Austriar Inperioa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Austriar Inperioa
Kaisertum Österreich

1804 – 1867
Monarkia absolutua
Flag of the Habsburg Monarchy.svg Wappen Kaisertum Österreich 1815 (Klein).png
Ereserkia
Gott erhalte Franz den Kaiser
Austrian empire.png
Inperioaren mapa
Inperioaren aldarrikapena 1804ko abuztuaren 11a
Austria-Hungariako Eginbidea 1867ko martxoaren 30a
Hiriburua Viena
Hizkuntza(k) alemana, hungariera, errumaniera, txekiera, etab.
Erlijioa Katoliko Erromatarra
Aurrekoak
Banner of the Holy Roman Emperor (after 1400).svg Erromatar Inperio Santua
Flag of Hungary (1867-1918).svg Hungaria
Ondorengoa
Austria-Hungaria Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg

Austriar Inperioa (alemanieraz Kaisertum Österreich) 1804an, Germaniako Erromatar Inperio Santuaren amaieraren ostean, Habsburgo leinuak mendean zeuzkan lurraldeen inguruan sortutako inperioa izan zen. Europako bigarren erresumarik zabalena (698.700 km²ko eremua) izan zen, Errusiako Inperioaren atzean, eta hirugarren jendeztatuena, Errusia eta Frantziaren ondotik. 1867an Hungariako Erresumaren titulua gehitu zitzaion, Austria-Hungariako Inperioa bihurtuz. Azken hau hainbat estatu berritan banandu zen Lehen Mundu Gerraren ondoren.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1804an, Germaniako Erromatar Inperio Santua gainbehera zetorrela ikusirik, eta Napoleon Bonapartek bere burua Frantziako enperadore izendatu zuenean, Frantzisko II.ak inperio berria sortu zuen, Austriako Inperioa, eta Frantzisko I.a Austriakoa titulua hartu zuen. Napoleondar Gerretan, 1805ean, Frantziak Hirugarren Koalizioko aliatuen aurka (tartean enperadore habsburgotarra) Austerlitzeko guduan egundoko garaipena lortutakoan, Napoleonek alemaniar lurraldeak antolatzeari ekin zion, estatu berriak sortuz. Horren aurrean, eta bere ondorengoa Napoleon izango zen beldurrez, Germaniako Erromatar Inperio Santua desegin zuen Frantzisko I.ak.

Napoleonen porrotaren ondoren egin zen Vienako Batzarrean (1815), Klemens Wenzel von Metternich austriar kantzelariak, aurretik Frantzian enbaxadore izanak, egoera hura zuzentzeko ahaleginak egin zituen; Austriari indar gehiago eman zion eta Frantzisko II.a enperadorearen eta Metternich ministroaren beraren mendeko gobernu sistema bat eratu zuen. Austriar Inperioa herri, hizkuntza eta etnia asko biltzen zituen lurralde bat zen Austria, Habsburgo etxearen antzinako lurraldeak, Bohemiako koroarenak eta Hungariakoarenak hartzen baitzituen bere baitan. Horrez gainera, Italiako jabegoak (Lonbardia eta Veneto), Dalmaziakoak eta Istriakoak, eta Otomandar Inperioarekin zituen muga lurretakoak (Kroazia, Bosnia eta Serbiako parte bat) ere hartzen zituen, eta baita Polonian konkistatutakoak (Galitzia) ere.

Metternichek bi printzipio baliatu zituen lurralde puzzle hura gobernatzeko. Batetik, germaniarren nagusitasuna bermatu zuen herri, hizkuntza eta etnia guztien gainetik, hau da Vienaren kontrol zorrotza ezarri zuen. Bestetik, alde batera utzi zituen printzipio konstituzional guztiak. Inperioko herri guztien gainetik germaniarrak nagusi izateak administrazio, gudaroste, polizia, justizia eta irakaskuntza alemanieraz eta funtzionario austriarrek egiten zutela esan nahi zuen. Horrek ondoeza sortu zuen inperioko gainerako herrietan eta ondoeza horrek 1830 eta 1848an iritsi zuen gorena, Hungarian eta Bohemian batez ere. Bigarren printzipioak, konstituziorik ezak, ministroek kontrolaturiko administrazio ahaltsu batean baizik oinarritzen ez zen sistema bat eta gobernuaren mendeko funtzionario kasta bat (Beamtestand) eratzeko aukera eman zuen.

Esan bezala, inperioko hainbat herritan mugimendu abertzaleak sortu ziren 1830-1840 ondoko urteetan. Mugimendu horiek Hungarian eta eslabiar herrietan (Txekia, Polonia, Kroazia) agertu ziren indartsuen. 1848ko iraultzak gogor zapaldu zituen austriar gudarosteak: Viena eta Bohemia menderatu ondoren Hungariaren aurka jo zuten. Iraultza azpiratu eta gero, Frantzisko Josef enperadore berriak errejimen neoabsolutista ezarri zuen berriro hiru euskarriren gainean: aristokraziaren aginpidea, gudarostea eta polizia sistema.

Bismarcken Prusiaren aurreko ahuleziagatik eta Sadowako porrota (1866) gertatu eta Venezia behin betiko galdu ondoren berritu zen inperioa. Hain zuzen ere, Hungariaren beste matxinada bat galarazteko berriztatu zen; 1867ko Eginbidearen bidez autonomia zabala eman zitzaion Hungariako Erresumari, baina Hungariak inperioaren gainerako herriak menderatzen laguntzearen trukean.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Austriar Inperioa Aldatu lotura Wikidatan