Baskoien txanponak

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Baskoien txanponak protohistorian (Burdin aro amaiera eta Antzinaro hasieran) baskoien hirietan egin ziren txanponak dira. Erromatar, iberiar eta zeliberiar edo zeltiar eragina dute eta erromatarek Iberiar penintsulan izan zituzten gerlekin lotuta daude.

Erromatartze hasierako txanpon-etxe (edo diru-ola[1]) batzuk baskoien artean identifikatu dira baina interpretazio desberdinak daude eta sailkapena ez da ziurra. Garai horretakoek iberiar eta zeltiberiar[2] hizkiez idatziriko legendak dituzte eta beroien metrologia[3] berdina erabiltzen dute. Ikonografiaren aldetik ezaugarri batzuk gordetzen dituzte ia gehienetan: Bizardun eta ile-kiskurdun burua aurrealdean eta zalduna armarekin atzealdean.

Erromatar errepublika, inperio bilakatu eta bere lurralde okupatuak antolatzen dituenean, hiri indigenek ez zuten gehiago moneta ekoitzi modelo zaharrekin eta, Erromako gobernadoreen baimenaz, txanpona jaulgi zezaketen hiri bakanek, erromatar estiloa eta alfabetoa erabili zuten.

Txanpon-etxeen zerrenden inguruko eztabaida[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baskoien txanponak zeintzuk diren identifikatzeko hainbat proposamen egon da. Hauek dira noizbait, txanpon baskoitzat identifikatu direnak. Asterisko batez markatu dira, Klaudio Ptolomeok hiri baskoien artean zerrendatu zituenak, eta beraz, ziur baskoienak direla:

  • *Alaun
  • Arsakos/Arsakos-on
  • Arsaos (edo Arsaoz)
  • Barskunes/Baskunez
  • Bentian
  • *Erkauika
  • Iaka
  • *Kaiskata
  • *Kalakorikos
  • Kueiliokos
  • Olkairun
  • Ontikes/Omtikes
  • *Sekia
  • Sesars
  • Tirsos
  • Turiazou
  • Unambaate (edo Umanbaate)

Inperioaren lehen urteetako txanponak


Erabiltzen duten hizkuntza eta grafia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txanpon-etxe gehienak idazkera iberiarra erabiltzen dute, eta zehazki, ipar-ekialdekoa, baina hizkuntza ez da beti ziurtasun osoz identifikatu. Gainera txanpon batzuetan, zeinu bereiziak agertzen dira, bai baskoien txanponetan nola auzokide dituen beste zenbait herritako txanponetan. Hizki horietako batzuk ez dira beste inon aurkitu. Gainerako hizki, zeinu edo marka batzuk, beste zenbait txanpon edo objektuetan aurkitu badira ere, ez dute balio izan zeinuaren esanahi bera ulertzeko. Hortaz, uste da txanpon batzuek azpisitema grafiko berezi bat erakusten dutela, iberiarrarekin erlazionatuta baina berezitasun batzuekin.[4]

Hauek dira adibide batzuk:

  • T gisa identifikatu den zeinua: erromatar T larri baten itxurakoa, ez da agertzen beste garaiko beste iberiar idazkeretan. N soinua irudikatzen duela esan izan da.Txanpon hauetan agertzen da: Onikes eta Unambaate.
  • KE adierazteko zeinua, ipar-ekialdeko iberiar idazkeran agertzen da baina bertsio zaharragoetan[5]. Ontikes-en agertzen da.
  • Buelta emanda dagoen balizko S zeinua: ezkerrerantz giratuta dago. Txanpon hauetan agertzen da: Arskakos-on, Ontikes, Arsaos.
  • Erromatar R larriaren itxura izanik. eskerrera buelta emanda dagoen hizkia. Ampuriesen eta Rosellonen holako adibide gutxi batzuk agertu dira baina ez dute balio txanponen hizkiaren soinua zein den ulertzeko. Txanpon hauetan agertzen da: Arsaos


Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Mikel Legorburu, numismatikan aditua izen hori erabiltzen du. Ikusi: "Txanponak Historian, Historia txanponetan", Aizu, aek-ren aldizkaria, http://www.aurrekoaleak.aizu.eus/index.php?option=com_content&view=article&id=2002%3Atxanponak-historian-historia-txanponetan&Itemid=106#tx
  2. Zeltiberiar zeinu-multzoa, iberiar ipar-ekialdeko zeinu sistemaren aldaera bat da.
  3. Txanponen pisu-sistema
  4. Beltran Lloris, Francisco eta Velaza Frías, Javier (2006). 110-126. Laburpen taula: 124.or.
  5. K.a. V-III. mendeetako ipar-ekialdeko iberiar idazkera dualean konkretuki.

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • "Cecas vasconas". Tesorillo.com. Numismática Antigua.
  • Blazquez Cerrato, Cruces: "Las denomindas "cecas" vasconas: una revisión". hemen: Andreu Pintado, Javier (Ed.): Los vacones de las fuentes antiguas. En torno a una etnia de la antigüedad peninsular. Coleccio Instrumenta. Publicacions i edicions de la Universitata de Barcelona. Bartzelona, 2009. ISBN: 978-84-475-3390-9. 99-126 or.
  • Beltrán Lloris, Francisco eta Velaza Frías, Javier: "De etnias y monedas: las "cecas vasconas", una revisión crítica, hemen: Andreu Pintado, Javier (Ed.): Los vacones de las fuentes antiguas. En torno a una etnia de la antigüedad peninsular. Coleccio Instrumenta. Publicacions i edicions de la Universitata de Barcelona. Bartzelona, 2009. 99-126 or. ISBN: 978-84-475-3390-9
  • Domínguez Arranz, Almudena: Las cecas ibéricas del valle del Ebro. Insitución Fernándo el Católico. Zargoza,1979. ISBN: 84-00-04385-5
  • Martínez Chico,David eta Amela Valverde, Luis: “La ceca de Olkairun y su posible localización”, Hispania Antiqva. Revistade Historia Antigua XLII (2018): 77-87.DOI: https://doi.org/10.24197/ha. XLII. 2018.77-87
  • Fernández Gómez, José: "Arsaos. Reflexiones históricas, gográficas y tipológica en torno a una ceca indígena en territorio vascón", hemen: Andreu Pintado, Javier (ed.): En torno a una etnia de la antigüedad peninsular. Coleccio Instrumenta. Publicacions i edicions de la Universitata de Barcelona. Bartzelona, 2009. 339-370 or. ISBN: 978-84-475-3390-9
  • Torregrosa Yago, José M.: "Bentian. Análisis historigráfico de una ceca vascona", Sanguntum, 44 (2012). 137-154 or. ISSN: 0210-3729

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herriko ekonomia erromatar garaian

Baskoi