Edukira joan

«Sagarrondo»: berrikuspenen arteko aldeak

2.322 bytes added ,  Duela 10 urte
ez dago edizio laburpenik
t (r2.7.2+) (robota Aldatua: uk:Яблуня домашня)
No edit summary
'''Sagarrondoa''' (''Malus domestica'') [[sagar]]rak ematen dituen fruta-[[zuhaitz|arbola]] da.
 
Orain dela 15.000 urte inguru sortu zela uste da, [[Kaukaso]] aldean. [[Europa]]ra [[Erromatar Inperioa|erromatarrek]] ekarri zuten. Jatorri amerikarreko barietateak badaude ere, kontinente hartan kolonizatzaileen bitartez nagusiki zabaldu zen sagarrondoa. Gaur egun 1.000 barietate baino gehigogehiago daude, espezie artean egin diren nahasteen ondorioz.
 
Erabileraren arabera, lau sagarrondo-mota bereizten dira: jateko sagarrak ematen dituztenak, sagardotarakoak, makatz edo basatiak (mentu-oin gisa erabiliak) eta apaingarriak. Sagarrondo kultibatuak (jateko eta sagardotarako sagarrak ematen dituztenak eta apaingarriak), oro har, txertatu egin ohi dira, eta sagarrondo-barietate desberdinak nahiz mentu-oinak hibridazioz lortzen dira.
 
Sagar mota bakoitzak duen itxuraren, ahogozoaren, heltzen den garaiaren, edo zabaldu zen lekuaren arabera, izen asko eta oso desberdinak hartu izan ditu euskaraz: ''udare ''edo ''madari-sagarra, urdin-sagarra, San Juan-sagarra, San Ignazio-sagarra, Santio-sagarra, Errezil-sagarra, Azpeiti-sagarra, ibarbi-sagarra, gazi-handia, mandaka, geza-zuria, garratxa, errege-sagarra, golden sagarra,'' besteak beste. Lehen ezagutzen ziren zenbait mota ez dira inon aurkitzen eta beste batzuk, berriz, desagertzeko arriskuan daude.
 
[[Fitxategi:Apple orchard.jpg|left|thumb|200px|Sagarrondo baten argazkia.]]
==Ezaugarriak==
 
Hosto [[erorkor]]reko zuhaitz txikia da: 2-10 m garai izan daiteke.
[[Adaburu]] zabala du sagarrondoak, eta adar asko ditu.
 
===Zurtoina – Azala===
 
[[Enbo]]r zuzena, leuna eta grisa -zeharka zartatua─ du sagarrondoak.
 
===Hostoak===
 
Sagarrondoaren hostoak obalatuak edo eliptikoak dira, eta meheki horzdunak. [[Txorten]]a luzea dute.
 
===Loreak===
[[File:Appletree bloom l.jpg|left|none|thumb|310px|Sagar loreak.]]
Loratzea apirilean edo maiatzean izaten da.
[[Lore]]ak ─zuriak edo arrosak─ korinbotan elkartuta daude, eta hostoak baino lehen sortzen dira.
 
===Fruituak===
{{sakontzeko|Sagar}}
Sagarrondoaren fruitua ─[[sagar]]ra─ pomo motakoa da.
Munduan gehien kultibatzen den fruitua da sagarra.
 
==Habitata==
 
Gaur egun, klima epeleko hainbat herrialdetan kultibatzen dira sagarrondoak.
Euskal Herriko lurralde hezeetan dugun fruta-arbolarik ugariena eta hedatuena da sagarrondoa.
Gaur egun, sagastiak utziegiak daude Euskal Herrian{{erref behar}} ─ez dira behar bezala zaintzen─: sagarrondoetan, askotan, [[mihura]]k sortzen dira ─landare [[bizkarroi]]ak─, eta hori utzikeriaren adierazlea da.
 
==Erabilera==
[[File:Apple tree in winter Baztán.jpg|thumb|300px|right|Sagarrondoa neguan ([[Baztan]]).]]
 
Sagarrondoaren [[zur]]a gogorra eta erresistentea da, eta, hori dela eta, [[ebanisteria]]n eta [[zurgintza]]n estimatua. Zuraren kolore arrea eta ehundura fina dela eta, oso preziatua da tailatzeko.
 
[[Su]]tarako ere egur ona du sagarrondoak.
 
Sagarrek garrantzi handia dute giza elikaduran, eta gordinik, [[konpota]]n, [[zuku]]an edo [[sagardo]] moduan kontsumi daitezke.
 
==Gaitzak==
 
* ''[[Pseudococcus viburni]]''
* ''[[Edwarsiana crataegui]]''
* ''[[Cydia pomonella]]''
* ''[[Lepidosaphes ulmi]]''
* ''[[Eriosoma lanigerum]]''
 
== Erreferentziak ==
* {{ lur | data=2011/12/27}}
Artikulu honen edukiaren zati bat Botanika.wikispaces.com webgunetik hartu da, CC BY-SA 3.0 lizentziapean.
{{erref zer}}
 
== Ikus, gainera ==
{{Commons|Malus domestica}}
 
{{zirriborroa}}
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2011/12/27}}
 
[[Kategoria:Fruitu arbolak]]