Baztanga

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Ohar medikoa
Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Baztanga duen umea

Variolae vaccine izeneko birusak sorturiko gaixotasun infekzioso eta kutsakorra da nafarreria edo baztanga. Bere izena latinetik dator, zikina edo zikinduta esan nahi du eta gaixoari aurpegian eta gorputzean agertutako koskorrei egiten die erreferentzia.

Milaka urtetan zehar nafarreri izurrite asko egon dira, baina mundu mailako txertatze programa arrakastatsu baten ondoren, gaixotasuna erabat erradikatzea lortu da. Azken kasua Somalian izan zen, 1977an.

Laborategi batzuetan gordetako erreserbak ezik, nafarreria sortzen duen birusa ezabatua dago. Hala ere, azkenaldian beldurra dago norbaitek birus hau arma biologiko gisa erabil dezan.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baztanga orain dela hiru mila urte sortu zen gaixotasun infekziosoa da, mendeetan zehar ikaragarrizko izurriteak eragin dituena. Hain arriskutsua zen, ezen haurrei ez baitzien izenik jartzen nafarreriari aurre egin eta bizirik atera arte.

1776.urtean hasi zen Edward Jenner gaixotasun honen aurkako txertoa lortzeko lanean. Behiekin lan egiten zutenek nafarreria ez zutela pairatzen konturatu zen. Behiek gaixotasunarekiko erresistentzia zuten eta bere zornea pertsona batzuei inokulatuz, ez zirela infektatzen konturatu zen. Honela, 1798. urtean lortu zuen txertoa.

Txerto honekin egin zuten programaren bidez baztanga desagerraraztea edo erradikatzea lortu zen. Hala ere, Errusiak eta AEBek oraindik birus hau gordeta daukate laborategietan.

Baztanga motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bi baztanga mota daude gaixotasuna sortzen duen birusaren arabera:

1.- Variola major: gehien ematen den baztanga mota da, eta baita arriskutsuena ere. Sukar handiagoa eta erupzio hedatuagoa izaten da. Lau Variola major azpimota daude.

  • Klasikoa: kasuen %90ean ematen da mota hau.
  • Modifikatua: txertatuak izan direnek jasaten dute eta arina izan ohi da.
  • Lisoa eta hemorragikoa: bi hauek, oso arraroak eta arriskutsuak dira.

2.- Variola minor: oso gutxitan ematen da eta ez da arriskutsua.

Historikoki, Variola major-en heriotza-tasa %30ekoa da, hala ere, Variola major lisoa eta hemorragikoa hilgarriak dira. Variola minor-ren heriotza-tasari dagokionez, %1ekoa da.

Baztanga desagertu baino lehen, ezin zituzten bi baztanga mota hauek desberdindu ezaugarri klinikoei dagokionez, baina gaur egun, desberdindu daitezke. Garai batean baztanga motarik ohikoena Variola major zen. Variola minor gero agertu zen.

Transmisioa eta eboluzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baztanga kutsatzeko, gaixoarekin kontaktu zuzena izan behar da, gaixoak erabiltzen dituen arropa edota maindireen bidez kutsatu baitaiteke. Horregatik, gehienetan familiarrak eta inguruko pertsonak kutsatzen dira.

Gizakiak dira baztangaren eramaile naturalak, beraz intsektu eta animaliek ezin dezakete transmititu. Hala ere, gaixotasunaren fase zehatz batzuetan bakarrik transmititu daiteke. Baztangaren fase desberdinak honako hauek dira:

  • Inkubazio epea: 7- 17 egun irauten du. Gaixoak ez ditu ingurukoak kutsatzen. Baztangaren birusaz kutsatu eta egun batzuetan inkubatzen egoten da, hots, gaixoak ez du sintomarik edukiko.
  • Lehenengo sintomak: 2-4 egun bitartean iraun dezake eta batzuetan kutsatu egin dezake gaixoak. Lehenengo sintomak agertzen dira: sukarra, nahigabea, buruko mina, baita gorputzean mina ere, eta batzuetan goragalea. Sukarra 38-40 °C artean izan ohi da. Momentu honetan, gaixoak bere eguneroko bizitza jarraitzeko gaixoegi sentituko da.
  • Lehenengo erupzioa: 4 eguneko iraupena du eta oso kutsakorra da fase hau. Hasierako erupzioa agertuko da, puntu gorri batzuk mihian eta ahoan. Puntu gorri horiek zauri bihurtuko dira, irekiz eta birusaren kantitate handi bat jariatuz ahoan eta eztarrian. Aldi berean, larruazalean erupzioa agertzen hasiko da. Hasieran aurpegian eta gero beso, hanka, esku eta oinetaraino hedatzen da. Prozesu guzti hau 24 ordutan gertatuko da. Erupzioarekin batera sukarra jaitsi egiten da gaixoa hobeto sentiaraziz.

Hirugarren egunean erupzioei koskor bat agertuko zaie. Laugarrenean, koskorrak likidoz beteko dira eta askotan, koskorraren erdialdea beherantz joaten da. Ezaugarri hau garrantzitsua da baztanga mota bereizteko. Momentu horretan, sukarra igo egiten da eta ez da jaisten, koskorraren gainean kortika sortzen den arte.

  • Erupzioa pustulekin: bost egun irauten du eta kutsakorra izaten da fase hau. Koskorrak pustula bihurtzen dira. Pustula horiek altuak, gehienetan borobilak eta gogorrak izaten dira. Larruazalaren azpian zerbait egongo balitz bezala.
  • Pustula eta kortika: bost egunez irauten dute eta kutsakorra da fase hau. Pustulak pixkanaka kortika bihurtzen dira. Erupzioa agertu eta bi asteetara, zauri gehienak kortika bihurtuta egongo dira.
  • Kortiken erorketa: sei egun iraungo du eta kutsakorra da. Kortikak erortzen hasiko dira eta larruazalean markak utziko dituzte. Orbandu egingo dira zuloak utziz. Kortika gehienak erupzioa irten eta hiru astetara eroriko dira. Gaixoak transmititzeko arriskua izango du, kortika guztiak erortzen diren arte.
  • Kortiken erorketa: behin kortika guztiak erorita, ez da kutsatzeko arriskurik izango.

Baztangarekin hiltzen ziren gehienak, inkubazio fasean hiltzen ziren. Variola major-eko liso, klasiko eta modifikatuaren kasuan, 5-7 egunen buruan. Hemorragikoa zutenak aldiz, lehenago hiltzen ziren. Variola minor-ean, txertatuak izan ez direnak soilik hitzen dira.

Lehenago aipatu bezala, Variola major-etan erupzioaren erdialdea beherantz joaten da, Variola minor-etan ez bezala.

Variola major mota desberdinak bereizteko sintoma hauetaz aparte beste batzuk ere badaude:

  • Baztanga hemorragikoaren kasuan, erupzioa baino lehen hemorragia gertatuko da.
  • Baztanga lisoetan aldiz, erupzioa ez da besikulara iristen. Sukarra ez da jaisten erupzio agertzean eta txertoak ez du ziurtatzen bizia.
  • Baztanga modifikatua immunitate-sistemak senda dezake.
  • Baztanga klasiko berriz oso erraza da bereizten, erupzio simetrikoa du eta lesio guztiek berdin eboluzionatzen dute.

Tratamendua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gure sistema inmunologikoak normalean ezin dio aurre egin baztangari, gainera gaixotasun honen aurka ez dago tratamendu zehatzik. Horregatik, norbaitek baztanga daukala pentsatzen bada, prebentzio neurri batzuk hartzen dira:

  • Gaixoa bere etxean bakarrik utzi. Ezin dute ospitalizatu, ez dagoelako tratamendurik eta kutsatzeko arrisku handia dagoelako.
  • Gaixoaren ezagunak isolatu. Gaixoarekin kontaktu zuzena izan dutenak txertatuak izan behar dira.
  • Gaixoarekin agian kontaktua izan dutenak ere isolatu. Oso erraz kutsatzen delako egiten da hau. Hauek ere txertatuak izango dira.
  • Desinfektatu. Gaixoak erabilitako arropak birusa transmititu dezaketenez kontuz erabili behar dira, beraz, ondo garbitu behar dira.

Hala ere, baztanga saihesteko txertoa da onena. Honi esker erradikatu baitzen 1977.urtean. Txerto hau, erupzioa agertu eta lehenengo eta laugarren egunen artean hartu behar da, sendatu egin dezake edo infekzioaren arrisku txikitu.

Txertoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baztangaren aurkako txertoak, besteak ez bezala, ez dauka Variolae vaccine izeneko birusa. Laborategian sortutako antzeko beste birus bat baizik.

Txertatuak izan direnei, txertoa jarri dioten lekuan, pustula bat sortuko zaie, gero orbanduko zaiena. Orban horrek, inmunizatuta daudela esan nahi du eta 10 edo 20 urte bitartean iraun dezake. Honek duen arrisku larrienetakoa kontaktua da. Ukituz gero, gaixotasuna transmititzeko arriskua dagoelako.

Birusa airean intentzioarekin edo istripuz deskargatzean, gaixo egon daitezkeen pertsona guztiak txertatu behar dira, aurretik txertatuak izan badira ere. Gero, gaixoekin kontaktua izango duten guztiak, medikuetatik hasi eta gaixoen gorpuak manipulatu beharko dituztenak arte. Txertoa hartzeko lehentasuna, lehenago jaso ez dutenek izango dute.

Hala ere txerto honek alde txarrak ere baditu, honako kasuetan aurkitzen diren pertsonek ezin baitute hartu:

Gainera, emakumeek lau hilabete itxaron behar dute haurdun gelditzeko txertoa hartu ondoren.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Baztanga Aldatu lotura Wikidatan