Edukira joan

Azal argi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Azal argia duen Norvegiako emakume bat.

Azal argia giza larruazalaren kolorea da, eumelaninaren pigmentazio-maila baxua duena erradiazio ultramore baxuko inguruneetara egokitzeko[1]. Azken mendeetako pertsonen migrazioak direla eta, gaur egun azal argiko populazioak daude mundu osoan[2]. Azal argia ohikoagoa da Europa, Ekialdeko Asia[3][4][5], Mendebaldeko Asia, Erdialdeko Asia eta Siberiako populazioen artean, azalaren islapenaren bidez neurtuta[6]. Azal argiko pigmentazioa duten pertsonei "zuriak" deitzen zaie, baina erabilera horiek anbiguoak izan daitezke herrialde batzuetan, talde etniko edo populazio jakin batzuei erreferentzia egiteko erabiltzen baitira[7].

Azal argiko pigmentazioa duten gizakiek eumelanina kantitate txikiko azala dute, eta azal iluneko pigmentazioa duten gizakiek baino melanosoma gutxiago dituzte. Azal argiak erradiazio ultramorea xurgatzeko gaitasun hobeak eskaintzen ditu, eta horrek gorputz-prozesuetarako (kaltzioa garatzeko, adibidez) D bitaminaren kantitate handiagoak sintetizatzen laguntzen dio organismoari[8]. Bestalde, ekuatoretik gertu bizi diren larruazal argiko pertsonek, eguzki-argi asko dagoen lekuetan, folato-deplezioa jasateko arrisku handiagoa dute. Folatoaren deplezioaren ondorioz, DNAn kalteak, sortzetiko akatsak eta minbizi mota ugari izateko arrisku handiagoa dute, batez ere azaleko minbizia[9]. Tropikoetatik urrunago bizi diren azal ilunagoko gizakiek D bitamina maila baxuagoak izan ditzakete, eta horrek osasun arazoak ere ekar ditzake, bai fisikoak bai mentalak, eskizofrenia garatzeko arrisku handiagoa barne[10]. Bi behaketa horiek "D-bitamina-folatoaren hipotesia" osatzen dute, hau da, tropikoetatik urrun erradiazio ultramore baxuko guneetara emigratu zuten populazioek[11] azalaren pigmentazio argirantz zergatik eboluzionatu zuten azaltzen saiatzen den hipotesia[12][13].

Azal argiko populazioen banaketa oso korrelazionatuta dago haiek bizi diren eskualdeetako erradiazio ultramoreen maila baxuekin. Historikoki, azal argiko populazioak ia ekuatoretik urrun soilik bizi ziren, eguzki-argiaren intentsitate txikia zuten latitude altuko eremuetan[14].

Eboluzioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Giza pigmentazioaren historia Europan (Asiara hedatuz). Europako populazioek, Eskandinaviako ehiztari-biltzaileek kasu, pigmentazio argiko aldaeren maila altuagoak zituzten Europako beste leku batzuetako arbasoekin alderatuta, eta horrek iradokitzen du argi gutxiko baldintzetara egokitzea duela milaka urte[15][16]. Zenbait autorek zuhurtzia adierazi dute Goi Paleolitoko europarren azalaren pigmentazio ilunari buruzko iragarpenen aurrean.
    Giza pigmentazioaren historia Europan (Asiara hedatuz). Europako populazioek, Eskandinaviako ehiztari-biltzaileek kasu, pigmentazio argiko aldaeren maila altuagoak zituzten Europako beste leku batzuetako arbasoekin alderatuta, eta horrek iradokitzen du argi gutxiko baldintzetara egokitzea duela milaka urte[15][16]. Zenbait autorek zuhurtzia adierazi dute Goi Paleolitoko europarren azalaren pigmentazio ilunari buruzko iragarpenen aurrean.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Jablonski, Nina G.. (2010). Muehlenbein, Michael P. ed. «Skin Coloration» Human Evolutionary Biology (Cambridge University Press): 192–213.  doi:10.1017/cbo9780511781193.016. ISBN 978-0-521-70510-3. (kontsulta data: 2024-11-08).
  2. ↑ «Human Biological Adaptability: Skin Color as an Adaptation» web.archive.org 2012-12-18 (kontsulta data: 2024-11-08).
  3. ↑ Hou, Sen; Li, Anzhang. (2024-03-01). «Skin color of Chinese women across different regions of China: An analysis based on both individual typology angle and hue angle» Journal of Dermatologic Science and Cosmetic Technology 1 (1): 100003.  doi:10.1016/j.jdsct.2024.100003. ISSN 2950-306X. (kontsulta data: 2024-11-08).
  4. ↑ (Ingelesez) Cho, Changhui; Ruan, Peiyi; Lee, Eunyoung; Ha, Jaehyoun. (2015-03). «Comparison of skin color between two A sian populations: according to latitude and UV exposure» Journal of Cosmetic Dermatology 14 (1): 22–26.  doi:10.1111/jocd.12130. ISSN 1473-2130. (kontsulta data: 2024-11-08).
  5. ↑ (Ingelesez) Wu, Yue; Yi, Fan; Akimoto, Makio; Tanaka, Toshiyuki; Meng, Hong; Dong, Yinmao. (2020-07). «Objective measurement and comparison of human facial skin color in East Asian females» Skin Research and Technology 26 (4): 584–590.  doi:10.1111/srt.12838. ISSN 0909-752X. (kontsulta data: 2024-11-08).
  6. ↑ Relethford, John. (1997). Fundamentals of biological anthropology. (2nd ed. argitaraldia) Mayfield Pub. Co ISBN 978-1-55934-667-2. (kontsulta data: 2024-11-08).
  7. ↑ «RACE - Global Census» web.archive.org 2018-09-14 (kontsulta data: 2024-11-08).
  8. ↑ «Evolution: Library: The Biology of Skin Color: Black and White» www.pbs.org (kontsulta data: 2024-11-08).
  9. ↑ (Ingelesez) Wolf, S. Tony; Kenney, W. Larry. (2019-09-01). «The vitamin D-folate hypothesis in human vascular health» American Journal of Physiology-Regulatory, Integrative and Comparative Physiology 317 (3): R491–R501.  doi:10.1152/ajpregu.00136.2019. ISSN 0363-6119. PMID 31314544. PMC PMC6766707. (kontsulta data: 2024-11-08).
  10. ↑ (Ingelesez) Cui, Xiaoying; McGrath, John J.; Burne, Thomas H. J.; Eyles, Darryl W.. (2021-07). «Vitamin D and schizophrenia: 20 years on» Molecular Psychiatry 26 (7): 2708–2720.  doi:10.1038/s41380-021-01025-0. ISSN 1476-5578. PMID 33500553. PMC PMC8505257. (kontsulta data: 2024-11-08).
  11. ↑ (Ingelesez) Appenzeller, Tim. (2012-05-01). «Human migrations: Eastern odyssey» Nature 485 (7396): 24–26.  doi:10.1038/485024a. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2024-11-08).
  12. ↑ Relethford, J. H.. (2000-10). «Human skin color diversity is highest in sub-Saharan African populations» Human Biology 72 (5): 773–780. ISSN 0018-7143. PMID 11126724. (kontsulta data: 2024-11-08).
  13. ↑ (Ingelesez) Jones, Patrice; Lucock, Mark; Veysey, Martin; Beckett, Emma. (2018-05). «The Vitamin D–Folate Hypothesis as an Evolutionary Model for Skin Pigmentation: An Update and Integration of Current Ideas» Nutrients 10 (5): 554.  doi:10.3390/nu10050554. ISSN 2072-6643. PMID 29710859. PMC PMC5986434. (kontsulta data: 2024-11-08).
  14. ↑ «Modern Human Variation: Overview» web.archive.org 2012-11-05 (kontsulta data: 2024-11-08).
  15. ↑ (Ingelesez) Günther, Torsten; Malmström, Helena; Svensson, Emma M.; Omrak, Ayça; Sánchez-Quinto, Federico; Kılınç, Gülşah M.; Krzewińska, Maja; Eriksson, Gunilla et al.. (2018(e)ko urt. 9(a)). «Population genomics of Mesolithic Scandinavia: Investigating early postglacial migration routes and high-latitude adaptation» PLOS Biology 16 (1): e2003703.  doi:10.1371/journal.pbio.2003703. ISSN 1545-7885. PMID 29315301. PMC PMC5760011. (kontsulta data: 2024-11-14).
  16. ↑ (Ingelesez) Ju, Dan; Mathieson, Iain. (2021-01-05). «The evolution of skin pigmentation-associated variation in West Eurasia» Proceedings of the National Academy of Sciences 118 (1)  doi:10.1073/pnas.2009227118. ISSN 0027-8424. PMID 33443182. PMC PMC7817156. (kontsulta data: 2024-11-14).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Azal_argi&oldid=9969290"(e)tik eskuratuta