Edukira joan

«Gezi»: berrikuspenen arteko aldeak

231 bytes added ,  Duela 7 urte
t
Robota: Birzuzenketak konpontzen
t (Robota: Birzuzenketak konpontzen)
{{argitzeko|jaurtigaiari|Gezi (argipena)}}
 
'''Gezia''' [[arku (argipena)|arku]] baten bidez jaurtitzen den [[jaurtigai]] bat da. Mutur bat, [[ehiza]]rako edo kirolerako balio dezakeena, makiltxo bat, eta, ohi, hiru [[luma]]koa den luma taldetxo batekin osatuta dago.
[[Fitxategi:Pfeil 0005.gif|700px|thumb|Gezia.]]
[[Fitxategi: Fleche Cartailhac MHNT PRE 2009.0.232.2 simple.jpg|thumb|right| |alt=|<Center> </center>]]
Lumak, naturalak edo plastikozkoak izan daitezke:
 
* Naturalak, bereziki gezi lumak egiteko hazitako [[antzarantzara|antzarretatik]]retatik ateratzen dira. Gehienbat, arku tradizionalekin erabiltzen dira
 
* Plastikozkoak, [[Olinpiar JokoJokoak|Olinpiar Jokoetako]]etako arkuekin eta konposatuekin erabiltzen dira.
 
== Historia ==
[[Fitxategi:Two arrows.jpg|300px|thumb|Ohiko gezia eta Erdia Aroko antzeko gezia.]]
Historiaurreko [[arkeologia aztarnategi|aztarnategi]] zaharrenetan, abilezia handiz landutako [[sukarri]]zko gezi mutur mordoxka aurkitu da. Lehen gezi hauetan jada, hain ezaguna den hiruki forma agertzen da gezien muturretan, ordutik mantendu dena. Europan, arkuaren erabileraren jatorria, itxuraz, [[Goi Paleolitoa|Goi Paleolito]] aroan aurkitu behar da. Aintziratokiren batean, [[Neolito]] aroko zurezko arkuen aztarnak aurkitu dira.
 
Historiaurreko gezi motak oso ugariak dira: batzuk, almendra forma dute, beste batzuk, erramu edo olibondo hostoarena, beste batzuk berriz, hiruki edo [[erronbo]] formakoak dira. Oinarrian, zirkuluerdi bat izaten dute, edo baita bi mutur ere. Sukarri edo arroka kristalezko mutur hauetako batzuk, [[Espainia]]ko [[Arkeologia Museo Nazional]]ean daude.
Egiptoarrak, jakina denez, arkulari bikainak ziren. Hauek erabiltzen zituzten geziek, makiltxoa zurezkoa eta muturra [[brontze]]zkoa zuten, eta, ohi, hiruki formakoa. Ehizarako, zurezko muturra zuten geziak erabiltzen zituzten edo baita sukarrizko mutur hirukoitza zuten azkonak ere. Makilara, [[masta]] beltz batekin lotzen ziren [[azkon]] hauek. Egiptoko geziek, muturraren kontrako aldean, hiru luma izaten zituzten, gezia hegan zihoan bitartean geziaren mugimendua egonkortzeko. Kontserbatzen diren monumentuetan, gerlariak, modu oso aberatsean apainduriko [[gezitoki]]ekin agertzen dira. Gerra gurdiek beti eramaten zuten gezitokia albo batean.
 
[[Asiriar]] baxuerliebetan ikus daitekenez, ekialdeko geziak Egiptokoen oso antzerakoak ziren. Erramu hosto formako muturra, brontzezkoa izango zen. Makiltxoa nahiko luzea da eta, beste muturrean, hainbat lumatxo daramatza itsatsita. Arkulariek, [[besaurre]]a, [[mangerdi]] itxurako zerbaitekin estalita zeramaten, [[larru]]zkoa izan behar zuena, sokaren [[igurzketa (argipena)|igurzketa]] eragozteko. [[Herodoto]]k, antzinako ekialdetarrak, oraingo [[Irak]], [[Iran]] eta inguruko beste hainbat herrialdetan bizi ziren herriak, [[partiarpartia]]rakrrak bereziki, geziaren erabileran abilezia handikoak zirela dio. Itxuraz, etiopiarren artean, arma izugarria zen. Hauek, ez zuten gezitokirik eramaten. Geziak, burua estaltzeko erabiltzen zuten kasko antzeko batean eramaten zituzten. [[EszitarEszita]]rekrrek eta [[numidiar]]rek, euren geziak, eskuineko zein eskerreko eskuarekin jaurtitzeko abilezia zuten.
 
Greziarrak ez ziren ekialdetarrak bezain arkulari onak izan. Hala eta guztiz ere, hauengandik kopiatu zuten arma. Greziar geziak, 60 zentimetroko luzera zuen. Makila, zurezkoa zen, oso arina, eta, mutur metalikoa, sinplea edo bizartsua, orohar, hirusta formakoa. Atzealdeko lumak, ekialdetarren berdin-berdinak ziren.Greziar gezitokiak, 12 eta 20 arteko gezi kopurua izaten zuen, eta ezkerraldean eramaten zuten, batzuetan, arkua bera ere, bertan gordez. Arkulari greziarrek, tiratzerako orduan, [[belaun]] bat lurrean jartzeko ohitura zuten, eta hala diote monumentu ezagun batzuk, [[Eginaren tenplu]]ko [[frontoi (arkitektura)|frontoiak]] bezala. Kretarrek, [[Homero]]ren garaitik arkulari trebeak izatearen ospea zuten, eta Historian aurrerago, greziar armadaren gorputz berezi bat osatu zuten.
 
Germaniarrek, itxuraz behintzat, geziak ehizarako baino ez zituzten erabiltzen. Zeltek eta [[galiargalia]]rekrrek, berriz, gerra arma bezala erabili zuten. [[Huno]]ek, larruzko gezi batzuk erabiltzen zituzten, gerrarako zein ehizarako.
 
[[Erdi Aroa]]ri dagokionez, ezagutzen diren monumentuek, lehen denboretako infanteriaren artean, gezia garrantzi handiko arma izan zela diote. [[XII. mendea|XII. mende]] aldean, arkulariak bi larruzko gezitoki eramaten zituen: bata gezientzat eta bestea arkuarentzat. Gezien burniak, [[balezta]]ren geziek zituztenen oso antzerakoak ziren, hau da, bi, hiru edo lau mutur izaten zituzten. Makilaren neurriari dagokionez, arkuaren zurruntasunaren eta arkulariaren altueraren araberakoa zen.
 
Ingeles arkulari ospetsuek, nortzuk, esaten zenaren arabera, 220 metroko distantziara, minutu bakarrean, 12 gezi botatzen zituzten, euren altuera bereko arku bat eta 90 zentimetroko luzera zuten geziak zeramatzaten.
 
[[XIV. mendemendea|XIV. menderarte]]rarte, itxuraz, [[Frantzia]]n erabilitako gezien burniek, euren oinarrian, zati huts bat izaten zuten, makiltxoan eusteko, eta, garai horretatik aurrera, burnia estuagoa egin zen eta eroritako lau mutur izaten zituen. Su armak agertu zirenean, gezien erabilera erabat desagertu zen [[Europa]]n.
 
[[Amerika]], [[Asia]], [[Afrika]] eta [[Ozeania]]n, gezia oso antzinatik erabili izan zen, eta, oraindik ere, badaude triburen batzuk erabiltzen dutenak. Landare zuku edo animalia [[pozoi]]ekin pozoitutako geziak, gerra arma bezala erabili izan dira Amerikan, [[India]]n eta [[Arabia]]tik [[TxinaTxinako Herri Errepublika|Txinarainoko]]rainoko [[kostaldeitsasertz|kostaldean]]an
 
Ehizarako eta animalia etxekotuentzako asko erabiltzen zen. Animaliak etxekotu gero jateko.
== Geziak ikur gisa ==
[[Fitxategi:Znak C-1.svg|right|150px]]
Geziak, oso erabiliak dira [[marrazki]]etan norantzar eta zentzuaren adierazpenean, baita [[trafiko (argipena)|trafiko]] [[seinale (argipena)|seinaleetan]]etan ere. Orohar, gezia, mutur nabarmen batean amaitzen den lerro bat da.
 
[[Carl Sagan]] astronomoak, [[Voyager]] [[zunda (argipena)|zundan]]n jarritako diskoaren gainean inprimaturiko marrazkian gezi bat sartzeak, [[bizi estralurtar|estralurtarrei]]rei, gizakien ehiztari iragana adieraziko ziela iradoki zuen.
 
== Kanpo loturak ==
252.705

edits