«Neanderthalgo gizaki»: berrikuspenen arteko aldeak

Jump to navigation Jump to search
put periods and commas before citation.
(→‎Morfologia: space.)
(put periods and commas before citation.)
[[Fitxategi:Spy Skull.jpg|thumb|250px|Spyko neanderthal baten fosila. Argi ikus daiteke haginen atzeko hutsunea eta hauek duten itxura.]]
 
Neanderthalek azken [[hagin]]aren atzean hutsune bat dute, [[barail-arrama]]ren aurretik.<ref name="Tattersall">TATTERSALL, IAN. 1995. The Last Neanderthal. American Museum of Natural History. ISBN 0-02-860813-5</ref>. Baliteke hau buruhezurraren luzeragatik izatea, eta ez barailaren egituragatik. Berez beste [[hominido]] batzuekin alderatuz hutsune hori ez duen bakarra ''Homo sapiens'' litzateke.<ref name="Trinkaus">TRINKAUS, E. 2003. Neandertal faces were not long; modern human faces are short. PNAS July 8, 2003 vol. 100 no. 14 8142-8145.</ref>
 
=== Hortzeria ===
=== Toru supraorbitarioa ===
[[Fitxategi:Neandertal 1856.jpg|thumb|250px|left|Jatorrizko Neanderthalgo gizakiaren marrazkia, toru supraorbitarioa ondo markatuta.]]
Toru supraorbitarioa [[begi]]en gainean agertzen den toru bat da. Ikusten erraza da, [[begi]]en gainean, arku itxura baitu, sekzioa borobildua da eta bi begien arteko tartean jarraikortasuna du. Toru hau oso argi agertzen da begien zentruaren gainean baina alboetarantz desagertzen doa. Orokorrean hutsik agertzen da eta oso garatua.<ref name="Arsuaga">ARSUAGA, JUAN LUIS & MARTINEZ, IGNACIO. 1998. La especie elegida. Temas de hoy. ISBN 84-8460-463-2.</ref><ref name="Jones">JONES, STEVE, MARTIN, ROBERT, PILBEAM, DAVID ed. 1992. The Cambridge encyclopedia of human evolution. Cambridge University Press. ISBN 0-521-32370-3</ref>. Toru hau ''[[Homo]]'' generoan garatzen joan da eta neanderthalen garaikideak ziren gizaki modernoengan ere agertu ahal zen. Neanderthalengan ezberdina da, ordea: bi begien artean jarraikortasuna du eta bere atzean [[bekoki]]a berehala doa atzerantz.
 
=== Hioides hezurra ===
[[Hioides]] hezurra ez da erraz fosilizatzen eta gainera ez dago fisikoki beste hezurrekin lotuta. Horregatik hezur honen kokapen zehatza jakitea oso zaila izaten da. Baina hezur honek [[buruhezur]]ra, [[barail]]a, [[mihi]]a, [[laringe]]a, [[faringe]]a, [[bularrezur]]ra eta [[lepauztai]]a batzen dituzten [[gihar]] eta [[ligamentu]]ak ditu eta horregatik beste gauza askoren artean hitz egiteko gaitasunaren arduradunetako bat da. Bere posizioa eztabaidagai dago eta autore batzuen arabera ez ziren gai izango [[a]], [[i]] eta [[u]] soinuak egiteko,<ref name="Lieberman">LIEBERMAN, PHILIP. 2005. Current views on Neanderthal speech capabilities: A reply to Boe et al. (2002). Journal of Phonetics. Volume 35, Issue 4, October 2007, Pages 552-563. doi:10.1016/j.wocn.2005.07.002</ref>, beste batzuen arabera posible litzateke mihia beste modu batez mugituko balute<ref name="Boe">BÖE, LOUIS-JEAN, HEIM, JEAN-LOUIS, HONDA, KIYOSHI, MAEDA, SHINJI. 2002. The potential Neandertal vowel space was as large as that of modern humans. Journal of Phonetics (2002) 30, 465–484. doi:10.1006/jpho.2002.0170.</ref>. Bestetik hezurra gizakiarenaren nahiko antzekoa da.
 
=== Belarriaren barnealdea ===
[[Belarri]]aren barnealdea ez da berdina neanderthalengan eta ''Homo sapiens''engan. Ezaugarri hau askotan espezieak definitzeko erabiltzen denez, nahiko eztabaidatua da hori ere. [[Labirinto (anatomia)|Labirintoak]] itxura ezberdina du eta baliteke hau harremanetan egotea gizakiaren mugimendu ezberdinekin.<ref name="Spoor">SPOOR, FRED, HUBLIN, JEAN-JAQUES, BRAUN, MARC, ZONNEVELD, FRANS. 2003. The bony labyrinth of Neanderthals. Journal of Human Evolution, Volume 44, Issue 2, February 2003, Pages 141-165</ref>. Bestetik [[mailu (hezurra)|mailua]] handiagoa da gaur egungo gizakiek dutena baino eta angelua ere irekiagoa da. [[Ingude (hezurra)|ingudea]] ere ezberdina da, prozesu zuzena luzeagoa baita, artikulazioa altuagoa da eta angelua zorrotzagoa baita. [[Estribu]]a ezberdina bada ere gaur egungo gizakien aldakortasunaren barruan kokatu daiteke.<ref name="Quam">QUAM, ROLF & RAK, YOEL. 2007. Auditory ossicles from southwest Asian Mousterian sites. Journal of Human Evolution, Volume 54, Issue 3, March 2008, Pages 414-433</ref><ref name="Arensburg">ARENSBURG, B., PAP, I., TILLIER, A-M. & CHECH, M. 1996. The Subalyuk 2 Middle Ear Stapes. International Journal of Osteoarchaeolojy, vol. 6: 185-1 88 (1996)</ref>
 
=== Fosa kaninoa ===
 
=== Foramen mentala ===
[[Foramen]] mentala kokotsaren inguruan dagoen zulo bat da, [[barail]]an dauden bietatik bat. Bertatik [[nerbio]] bat eta hainbat [[zain]] pasatzen dira. Gaur egungo gizakien kasuan %63ak bigarren [[aurreko hagin]]aren azpian dute,<ref>JAFFAR AA, AL-ZUBAIDI AF, AL-SALIHI AR. 2002. Anatomical features of clinical significance in dry mandibles. Iraqi Dental Journal; 29:99-118</ref>, baina neanderthalengan gehienetan lehenengoan aurki daiteke.<ref name="Tattersall" />.
 
=== Sudurraren barnealdeko egiturak ===
Sudurraren barnealdeko egitura ezberdina zuten neanderthalek. Are eta gehiago, dirudienez zuten itxura ezberdina zen beste [[ugaztun]] guztiekin alderatuta.<ref name="Schwartz & Tattersall">TATTERSALL, IAN & SCHWARTZ, JEFFREY. 2000. Extinct Humans. Westview Press. ISBN 0-8133-3482-9</ref>. Sdurraren barne marginean proiekzio bat dute erdialdean bertikalki ondo garatua. Ez zeukaten [[lakrimal]]aren gainean hezurrezko zapairik. Beste autore batzuen arabera hezur hauek apurturik daude eta horregatik gertatzen da [[autapomorfia]] hau.<ref name="Franciscus">FRANCISCUS, ROBERT G. 1998. Neandertal nasal structures and upper respiratory tract “specialization”. PNAS February 16, 1999 vol. 96 no. 4 1805-1809</ref>.
 
Hala ere dudarik ez dagoena da sudurarren itxura berezia dena: aurpegiaren tamainarekin alderatuta oso handia da. Aurpegiaren planoarekiko asko ateratzen zen sudurra eta horregatik euren itxura aurpegi oso luzea izatearena zen, aurrerantz botata egongo balitz bezala.
 
=== Aldakaren forma ===
Aldaken forma ezberdina da gaur egungo gizakiekin alderatuta. Diferentziarik nagusiena emeek eta arrek forma bera dutela da, nahiko borobildua. Gaur egungo gizakiek, gainera, aldaka estuagoak dituzte, bai ar zein emeen artean. Aldakak hala ere zabalagoak dira latitude altuetan eta hori izan zitekeen arrazoietako bat.<ref name="Aldaka">FRANCISCUS, ROBERT G. 2009. When did the modern human pattern of childbirth arise? New insights from an old Neandertal pelvis. PNAS June 9, 2009 vol. 106 no. 23 9125-9126</ref>. [[Iskion]] hezurra ere ezberdina da, primitiboagoa zelarik Neandertalen artean. Tamalez ez da ezagutzen ''[[Homo erectus]] ''en iskion hezurraren forma eta, beraz, ezin da jakin zein izan den bakoitzaren arbaso zuzena ikuspegi hau erabilita.<ref name="Iskion">MARCHAL, FRANÇOIS. 2000. A new morphometric analysis of the hominid pelvic bone. Journal of Human Evolution (2000) 38, 347–365. doi: 10.1006/jhev.1999.0360</ref>.
 
== Erreferentziak ==
13

edits

Nabigazio menua

Tresna pertsonalak

Izen-tarteak

Aldaerak