobe kontinentea, Australia, Australasia edo Holanda Berria" idatzi zuten bertan.

1814an, Matthew Flindersek idatzitako A Voyage to Terra Australis liburuak ezagun egin zuen Australia izena. Bera izan zen Australiari bira osoa eman zion lehenbiziko pertsona. Izenburuan Terra Australis ageri bazen ere, liburu osoan Australia hitza erabili zuen. Lachlan Macquarie Hegoaldeko Gales Berriko gobernadoreak izen hori baliatu zuen Ingalaterrara bidali zituen mezuetan. 1817an izen ofizialtzat hartzea gomendatu zuen, eta 1824an onartu zen.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Australiako geografia»

Mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ozeaniako hego-mendebaldean dago, hego latitudeko 9° eta 44° artean, eta ekialdeko longitudeko 112° eta 154° artean. Australia uhartea, munduko handiena (7.694.208 kilometro koadro), Tasmania (68.332 kilometro koadro), eta kanpoaldeko uharte batzuk hartzen ditu. Mugak hauek dira: Indonesiatik bereizten duen Timorko itsasoa eta Ginea Berritik bereizten duen Arafura itsasoa (Torres itsasartea eta Carpentaria golkoa), iparraldean; Indiako Ozeanoa (Australiako Badia Handia), mendebalde eta hegoaldean; Tasmaniatik bereizten duen Bass itsasartea, hego-ekialdean; eta Ozeano Barea (Zeelanda Berritik bereizten duten Koralaren itsasoa eta Tasmaniako itsasoa), ekialdean.

Erliebea eta hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima, oro har, beroa eta guztiz kontinentala da, baina kontraste izugarriak ditu Australiako klimak. Kontinente idorra da, eta, kokalekua dela eta, Saharakoekin aldera litezkeen ezaugarriak ditu. Iparraldean, eurijasa tropikalak izaten dira udan; hegoaldean, ordea, negu aldean izaten dira euri ugarienak. Hego-mendebaldean (Perth) eta Adelaidan, klima mediterranearra dute eta, hego-ekialdean nahiz Tasmanian, ozeanikoa. Klima idor honen kariaz, sare hidrografikoa eskasa da, eta lur higadura handia. Ura biltzeak dakartzan arazoak hil ala bizikoak dira Australian: 7.500 putzu artesiar inguru dira gaur egun indarrean. Zentral hidraulikoak «Alpe australiar» eta Tasmanian egokitu dira nagusiki.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Australiako historia»

Australiako lehenbiziko biztanleak duela 65.000-70.000 urte iritsi ziren,[4] hego-ekialdeko Asiatik abiaturik. Egungo australiar aborigenen arbasoak ziren. XVIII. mendean, europarrak bertan kokatu zirelarik, aborigen gehienak ehiztari-biltzaileak ziren. Ahozko kultura zabala zeukaten, lurra gurtzen zuten eta Ametsaren garaian sinesten zuten.

Australiara iritsi zen lehen europarra Willem Janszoon nederlandar itsasturia izan zen, 1606an York lurmuturraren penintsula begiztatu zuena. Ondoko urtean, Luis Váez de Torresek bere izena daraman itsasartea gainditu zuen, eta 1642-1643 urteetan Abel Tasman nederlandarrak Tasmania uhartea aurkitu zuen. Nederlandarrek Nieuw-Holland (“Holanda Berria”) izena eman zioten Australiari. XVII. mendean mendebaldeko eta iparraldeko kostaldeetako mapak egin bazituzten ere, ez ziren bertan kokatu.

Europarren kolonizazioa 1770ean hasi zen, James Cook lotinantak Sidney Badia Ingalaterrako erregearen izenean hartu zuelarik, New South Wales (“Hegoaldeko Gales Berria”) izena emanda. 1783an Ipar Ameriketako koloniak galdu ondoren, Australian espetxe-kolonia bat ezartzea deliberatu zuen Britainia Handiko gobernuak. Beraz, ontzidi bat bidali zuen bertara, Arthur Phillip kapitainaren agindupean; 1788ko urtarrilaren 26an, Port Jacksonen jarri zuten lehenbiziko kanpamentua. Data horretan ospatzen da gaur egun nazioaren eguna (Australia Day). Tasmaniako lehenbiziko kolonia 1803an ezarri zuten, eta 1828an mendebaldeko Australiaz jabetu ziren. Hegoaldeko Gales Berritik abiaturik, zenbait kolonia fundatu zuten: Hegoaldeko Australia 1836an, Victoria 1851n, eta Queensland 1859an. Hegoaldeko Australia “probintzia askea” izan zen hasieratik, ez zen espetxe-kolonia izan. Hegoaldeko Gales Berriko kolonoen kanpaina luze baten ondoren, presoen iritsiera amaitu zen; azkenak 1848an heldu ziren.[5]

1788an 750.000-1.000.000 aborigen zeuden Australian. Biztanleria hori izugarri murriztu zen hurrengo 150 urteetan, batez ere europarrek eramandako eritasun infekziosoak zirela medio. Kolonoen aurkako borroketan ere milaka zendu ziren. Gobernuak asimilazio politika abiarazi zuen, 1869ko Aboriginal Protection Act izeneko legearen bitartez. Horren ondorioz, herri indigena anitz bortxaz lekualdatuak izan ziren beren bizilekuetatik, eta seme-alabak kendu zizkieten guraso aborigen askori.[6] Tradizionalki erabili dituzten lurren jabetza-eskubidea 1992 arte ez zitzaien onartu herri indigenei.

Australiar soldaduak Lehen Mundu Gerran, Ypres, 1917

1850eko hamarkadan, urre sukarra piztu zen. 1854ko Eureka Stockade izeneko matxinada izan zen australiar abertzaletasunaren lehenbiziko adierazpena. 1855. urtetik aurrera, sei koloniek nolabaiteko autonomia lortu zuten (Australian Colonies Act), eta Australian Commonwealth ekarri zuen konbentzio federal bat osatu zuten, Britainiar Inperioaren barnean. 1901eko urtarrilaren lehenean onartu zuen erakunde hori parlamentu britainiarrak. 1911n eratu zen Australiako Hiriburuaren Lurraldea, eta bertan eraiki zen Canberra, hiriburu federala. Lehen Mundu Gerran, Britainia Handiarekin elkarturik parte hartu zuen; 416.000 australiar soldaduetatik, 60.000 inguru hil eta beste 152.000 zaurituak izan ziren.[7] Australiako eta Zeelanda Berriko Armada Gorputzak Gallipolin pairatu zuen desagigoa aberriaren jaiotzatzat hartzen dute australiar askok.

1931ko Westminsterko Estatutuak Australia eta Britania Handiaren arteko legezko lotura gehienak askatu zituen. Bigarren Mundu Gerran, laguntza handia eskaini zien Australiak Aliatuei. Gerraondoan, gehiengo liberalak oso politika estua bideratu zuen ekonomia mailan, eta europar inmigrazioa babestu zuen. Estatu Batuen alde jokatu zuen Koreako (1950-1953) eta Vietnamgo (1955–1975) gerretan. 1970eko hamarkadatik aurrera, Australia Zuria politika alde batera utzirik, Asiako eta munduko beste tokietako inmigrazioa ongietorria izan zen.

1996an, hamahiru urtez gobernu sozialista izan ondoren, australiarrek koalizio kontserbadoreari eman zioten aginpidea, eta John Howard hautatu zuten lehen ministro. Aldaketa horren bidez, herrialdeak bide berri bati ekin zion barne politikari dagokionez, eta nazioarteko harremanek, aldiz, bere horretan jarraitu zuten. Howardek liberalismo ekonomikoan oinarritutako politika jarri zuen abian. Baina politika hori biztanle behartsuenen kontura eraman zen aurrera, bereziki aborigenen eta Asiako etorkinen bizkar. Howardek inflazioaren eta defizit publikoaren maila nabarmen apaldu zuen, ez langabezia tasa (% 8,6), ordea. 1999an nazioa errepublika bihurtzeari uko egin zioten australiarrek, erreferendumean. 2007ko hauteskundeetan alderdi laboristako Kevin Rudd gailendu zen.

Gobernua eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Australia monarkia konstituzional parlamentario eta federala da. Elisabet II.a da estatuburua; Australiako gobernadore nagusia da haren ordezkaria herrialde osoan, eta gobernadoreak nor bere estatuan. Lehen ministroa da gobernuburua, eta hark izendatzen du gobernua. Legebiltzarrak bi ganbera ditu: Senatua (76 kide) eta Ordezkarien Ganbera (150 kide).[8]

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Australiaren banaketa administratiboa»

Australia sei estatu eta bi lurralde nagusitan banaturik dago:

Australiako estatuak eta lurraldeak
Bandera Izena Labur. ISO Mota Hiriburua
(edo hiri nagusia)
Biztanleria[9] Eremua (km²)[10]
Flag of New South Wales.svg
Hegoaldeko Gales Berria NSW AU-NSW Estatua Sydney &0000000007704300.0000007.704.300 800.628
Flag of Queensland.svg
Queensland Qld AU-QLD Estatua Brisbane &0000000004827000.0000004.827.000 1.723.936
Flag of South Australia.svg
Hego Australia SA AU-SA Estatua Adelaide &0000000001706500.0000001.706.500 978.810
Flag of Tasmania.svg
Tasmania Tas AU-TAS Estatua Hobart &0000000000518500.000000518.500 64.519
Flag of Victoria (Australia).svg
Victoria Vic AU-VIC Estatua Melbourne &0000000006039100.0000006.039.100 227.010
Flag of Western Australia.svg
Mendebaldeko Australia WA AU-WA Estatua Perth &0000000002613700.0000002.613.700 2.526.786
Flag of the Australian Capital Territory.svg
Australiako Hiriburuaren Lurraldea ACT AU-ACT Lurraldea Canberra &0000000000397397.000000397.397 2.280
Flag of the Northern Territory.svg
Ipar Lurraldea NT AU-NT Lurraldea Darwin &0000000000244000.000000244.000 1.335.742

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2016an 23.401.892 biztanle zituen.[2] Adineka, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %17,8 dira, 15-24 urte bitartekoak %12,8, 25-54 urte bitartekoak %41,4, 55-64 urte bitartekoak %11,8 eta 65 urtetik gorakoak %16,1. Bizi itxaropena oso garaia da, 82,3 urtekoa; 79,8 urtekoa gizonezkoena eta 84,9 urtekoa emakumezkoena (2017ko zenbatespenak).[8].

Banaketa etnikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Australiako biztanleen gehiengoa etorkin europarren ondorengoa da. Lehen Mundu Gerraren ondoren, biztanlegoa laukoiztu egin zen, immigrazio politika handinahi baten ondorioz. Garai batean Erresuma Batuko, Italiako eta Greziako etorkinak izan ziren nagusi (gobernuak kolono zuriak baino ez zituen onartzen 1972ra arte). 2016ko erroldako datuen arabera, biztanleen %26 etorkinak dira; Ingalaterra (%14,7), Zeelanda Berria (%8,4), Txina (%8,3), India (%7,4), Filipinak (%3,8), Vietnam (%3,6), Italia (%2,8), Hego Afrika (%2,6), Malasia (%2,2) eta Eskozia (%1,9) dira jatorririk ohikoenak.[11]

2016an 649.171 aborigen bizi ziren Australian, alegia biztanleriaren %2,8.[12] 1985ean, Australiako Gobernuak hainbat lege proposamen egin zituen aborigenei emateko parke nazionalen gaineko titulartasuna, baita Erresuma Batuko Koroak hartu gabeko lurraldeen eta aborigenen antzinako erreserben gainekoa ere. 1988an Nazio Batuek argitaratutako txosten batean, Australiak aborigenei zegokienez nazioarteko giza eskubideak urratzen zituela salatu zen. 1993an, gobernuak Aborigenen Lurralde Eskubideen legea aldarrikatu zuen, eta epaitegi federal bat antolatu zuen lurralde tituluen baliotasuna aztertzeko. Mendebaldeko Australiak ez zuen onartu, lurralde horretan meatzaritzari loturiko interes asko baitaude eta aborigenen jabetza eskakizunek lurraldearen %40 hartuko bailukete. 1995ean, Aborigenen Lurralde Eskubideen legea baliozkoa zela eta Mendebaldeko Australiaren jarrera konstituzioaren kontrakoa zela adierazi zuen epaitegiak. Edonola ere, gizarte desberdintasunak eta indigenen gutxiagotasuna (bizi itxaropen apalagoa, hezkuntza maila kaskarragoa, hizkuntza askoren desagertzea…) artean konpondu gabeko arazo politikoa da Australian.

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingelesa da hizkuntza nazionala. Australiako ingelesa da aldaera nagusia, eta doinu eta hiztegi bereziak ditu; Australiako ingelesaren zenbait hitz ingelesaren beste aldaeretara igaro dira. Australiako ingelesean ez daude Britainia Handian edo AEBetan adina barne aldaera (tokian tokiko ahoskera edo aldaera lexikalak gorabehera). Gramatika britainiar ingelesean dago oinarrituta hein handian. 2001eko erroldan jaso zenez, biztanleen % 80k ingelesa beste hizkuntzarik ez du etxean. Hurrengo etxeko hizkuntza mintzatuenak txinera (% 2,1), italiera (% 1,9) eta greziera (% 1,4) dira. Lehen eta bigarren belaunaldiko etorkin andana elebidunak dira.

Europarrak iritsi orduko, kalkulatzen da 200 eta 300 hizkuntza bitarte zituztela Australiako aborigenek. Gaur egun arte 70 besterik ez dira iritsi, eta gehienak jende zaharrak baino ez ditu erabiltzen. Izan ere, 18 hizkuntza aborigenek baino ez dute adina guztietako hiztunek. Hizkuntza aborigen batean 50.000 bat lagun mintzo dira (% 0,25).

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez dago estatu erlijiorik Australian. 2016ko erroldaren arabera, biztanleen % 54,6k kristautzat zeukan bere burua. Izan ere, Australiarren % 22,6 katolikoa zen, eta % 13,3 anglikanoa. Erlijiorik gabekoen sailean —horren barruan humanismoa, ateismoa, agnostizismoa eta arrazionalismoa zeudela— ziren biztanleen % 30, eta gehien hazi zen taldea izan zen. Errolda beraren arabera, Islama da Australiako bigarren erlijioa (% 2,6), eta haren atzetik datoz budismoa (% 2,4) eta hinduismoa (% 1,9). Guztira australiarren % 8k du kristaua ez den beste erlijio bat (% 9,1ek uko egin zuen erantzuteari).[13] 2004an 1,5 milioi lagun joaten ziren astero mezatara, hots, populazioaren % 7,5.

Hiri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mundu mailan Australiako Irekia tenis txapelketarik garrantzitsuenen artean dugu.

Australiar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Population clock Australian Bureau of Statistics, Commonwealth of Australia, abs.gov.au http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument. Noiz kontsultatua: 2018-04-03 .
  2. a b   2016 Census QuickStats Australian Bureau of Statistics, Commonwealth of Australia, quickstats.censusdata.abs.gov.au http://quickstats.censusdata.abs.gov.au/census_services/getproduct/census/2016/quickstat/036. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  3.   Euskaltzaindia 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak https://www.euskaltzaindia.eus/dok/arauak/Araua_0038.pdf .
  4.   Clarkson, Chris; Jacobs, Zenobia; Marwick, Ben; Fullagar, Richard; Wallis, Lynley; Smith, Mike; Roberts, Richard G.; Hayes, Elspeth; Lowe, Kelsey; Carah, Xavier; Florin, S. Anna; McNeil, Jessica; Cox, Delyth; Arnold, Lee J.; Hua, Quan; Huntley, Jillian; Brand, Helen E. A.; Manne, Tiina; Fairbairn, Andrew; Shulmeister, James; Lyle, Lindsey; Salinas, Makiah; Page, Mara; Connell, Kate; Park, Gayoung; Norman, Kasih; Murphy, Tessa; Pardoe, Colin Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago Nature volume 547, pages 306–310 (20 July 2017) https://www.nature.com/articles/nature22968. Noiz kontsultatua: 2016-11-20 .
  5.   The State of New South Wales - Timeline of History abs.gov.au http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs%40.nsf/0/A890E87A9AB97424CA2569DE0025C18B?Open. Noiz kontsultatua: 2016-11-21 .
  6.   The Stolen Generations australianstogether.org.au https://www.australianstogether.org.au/discover/australian-history/stolen-generations. Noiz kontsultatua: 2016-11-26 .
  7.   Tucker, Spencer Encyclopedia of World War I Santa Barbara, California: ABC-CLIO. 273. orrialdea, ISBN 978-1-85109-420-2. https://books.google.es/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PA273&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q&f=false. Noiz kontsultatua: 2016-11-26 .
  8. a b   Australia cia.gov https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/as.html. Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  9.   3101.0 – Australian Demographic Statistics, Mar 2016 Australian Bureau of Statistics http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0. Noiz kontsultatua: 2016-11-1 .
  10.   Area of Australia – States and Territories Geoscience Australia: National Location Information http://www.ga.gov.au/scientific-topics/national-location-information/dimensions/area-of-australia-states-and-territories. Noiz kontsultatua: 2016-11-2 .
  11.   Cultural diversity in Australia, 2016 Census of Population and Housing: Reflecting Australia - Stories from the Census, 2016, abs.gov.au https://web.archive.org/web/20171010103419/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Cultural%20Diversity%20Article~20. Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  12.   Aboriginal and Torres Strait Islander population, 2016 Census of Population and Housing: Reflecting Australia - Stories from the Census, 2016, abs.gov.au https://web.archive.org/web/20171010163009/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Aboriginal%20and%20Torres%20Strait%20Islander%20Population%20Data%20Summary~10. Noiz kontsultatua: 2018-11-15 .
  13.   Religion in Australia Census of Population and Housing: Reflecting Australia - Stories from the Census, 2016. Australian Bureau of Statistics, abs.gov.au http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/by%20Subject/2071.0~2016~Main%20Features~Religion%20Data%20Summary~70. Noiz kontsultatua: 2018-11-19 .
  14.   3218.0 – Regional Population Growth, Australia, 2016 Australian Bureau of Statistics, abs.gov.au http://www.abs.gov.au/AUSSTATS/abs@.nsf/Lookup/3218.0Main+Features12016?OpenDocument. Noiz kontsultatua: 2018-11-18 .
  15.   What's driving population growth in Australia's cities? Australian Bureau of Statistics, abs.gov.au http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/latestProducts/3218.0Media%20Release12016-17?OpenDocument. Noiz kontsultatua: 2018-11-18 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Australia Aldatu lotura Wikidatan

Euskal diaspora[aldatu | aldatu iturburu kodea]