Jump to content

Nabigazio menua

«Uzbekistan»: berrikuspenen arteko aldeak

344 bytes added ,  Duela 5 urte
t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (fixing dead links)
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
| gobernu_mota = Alderdi bakarreko estatua
| tituluak = Presidentea<br />Lehen Ministroa
| izenak = [[Islom Karimov|Islam Karimov]]<br />[[Shavkat Mirziyayev]]
| subiranotasun_mota = Independentzia
| subiranotasunaren_gertaerak = - Aldarrikatua<br />- Onartua<br />'''Sorrera'''<br />- Bukharako Emirerria
| subiranotasun_urtea = [[SESBSobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|SESBetik]]etik<br />[[1991]] [[irailaren 1]]<br />[[1991]] [[abenduaren 8]]<br /><br />[[1747]]
| azalera_zerrendan_kokapena = 56.
| azalera_zenbakia = 447.400
| oharrak =
}}
'''Uzbekistan''' [[Erdialdeko Asia]]ko estatu [[estatu itsasgabe|itsasgabe]] bikoitza da. Historikoki garrantzitsua izan da [[Zetaren Bidea]]ren erdi bidean baitzegoen. Sei [[estatu turkiko]] burujabeetako bat da eta [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|Sobietar Batasunean]] izandakoa. Hiriburua [[Taxkent]]<ref>Euskaltzaindiaren 171. araua]</ref> da.
 
Behiala persiar samanida dinastiakoa, eta gero [[InperioTimuridoen Timuridoadinastia|Inperio Timuridokoa]], XVI. mende hasieran [[nomada]] uzbekoek konkistatu zuten eskualde hau, ekialdeko hizkuntza turkiko batean mintzatzen zirenak. Egungo Uzbekistango biztanleriaren gehiengoa jatorri uzbekoa dute eta [[uzbekera]]z mintzatzen da.
 
Uzbekistango ekonomia [[lehengai]]en ekoizpenean oinarritzen da, hala nola [[kotoi]]a, [[urre]]a, [[uranio]]a, [[potasio]]a eta [[gas natural]]aren ekoizpenean. Nahiz eta estatuaren helburuetako bat [[merkatu-ekonomia]] izan, Uzbekistanek kontrol ekonomiko zorrotzak ditu oraindik. Nazioarteko erakunde batzuek bertako [[giza-eskubide]]en politika kritikatu dute<ref>[https://archive.is/20120717054250/thereport.amnesty.org/eng/regions/europe-and-central-asia/uzbekistan Giza eskubideak Uzbekistanen]: Amnesty International txostena, 2008.</ref>. Uzbekistanen, biztanleriaren 45% eguneko 1,25 dolar baino gutxiagorekin bizi da<ref>{{erreferentzia|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf |izenburua=UNDP: Human development indices – Table 3: Human and income poverty (Population living below national poverty line (2000–2007)) |formatua=PDF |date= |sarreradata=2010-05-01}}</ref>
[[Fitxategi:AralSea.A2001165.0710.500m.jpg|thumb|250px|left||[[Aral itsasoa]].]]
 
Herrialdeak 447.000 [[kilometro koadro|kilometro karratu]] ditu (gutxi gorabehera [[Espainia]]ren edo [[Kalifornia]]ren eremua). Munduko 56. estatu handiena da eta 42. populatuena.<ref>[http://www.worldatlas.com/aatlas/populations/ctypopls.htm www.worldatlas.com]</ref> [[Estatu BurujabeenIndependenteen Erkidegoa|EBEko]] estatuen artean 5. handiena eta 3. populatuena da.
 
Mendebaldetik ekialdera 1.425 km ditu eta iparraldetik hegoaldera 930 km. Iparraldean eta ipar-mendebaldean [[Kazakhstan]] eta [[Aral itsasoa]] ditu, hego-mendebaldean [[Turkmenistan]], hego-ekialdean [[Tajikistan|Tadjikistan]] eta ipar-ekialdean [[Kirgizistan]]. Uzbekistan [[AsiaErdialdeko ErdialdeaAsia|Asia Erdialdeko]] estatu handiena izateaz gain, beste lau estatuekin muga dituen bakarra da. Gainera, [[Afganistan]]ekin muga laburra ere badu hegoaldean, 150 km.
 
Uzbekistan estatu lehor eta [[estatu itsasgabe|itsasgabea]]a da. [[Liechtenstein]]ekin batera munduko estatu itsasgabe bikoitz bakarra da, hots, estatu itsasgabez guztiz inguratua dagoena. Eremuaren %10 baino gutxiago dira landa lurrak, batez ere [[ibai]] eta [[oasi]] ertzetan. Gainontzekoa [[basamortu]]a ([[Kizilkum|Kyzyl Kum]])eta mendiak dira.
 
Uzbekistango tontor garaiena [[Khazret Sultan]] mendia da, itsas mailatik 4643 metrora, Gissar mendilerroaren hegoaldean kokatua, [[TadjikistanTajikistan|Tadjikistango]]go mugan. Sobietarren garaian, mendi honi ''Alderdi Komunistaren 22. biltzarraren tontorra'' izena eman zioten.<ref name=uzstat>[http://enews.ferghana.ru/article.php?id=2051 Uzbekistan will publish its own book of records - Ferghana.ru], 2009-07-29.</ref>
 
Bertako [[klima]] [[klima kontinental|kontinentala]] da, [[euri]] urrirekin (100-200 mm urteko). Udako batez besteko [[tenperatura]] handiena 40&nbsp;°C da, eta neguko batez besteko txikiena -23&nbsp;°C<ref name="LoC:Climate">[http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+uz0029) Klima], Uzbekistan: ''Country Studies'' - AEBetako Kongresuko Liburutegia.</ref>.
== Historia ==
 
Egungo Uzbekistango lurraldeak [[AkemenidarAkemenestar Inperioa|Akemenidar Inperioko]] Sogdiana eta Korasmia satrapien barnean zeuden, [[Alexandro Handia]]ren konkista arte. Urteak igaro ahala, eskualdea [[Partia|Partiar InperioaInperioaren]]ren eta [[sasanidasasaniar Inperioa|sasanidar]]r estatuaren zati izan zen. Erdi Aroan, [[turkiar]] kultura gailendu zen, qaraqanidarren eskutik (IX-XII. mendeak), indartuz joa zena [[pertsiapersia|pertsiaren]]ren erresumaren kaltetan. [[MongoliarMongolen Inperioa|Mongoliarrek]] eskualdea XIII. mendean menperatu zuten, Asia Erdialdeko ''Chagatay'' sortuz, nahiz eta turkiar kultura berehala indarberritu, batez ere hizkuntza eta ohituren alorrean.
[[Fitxategi:Bukhara - Panorama.jpg|thumb|left|280px|[[Bukhara]], samanidarren hiriburua IX-X. mendeetan]]
[[Tamerlan]] buruzagia gailentzean, [[GengisGenghis Khan|Gengis Khanen]]en handitasuna eta konkistak berreskuratzeko asmoa zuena, [[Samarkanda]] Asiako musulmandar zibilizazioaren erdiguneetako bat bihurtu zen. Mongoliar jatorriko shaybanidarren boterea handitzean, XVI. mendetik aurrera herraildeak Uzbekistan izena hartu zuen eta, mende erdialdetik aurrera, [[Bukhara]] bihurtu zen hiriburu. Horrela, XIX. mendea arte iraun zuen Bukharako khanerria eratu zen.
 
XIX. mendean, [[Errusiar Inperioa]] Asia Erdialdean hedatzen hasi zen. Kazakhstan eta Kirgizistan ez bezala, Uzbekistanek nolabaiteko burujabetza mantendu zuen, [[tsar]]ren koroaren mendeko emirerri gisa. 1917ko [[ErrusiarErrusiako Iraultza|Boltxebikeen Iraultzaren]] ostean, Errusiarekiko harremana aldatuz joan zen, azkenean Bukharako Sobietar Errepublika sortu arte, [[boltxebike]] ideologiakoa. Berehala, boltxebikeen aurkako erresistentzia batzuen ostean, [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|Sobietar Batasuneko]] kide bihurtu zen.
 
[[1991]]eko [[irailaren 1]]ean, Uzbekistanek [[independentzia]] aldarrikatu zuen, nahiz eta [[Itsaso Baltikoa|Baltikoko estatuek]] ez bezala, indar ahulez aldarrikatu.
 
== Banaketa administratiboa ==
|-
! [[Fergana probintzia|Farg'ona probintzia]]
| Farg'ona ([[Fergana probintzia|Fergana]]) || 6.800 || 2.997.400 || 4
|-
! [[Andijan probintzia]]
 
== Politika ==
[[Fitxategi:Islam karimov cropped.jpg|thumb|150px|[[Islom Karimov|Islam Karimov]] presidentea.]]
 
1992ko abenduaren 8ko [[konstituzio]]ak erregimen [[presidentelehendakari|presidentziala]] ezarri zuen berriki eratutako estatuan, [[parlamentu|legebiltzar]] batekin, 2004an biko bihurtua (Oliy Majlis eta senatua). Presidenteak indar handia du eta zazpi urterako hautatzen da, [[sufragio unibertsal]] zuzenean. Presidenteak gobernua izendatzen du, legebiltzarraren onespena izan behar duena.
 
Uzbekistango alderdi politiko nagusiak hauek dira: Alderdi demokrata popularra (CDP), Fidokorlar alderdi nazional demokrata (F), Nazioaren aurrerabidearen alderdia (VT) (nota: F eta VT batu egin dira), Adolat (Justizia) (A), Pizkunde demokrata nazionalaren alderdia (MTP), Alderdi nazional-demokrata. Hala ere, ia ez dago aniztasun politikorik, alderdi guztiek [[IslamIslom Karimov|Karimov]] presidentea zuzenean eta baldintzarik gabe babesten baitute.
 
Uzbekistan errepublika hainbat nazioarteko erakunderen kide da: [[Nazio Batuen Erakundea|Nazio Batuak]], [[UNESCO|Unesco]], [[Europako Segurtasun eta KooperazioLankidetzako ErakundeaAntolakundea|ESKE]], [[OsasunerakoMunduko MunduOsasun Erakundea|OME]], [[Turismorako Mundu Erakundea|TME]] eta abar. 1991eko abenduaren 21ean, Uzbekistan [[Estatu BurujabeenIndependenteen Erkidegoa|Estatu Burujabeen Erkidegoko]] kide bihurtu zen ([[Almaty]]ko ituna), antzinako 15 [[Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna|sobietar errepubliketatik]] 12 batzen dituena.
 
== Jaiegunak ==
| [[martxoaren 21]]a || Udaberriaren eguna || ''Navro'z'' || (ez erlijiozkoa)
|-
| [[maiatzaren 9]]a || Oroitzapenaren eguna || ''Hotira kuni'' || 1945an [[nazismonazionalsozialismo|nazismoa]]a garaitu zen eguna
|-
| ''[[HejiraIslamiar egutegia|Hejira egutegiaren]]ren arabera'' || [[Ramadan]] amaiera|| ''Ramazon Hayiti'' ||
|-
| [[irailaren 1]]a || Independentzia eguna || ''Mustaqillik Kuni'' || 1991tik
| [[abenduaren 8]]a || Konstituzio eguna || ''Konstitutsiya Kuni'' || 1992tik
|-
| ''[[HejiraIslamiar egutegia|Hejira egutegiaren]]ren arabera'' || Sakrifizio eguna || ''Qurbon Hayit'' ||
|}
 
252.705

edits