Azido fosforiko

Azido fosforiko
Formula kimikoa	H3PO4
SMILES kanonikoa	2D eredua
MolView	3D eredua
Konposizioa	hidrogeno
Base konjokatua	dihydrogenphosphate ion (en)
Mota	inorganic phosphorus oxoacid (en) eta triprotic acid (en)
Ezaugarriak
Dentsitatea	1,87 g/cm³ (77 °F, solido)
Azidotasuna (pKa)	1,97 ; 2,12
Fusio-puntua	42 ℃ ; 20 ℃ ; 42,4 ℃
Irakite-puntua	213 ℃ (1 atm); 407 ℃ (101,325 kPa)
Lurrun-presioa	0,03 mmHg (20 ℃)
Masa molekularra	97,977 Da
Erabilera
Rola	dental material (en)
Arriskuak
NFPA 704	0 3 0
Denboran ponderatutako esposizio muga	1 mg/m³ (10 h, Ameriketako Estatu Batuak)
Denbora laburreko esposizio muga	3 mg/m³ (baliorik ez)
IDLH	1.000 mg/m³
Eragin dezake	phosphoric acid exposure (en)
Identifikatzaileak
InChlKey	NBIIXXVUZAFLBC-UHFFFAOYSA-N
CAS zenbakia	7664-38-2
ChemSpider	979
PubChem	1004 eta 22486802
Reaxys	1921286
Gmelin	26078
ChEBI	2000
ChEMBL	CHEMBL1187
NBE zenbakia	1805
RTECS zenbakia	TB6300000
ZVG	1800
DSSTox zenbakia	TB6300000
EC zenbakia	231-633-2
ECHA	100.028.758
CosIng	36546
MeSH	C030242
RxNorm	8259
Human Metabolome Database	HMDB0002142 eta HMDB0001429
KNApSAcK	C00007408 eta C00052385
UNII	E4GA8884NN
NDF-RT	N0000147024
KEGG	D05467 eta C00009

Azido fosforikoa (azido ortofosforikoa, azido monofosforikoa edo azido fosforikoa (V)) konposatu inorganiko koloregabea da, usainik gabea, solidoa, fosforoduna, ${\ce {H3PO4}}$ formula kimikoarekin.^[1] Eskuarki, % 85eko ur-disoluzioan erabiltzen da, likido koloregabea eta usaingabea sortzen du, hau da xarabe ez-lurrunkorra. Substantzia kimiko industrial garrantzitsua da; ongarri askoren osagaia ere bada.

Konposatua azido bat da. ${\ce {H+}}$ hiru ioiak kentzeak ${\ce {PO4^{-3}}}$ fosfato-ioia ematen du. Protoi bat edo bi mugitzeak ${\ce {H2PO4^{-}}}$ fosfato-ioia eta ${\ce {HPO4^{-2}}}$ hidrogeno-fosfato-ioia ematen ditu, hurrenez hurren. Azido fosforikoak organofosfato izeneko esterrak eratzen ditu.^[2]

Azido ortofosforiko izena azido espezifikoa beste azido fosforiko batzuetatik (azido pirofosforikoa, adibidez) bereizteko erabil daiteke. Hala ere, "azido fosforiko" hitzak, maiz, konposatu espezifiko hori esan nahi du, eta horixe da gaur egungo IUPAC nomenklaturak jasotzen duen esanahia.

Propietate kimikoak

Konposatu hau forma puruan solido kristalino zuria, higroskopikoa eta delikueszentea da. Azido fosforikoa normalean disoluzio gisa gordetzen eta saltzen da. Era horretan itxura likido garden horixka du.

Azido fosforikoa azido triprotikoa da, alegia, uretan gehienez 3 aldiz disozia daiteke eta bakoitzean protoi bat uretara askatu.

Konposatu honi dagokion anioia fosfato ioia esaten deritze. Garrantzi biologiko handia du, batez ere, azukre fosforilatuetatik eratorritako konposatuetan, esaterako, azido desoxierribonukleikoa (DNA), azido erribonukleikoa (RNA) eta adenosin trifosfatoa (ATP).

Propietate fisikoak

Dentsitate erlatiboa (ura = 1): 1,68

Disolbagarritasuna uretan: Handia

Lurrun-presioa 20 ° C-an: 4

Lurrun-dentsitate erlatiboa (airea = 1): 3,4

Masa molekularra: 97,995182 [* g /* mol]

Erabilpena

Ez da azido sendoa, pKa txikiena 2,14 baita. Azidoa oso erabilgarria da laborategian, oxidazioarekiko, erredukzioarekiko, lurruntzearekiko (HCl-rekin alderatuta) eta karbonizazioarekiko (azido sulfurikoarekin alderatuta) erresistentzia duelako. Katalizatzaile gisa erabiltzen da alkenoen deshidratazioan^[3], esterifikazioan^[4] edo Friedel-Craften erreakzioan.^[5] Azido fosforikoa edari ez-alkoholdunen osagai gisa erabiltzen da, hala nola gaseosan, E-338^[6] elikagai-gehigarri gisa, bereziki kola motakoetan; hortz-esmaltearen gainazala egokitzeko elementu gisa; izan ere, haren azalera desmineralizatzean mikrotentzioak sortzen ditu bere egituran, eta horrek errazten du hortzak lehengoratzeko materialak atxikitzea; katalizatzaile gisa, aleazio ferrosoak babesteko, burdinazko fosfato disolbaezinak eratzearen ondorioz, eta uraren, fertizatzaileen eta detergenteen bigungailu gisa erabilitako sodio-tripolosfatoa fabrikatzeko. Laborategi kimikoetan asko erabiltzen da tanpoi disoluzioak prestatzeko edota pH-a erregulatzeko.

Azido fosforikoa amoniakoarekin neutralizatzeak fosfato monoamonikoa (MAP) sortzen du. Hau nitrogenoa eta fosforo aprobetxagarria dituen ongarri konplexu oso kontzentratua sortzen du.^[7]

Sodio fluoruroa gehituz gero, sodio monofluorofosfatoa (MFP) lortzen da, hortzetako krema batzuen osagaia dena.

Azido fosforikoaren aplikazio espezifikoen artean daude:

- tratamendu antioxidatzaileak

- ikatz aktibatuaren ekoizpena ^[8]

- mikrofabrikazioan aluminioa aren grabaketa ^[9]

- kosmetikoetan pH-a doiketa^[10]

- agente desinfektatzailea^[11]

Erabilpena elikagaietan

Elikadura alorrean aurkitzen den azido fosforikoa elikagaiak eta edariak azidotzeko erabiltzen da, hala nola freskagarriak eta marmeladak, zapore pikante edo garratza ematen dizkiena. Azido fosforikoak kontserbatzaile gisa ere balio du.^[12] Azido fosforikoa duten freskagarriei, Coca-Cola barne, fosfatatutako freskagarri edo fosfato esaten zaie batzuetan. Azido fosforikoak giltzurrun-kalkuluak sortzea eragin dezake, batez ere aurretik ere izan dituzten pertsonetan.^[13]

Erabilpena medikuntzan

Azido fosforikoa odontologian eta ortodontzian erabiltzen da, enpasteak eta beste hortz-aparatu batzuk jartzeko hortz-gainazalak garbitzeko eta karrakatzeko. Era berean, azukre-maila handiak (glukosa eta fruktosa) dituzten goragaleen aurkako salmenta libreko sendagaien osagaia da. Azido hori hortz-zuritzaile askotan ere erabiltzen da, aplikatu aurretik plaka bakterianoa kentzeko.

Purifikazioa

Fosfatatze-arrokatik edo prozesu termikoetatik sortutako azido fosforikoak askotan garbiketa eskatzen du. Arazketa metodo arrunta azido fosforikoa uretatik eta beste ezpurutasunetatik bereiztea dakar, disolbatzaile organikoak erabiliz, hala nola, tributilo fosfatoa (TBP), metil isobutil ketona (MIBK) edo n-oktanola. Nanoiragazketak egiteko nanoiragazketako mintz bat erabiltzen da. Mintz hori pisu molekular handiko polietileneiminen polimero polikationiko baten gordailu baten bidez funtzionalizatzen da. Nanoiragazketak nabarmen murrizten dituela frogatu da, hainbat ezpurutasunen kontzentrazioak, kadmioa, aluminioa, burdina eta lur-elementu arraroak barne. Laborategiaren eta industria-pilotuaren emaitzek erakutsi zuten prozesu honek azido fosforikoa ekoizteko aukera ematen duela.^[14]

Kristalizazio zatikatuak purutasun handiagoak lor ditzake erdieroaleen aplikazioetarako. Horretarako kristalizatzaile estatiko bat erabiltzen da. Kristalizatzaile estatiko batek plaka bertikalak erabiltzen ditu, urtutako elikaduran esekita daudenak eta txandaka hoztu eta berotzen direnak, bero-transferentziako bitartekari baten bidez. ^[15]

Segurtasun neurriak

Azido fosforikoa ez da azido sendoa. Hala ere, disoluzioan neurrizko kontzentrazioetan larruazalarentzat narritagarriak izan daitezke. Horretaz gain, disoluzio kontzentratua ukitzeak erredura larriak eragin ditzake bai azalean, bai begietan.^[16]

Erreferentziak

↑ «Ácido fosfórico, también llamado ácido ortofosfórico» cameochemicals.noaa.gov (kontsulta data: 2025-11-29).
↑ Westheimer, F.H.. (6 June 1987). «Why nature chose phosphates» Science 235 (4793): 1173–1178 (see pp. 1175–1176). doi:10.1126/science.2434996. PMID 2434996. Bibcode: 1987Sci...235.1173W..
↑ «Phosphoric catalysis of alcohol dehydration».
↑ Hayashi, Hiroyuki; Yasukochi, Shotaro; Sakamoto, Tatsuhiro; Hatano, Manabu; Ishihara, Kazuaki (2 de abril de 2021). «Insight into the Mechanism of the Acylation of Alcohols with Acid Anhydrides Catalyzed by Phosphoric Acid Derivatives». The Journal of Organic Chemistry (en inglés) 86 (7): 5197-5212. ISSN 0022-3263. doi:10.1021/acs.joc.1c00102. Consultado el 22 de septiembre de 2022.
↑ Wu, Shaofeng; Dong, Jianyu; Zhou, Dan; Wang, Wan; Liu, Long; Zhou, Yongbo (20 de noviembre de 2020). «Phosphorous Acid-Catalyzed Alkylation of Phenols with Alkenes». The Journal of Organic Chemistry (en inglés) 85 (22): 14307-14314. ISSN 0022-3263. doi:10.1021/acs.joc.9b03028. Consultado el 22 de septiembre de 2022.
↑ Approved additives and E numbers | Food Standards AgencyFoods Standards Agency. 14 March 2012. Archived from the original on 21 August 2013. Retrieved 22 July 2012.
↑ «Copia archivada». Archivado desde el original el 18 de enero de 2012. Consultado el 27 de febrero de 2012.
↑ Toles, C.; Rimmer, S.; Hower, J. C. (1996). "Production of activated carbons from a washington lignite using phosphoric acid activation". Carbon. 34 (11): 1419.
↑ Wolf, S.; R. N. Tauber (1986). Silicon processing for the VLSI era: Volume 1 – Process technology. Lattice Press. p. 534. ISBN 978-0-9616721-6-4.
↑ "Ingredient dictionary: P". Cosmetic ingredient dictionary. Paula's Choice. Archived from the original on 18 January 2008. Retrieved 16 November 2007.
↑ Five Star Chemicals. Archived (PDF) from the original on 8 February 2016. Retrieved 17 August 2015
↑ «Why is phosphoric acid used in some Coca‑Cola drinks?- Frequently Asked Questions - Coca-Cola GB». www.coca-cola.co.uk (en inglés británico). Archivado desde el original el 2 de agosto de 2021. Consultado el 31 de agosto de 2021.
↑ Qaseem, Amir; Dallas, Paul; Forciea, Mary Ann; Starkey, Melissa; Denberg, Thomas D. (4 de noviembre de 2014). «Dietary and Pharmacologic Management to Prevent Recurrent Nephrolithiasis in Adults: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians». Annals of Internal Medicine 161 (9): 659. doi:10.7326/M13-2908.
↑ Wet Process Phosphoric Acid Purification (2022). "Wet Process Phosphoric Acid Purification Using Functionalized Organic Nanofiltration Membrane". Separations. 9 (4): 100. doi:10.3390/separations9040100.
↑ Fractional Crystallization
↑ «Ácido fosfórico, 85 wt.% SDS». Sigma-Aldrich. 5 de mayo de 2016. Archivado desde el original el 18 de enero de 2017. Consultado el 16 de enero de 2017.

Kanpo estekak

Datuak: Q184782
Multimedia: Phosphoric acid / Q184782

[1] «Ácido fosfórico, también llamado ácido ortofosfórico» cameochemicals.noaa.gov (kontsulta data: 2025-11-29).

[Westheimer-2] Westheimer, F.H.. (6 June 1987). «Why nature chose phosphates» Science 235 (4793): 1173–1178 (see pp. 1175–1176). doi:10.1126/science.2434996. PMID 2434996. Bibcode: 1987Sci...235.1173W..

[3] «Phosphoric catalysis of alcohol dehydration».

[4] Hayashi, Hiroyuki; Yasukochi, Shotaro; Sakamoto, Tatsuhiro; Hatano, Manabu; Ishihara, Kazuaki (2 de abril de 2021). «Insight into the Mechanism of the Acylation of Alcohols with Acid Anhydrides Catalyzed by Phosphoric Acid Derivatives». The Journal of Organic Chemistry (en inglés) 86 (7): 5197-5212. ISSN 0022-3263. doi:10.1021/acs.joc.1c00102. Consultado el 22 de septiembre de 2022.

[5] Wu, Shaofeng; Dong, Jianyu; Zhou, Dan; Wang, Wan; Liu, Long; Zhou, Yongbo (20 de noviembre de 2020). «Phosphorous Acid-Catalyzed Alkylation of Phenols with Alkenes». The Journal of Organic Chemistry (en inglés) 85 (22): 14307-14314. ISSN 0022-3263. doi:10.1021/acs.joc.9b03028. Consultado el 22 de septiembre de 2022.

[6] Approved additives and E numbers | Food Standards AgencyFoods Standards Agency. 14 March 2012. Archived from the original on 21 August 2013. Retrieved 22 July 2012.

[7] «Copia archivada». Archivado desde el original el 18 de enero de 2012. Consultado el 27 de febrero de 2012.

[8] Toles, C.; Rimmer, S.; Hower, J. C. (1996). "Production of activated carbons from a washington lignite using phosphoric acid activation". Carbon. 34 (11): 1419.

[9] Wolf, S.; R. N. Tauber (1986). Silicon processing for the VLSI era: Volume 1 – Process technology. Lattice Press. p. 534. ISBN 978-0-9616721-6-4.

[10] "Ingredient dictionary: P". Cosmetic ingredient dictionary. Paula's Choice. Archived from the original on 18 January 2008. Retrieved 16 November 2007.

[11] Five Star Chemicals. Archived (PDF) from the original on 8 February 2016. Retrieved 17 August 2015

[12] «Why is phosphoric acid used in some Coca‑Cola drinks?- Frequently Asked Questions - Coca-Cola GB». www.coca-cola.co.uk (en inglés británico). Archivado desde el original el 2 de agosto de 2021. Consultado el 31 de agosto de 2021.

[13] Qaseem, Amir; Dallas, Paul; Forciea, Mary Ann; Starkey, Melissa; Denberg, Thomas D. (4 de noviembre de 2014). «Dietary and Pharmacologic Management to Prevent Recurrent Nephrolithiasis in Adults: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians». Annals of Internal Medicine 161 (9): 659. doi:10.7326/M13-2908.

[14] Wet Process Phosphoric Acid Purification (2022). "Wet Process Phosphoric Acid Purification Using Functionalized Organic Nanofiltration Membrane". Separations. 9 (4): 100. doi:10.3390/separations9040100.

[15] Fractional Crystallization

[16] «Ácido fosfórico, 85 wt.% SDS». Sigma-Aldrich. 5 de mayo de 2016. Archivado desde el original el 18 de enero de 2017. Consultado el 16 de enero de 2017.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]