Jump to content

«Perpaus»: berrikuspenen arteko aldeak

210 bytes added ,  Duela 2 urte
t (robota Erantsia {{HezkuntzaPrograma}})
Izan ere, gerta daiteke hots-segida batek nola-halako esanahia izatea, baina okerra izatea gramatikaren arauren bat urratzen duelako.<br />
 
Adibidez: ''*Guek oso nekatutak geunden''. Hori ez da izango perpausa, nahiz eta, beharbada, beste honako honi ematen zaion esanahi berbera izateko asmotan sortua izan: ''Gu oso nekatuta geunden.'' Perpausa da gramatikaren banako nagusia. Alegia, gramatikarentzat ez da perpausa baino goragoko banakorik, nagusiago izango litzatekeen bestelako unitaterik. Alegia,Bestela nolabait esatekoesanda, hotsek hitzak osatzen dituzte, hitzek sintagmak eta sintagmek beste sintagma nagusiago batzuk, eta azkenik, perpausa deritzona.<br />
 
Perpausetik gora, gramatikak ez du ezer aurkitzen. Izan ere, perpausak elkartuz, edo beste perpaus konplexuagoak osatzen dira –perpausak, beraz– edo, bestela, perpaus-segidak. Egia da testua deritzon hori ere hor dagoela, baina testura iristeko ezin da perpausera iristeko erabiltzen den metodo bera erabili.<br />
 
GramatikarentzatGramatikaren arabera, perpausetik gora ez dago perpaus ez den beste ezer. Testu-antolaketa eta abar gramatikatik kanpo gelditzengeratzen dira. Edo, nahiago bada, gramatika gainditu egiten dute. Perpausa, hortaz, gramatikaren lehengaia da. Azken batean, gramatikak hizkuntza bateko perpausak nola osatzen diren esaten du.
 
== Perpausaren osagaiak ==
Gramatikak esaten badu zer den perpaus eta zer ez, gramatikak esango du, halaber, zein diren perpausa osatzen duten atalak. Atal horiek, gainera, egituratuak egon behar dute. Horregatik, delako hots-segidan atalen bat falta bada edo sobera bada, edo behar ez bezala egituratua badago, ez zaio perpausa deituko, hiztunak ere horrelakoak zerbait arrotz direla pentsatzen baitu. Horrenbestez, gramatikak esan behar du zein diren perpausaren osagaiak eta nola antolatuak dauden.<br />Perpausa aditz baten inguruan antolatuko da, batez ere. Aditz bakoitzak bere eskakizunak ditu. ''Erori'' aditzak, esaterako, aski du inguratzaile bakarrarekin, gehiago ere izan ditzakeen arren. NOR sintagma deitzen dena eskatuko du bereziki. ''Erosi'' aditzak, berriz, NOR sintagmaz gainera, NORK sintagma ere eskatuko du. Eta horrela, aditz guztiak. Esan ohi da aditz bakoitzak bere argumentu-egitura duela, aditz horren inguruan zer nolako osagaiak joan behar duten esaten diguna.
Gramatikak esaten badu zer den perpaus eta zer ez, gramatikak esango du, halaber, zein diren perpausa osatzen duten atalak.
Atal horiek, gainera, egituratuak egon behar dute. Horregatik, delako hots-segidan atalen bat falta bada edo sobera bada, edo behar ez bezala egituratua badago, ez zaio perpausa deituko, hiztunak ere horrelakoak zerbait arrotz direla pentsatzen baitu. Horrenbestez, gramatikak esan behar du zein diren perpausaren osagaiak eta nola antolatuak dauden.<br />
Perpausa aditz baten inguruan antolatuko da, batez ere. Aditz bakoitzak bere eskakizunak ditu. ''Erori'' aditzak, esaterako, aski du inguratzaile bakarrarekin, gehiago ere izan ditzakeen arren. NOR sintagma deitzen dena eskatuko du bereziki. ''Erosi'' aditzak, berriz, NOR sintagmaz gainera, NORK sintagma ere eskatuko du. Eta horrela, aditz guztiak. Esan ohi da aditz bakoitzak bere argumentu-egitura duela, aditz horren inguruan zer nolako osagaiak joan behar duten esaten diguna.
Argumentu edo inguratzaile horiek, perpausean, sintagma gisa gauzatuko dira. Eta sintagma bakoitzak berari dagokion eginkizuna beteko du: bata egilea izango da, bestea objektua, bestea instrumentala, bestea lekua, etab. Adibidez, honako hitz segida hau:
* ''Aitak amari zazpi jostunek jositako gona gorria ekarri dio Donostiatik.''
edozein euskal hiztunentzat perpaus bat da. Gramatikariak esango du zein osagaiz osatua dagoen. Orain arte esandakoaren arabera, bada aditz nagusi bat: EKARRI DIO. Eta aditz nagusi horren inguruan, hainbeste inguratzaile. Batek, ekartzeko ekintza hori nork gauzatu duen esaten du, nor izan den ekarlea: AITAK. Beste batek, berriz, ekintza horren hartzailea zein den esango du. Hori datiboan doan sintagma da: AMARI. Bada ekarritako objektua zein den adierazten duena ere. Hori absolutiboan doala esan ohi da. Adibideko kasuan, oso atal luzea eta konplexua da: ZAZPI JOSTUNEK JOSITAKO GONA GORRIA. Eta, azkenik, ''ekarri dio'' aditzaren inguruan doazenen artean badago beste atal bat, ekartze hori nondik egin den esaten duena: DONOSTIATIK. Hiztunak hori guztiak badaki. Eta badaki, halaber, ZAZPI JOSTUNEK JOSITAKO GONA GORRIA hori oso-osorik dela ''ekarri dio'' aditzaren objektua. Baina, bestalde, sintagma hori ere egituratua dagoela, modu berezi batean egituratua, hain zuzen. Hor ere bada adizki bat, JOSITAKO, eta haren inguruan ere badabiltzala sintagma batzuk.<br />
 
edozein euskal hiztunentzat perpaus bat da. Gramatikariak esango du zein osagaiz osatua dagoen. Orain arte esandakoaren arabera, bada aditz nagusi bat: EKARRI''ekarri'' DIO''dio''. Eta aditz nagusi horren inguruan, hainbeste inguratzaile. Batek, ekartzeko ekintza hori nork gauzatu duen esaten du, nor izan den ekarlea: AITAK''aitak''. Beste batek, berriz, ekintza horren hartzailea zein den esango du. Hori datiboan doan sintagma da: AMARI''amari''. Bada ekarritako objektua zein den adierazten duena ere. Hori absolutiboan doala esan ohi da. Adibideko kasuan, oso atal luzea eta konplexua da: ZAZPI''zazpi JOSTUNEKjostunek JOSITAKOjositako GONAgona GORRIAgorria''. Eta, azkenik, ''ekarri dio'' aditzaren inguruan doazenen artean badago beste atal bat, ekartze hori nondik egin den esaten duena: DONOSTIATIK''Donostiatik''. Hiztunak hori guztiak badaki. Eta badaki, halaber, ZAZPI''zazpi JOSTUNEKjostunek JOSITAKOjositako GONAgona GORRIAgorria'' hori oso-osorik dela ''ekarri dio'' aditzaren objektua. Baina, bestalde, sintagma hori ere egituratua dagoela, modu berezi batean egituratua, hain zuzen. Hor ere bada adizki bat, JOSITAKO''jositako'', eta haren inguruan ere badabiltzala sintagma batzuk.<br />
Sintagma horietako bat ZAZPI JOSTUNEK da. Sintagma horrek JOSI aditzaren egilearen eginkizuna betetzen du, NORK josi duen esaten du. GONA hitza ere hor dago. Berez, gorago ikusitako EKARRI aditzaren objektua da. Baina, kasu honetan, JOSI aditzak ere objektu horixe du. Hain zuzen, JOSI aditzak bi inguratzaile, bi argumentu, behar ditu: NORK josi eta ZER josi esango dutenak. Kasu honetan, perpaus erlatibo mota bat dela esango du gramatikak, eta, JOSI aditzaren objektu izango litzatekeen argumentua beste perpauseko aditzaren argumentua bera denez gero, isilpean gelditzen dela, nahiz eta, perpausa interpretatuko bada, isilpean geratu den inguratzaile hori ere nonbait badela pentsatu behar den. Baina aditza eta inguratzaile horiek ere ez daude nolanahi elkartuak.
 
Hor ere hierarkia bada, eta, horrenbestez, perpauseko osagai horien artean mota desberdinetako loturak eta erlazioak gertatzen dira. Adibidez, esan ohi da aditzaren inguratzaile horien artean badela bat besteen gainetik nabarmentzen dena, subjektu deitzen dena, hain zuzen. Horrenbestez, perpausa ez da, besterik gabe, [aditza + inguratzaileak] tankerako eraikuntza bat, baizik beste honen antzeko zerbait: [izen-sintagma + aditz-sintagma]. Eta gero, bai izen-sintagma bera, bai aditz-sintagma, bakoitza bere aldetik modu jakin batean egituratua egongo da. Adibidez, aditz-sintagma hori [aditza + inguratzaileak] izango da.
Sintagma horietako bat ZAZPI''zazpi JOSTUNEKjostunek'' da. Sintagma horrek JOSI''josi'' aditzaren egilearen eginkizuna betetzen du, NORK josi duen esaten du. GONA''Gona'' hitza ere hor dago. Berez, gorago ikusitako EKARRI''ekarri'' aditzaren objektua da. Baina, kasu honetan, JOSI aditzak ere objektu horixe du. Hain zuzen, JOSI''josi'' aditzak bi inguratzaile, bi argumentu, behar ditu: NORK josi eta ZER josi esango dutenak. Kasu honetanhorretan, perpaus erlatibo mota bat dela esango du gramatikak, eta, JOSI''josi'' aditzaren objektu izango litzatekeen argumentua beste perpauseko aditzaren argumentua bera denez gero, isilpean gelditzen dela, nahiz eta, perpausa interpretatuko bada, isilpean geratu den inguratzaile hori ere nonbait badela pentsatu behar den. Baina aditza eta inguratzaile horiek ere ez daude nolanahi elkartuak. Hor ere hierarkia bada, eta, horrenbestez, perpauseko osagai horien artean mota desberdinetako loturak eta erlazioak gertatzen dira. Adibidez, esan ohi da aditzaren inguratzaile horien artean badela bat besteen gainetik nabarmentzen dena, subjektu deitzen dena, hain zuzen. Horrenbestez, perpausa ez da, besterik gabe, [aditza + inguratzaileak] tankerako eraikuntza bat, baizik beste honen antzeko zerbait: [izen-sintagma + aditz-sintagma]. Eta gero, bai izen-sintagma bera, bai aditz-sintagma, bakoitza bere aldetik modu jakin batean egituratua egongo da. Adibidez, aditz-sintagma hori [aditza + inguratzaileak] izango da.
 
== Perpausen sailkapena ==
Aginduak emateko baliatzen dira:
* a. ''Zabal ezazue liburua 25. orrialdean.''
* b. ''Zoazte pikotara! c. Isildu, mesedez!''
* c. ''Isildu, mesedez!''
 
==== Harridura-perpausak ====
 
Perpaus horiek guztiek gramatikaren aldetik ez dute inolako akatsik. Funtsezko esanahia bera da guztietan. Kontua, ordea, «funtsezko» hitz horretan datza, zeren euskaldunak badaki goiko perpaus horiek guztiak ez direla baliokideak. Bakoitza testuinguru eta egoera desberdin batean erabiltzen dela. Adibidez, euskaraz dakienak badaki (1) galderari ezin zaiola (2) gisa erantzun, (3) gisa baizik:
* (1) ''NORI'''Nori''' ekarri dio aitak gona gorria?''
* (2) ''Aitak amari GONA'''gona GORRIAgorria''' ekarri dio.''
* (3) a. ''Aitak AMARI'''amari''' ekarri dio gona gorria.''
* (3) b. ''Aitak gona gorria AMARI'''amari''' ekarri dio.''
* (3) c. ''AMARI'''Amari''''' ''ekarri dio aitak gona gorria.''
* (4) d. ''Gona gorria AMARI'''amari''' ekarri dio aitak.''
eta abar.<br />
 
(2) perpausa gramatikaren aldetik akatsik gabea bada ere, desegokia da (1) galderari erantzuteko. Izan ere, hiztunak galdera hori egiten duenean, aldez aurretik zerbait jakintzat ematen du. Adibideko kasuan, jakintzat ematen den hori honako hau litzateke: ''aitakAitak NORBAITI'''norbaiti''' gona gorria ekarri dio''. Galdera egitean, NORBAIT''norbait'' hori identifikatzeko eskatzen du hiztunak. Solaskideak (2) erantzuten duenean, orduan ere zerbait ari da jakintzat ematen: ''Aitak amari '''zerbait''' ekarri dio''. Eta, erantzutean, ''zerbait'' hori ''gona gorri''arekin identifikatzen du. Beraz, nolabait esateko, solaskideen arteko sintonia falta da. Hortik dator (2)-ren desegokitasuna. Ostera, (3)-ko perpausak egokiak dira, denek galdegilearen aldez aurretiko jakintza errespetatzen baitute, hots: ''Aitak '''norbaiti''' ekarri dio gona gorria''.
Solaskideak (2) erantzuten duenean, orduan ere zerbait ari da jakintzat ematen: ''Aitak amari ZERBAIT ekarri dio''. Eta, erantzutean, ZERBAIT hori GONA GORRIArekin identifikatzen du. Beraz, nolabait esateko, solaskideen arteko sintonia falta da. Hortik dator (2)-ren desegokitasuna. Ostera, (3)-ko perpausak egokiak dira, denek galdegilearen aldez aurretiko jakintza errespetatzen baitute, hots: ''aitak NORBAITI ekarri dio gona gorria''.
 
=== Gramatika-egitura eta mintzagai-egitura ===
Perpausaren azpian galdera baten erantzuna dagoela pentsatuz gero, perpaus horren osagai guztiek ez dute pisu bera. Bat da beti besteen gainetik nabarmentzen dena: '''galdegaia'''. Goiko perpaus horietan, [[galdegai]] desberdina ematen da: (2)-an GONA'''''gona GORRIAgorria''''' da. (3)-an, '''''amari'''''. Alde horretatik, hortaz, perpausek adiera desberdina izan ohi dute ordenaren arabera.<br />
(3)-an, AMARI. Alde horretatik, hortaz, perpausek adiera desberdina izan ohi dute ordenaren arabera.<br />
 
Horregatik, bi maila bereizten dira: batetik, gramatika-egitura dei dakiokeena; bestetik, mintzagai-egitura. Gramatika-egitura funtzioetan oinarritzen da, osagai bakoitzak duen gramatika-funtzioa hartzen da kontuan. Alde horretatik, ordena-aldaketak ez dakar inongo aldaketarik gramatika-egituran: osagaien funtzioa ez da horregatik aldatzen. Beraz, esan daiteke gramatika-egituran osagaiek ordena askea dutela. Baina mintzagai-egituran gauzak bestela dira. Han, hizketaldia zein egoeratan gertatzen den hartzen da kontuan, hiztunak zer-nolako aldez aurretiko jakintza edo usteak dituen, etab. Hain zuzen, han ordenak eragina du ematen den informazioan.<br />
Baina mintzagai-egituran gauzak bestela dira. Han, hizketaldia zein egoeratan gertatzen den hartzen da kontuan, hiztunak zer-nolako aldez aurretiko jakintza edo usteak dituen, etab. Hain zuzen, han ordenak eragina du ematen den informazioan.<br />
 
:<big>'''Mintzagai-egitura = mintzagaia + iruzkina'''</big><br />
 
=== Mintzagaia eta lokailuak ===
Mintzagaia markatzeko, sarritanmaiz, lokailuak ezarri ohiezartzen dira: ERE''ere'', BEHINTZAT''behintzat'', BERRIZ''berriz'' (''= aldiz,'' HALAez ERE''berriro''), ''hala ere'', etab. Hain zuzen, lokailuen lekua ere mintzagaiaren inguruan izan ohiizaten da gehienetan. Izan ere, kokagune horretatik oso ongi bideratubidera dezakete aurreko esaldiarekin behar den lotura. Sarritan, mintzagaia aurreko esalditik dator.
* ''Gaztetan gehien hunkitu ninduen nobela Bill Newmanen'' Udazken latza ''izan zen. NIK'''Nik EREere(,)''' idazle izan nahi nuen.''
* ''Jonek ahots ederra zuen. NIRI'''Niri(,) BEHINTZATbehintzat''', hala iruditzen zitzaidan.''
* ''Nik ipuinak atsegin ditut. ZUEK'''Zuek, BERRIZberriz''', gorroto diezuela ez dut esango, baina hor nonbait.''
 
=== Galdegaia ===
* ''—Egin al duzu nik esandakoa? —Bai, garbitu dut gela.''
* ''—Nork apurtu duen ba al dakizu? —Bai, badakit.''
 
Adibide horiek ongi erakusten dutenez, aditza trinkoa denean eta baiezkotasuna bada galdegaia, BA''ba''- elementua ezarri behar zaio adizkiari. Hori erakusten du azken adibideak. Aditza perifrastikoa denean, aditza bere horretan uzten da, nahiz eta doinuera hanpatua ematen zaion.
 
=== Ordena neutroa ===
Gramatika-egitura doa alde batetik, eta mintzagai-egitura, bestetik. Dena den, bien artean bada lotura dago. Bada, alde horretatik, ordena neutrotzat har daitekeena. Ordena neutro hori, solasak eskatzen dituen aldaketak direla medio, erabat alda daiteke, eta, orduan, ordena markatua izango da: ordena desberdinak mintzagai eta iruzkin desberdinak daudela esan nahiko du. Pentsa liteke ordena normala izango dela goiko ''Aitak amari gona gorria ekarri dio'' perpausean jasotzen dena. Hots:
Pentsa liteke ordena normala izango dela goiko ''Aitak amari gona gorria ekarri dio'' perpausean jasotzen dena. Hots:
:<big>'''NORK - NORI - NOR - ADITZA'''</big><br />
 
* ''Gizon hori ikertzaile ospetsu bat da.''
* ''Atzoko jaia oso polita izan zen.''
 
Gainerako inguratzaileak, ordena neutroan, hor tartekatuaktartekatuta egon daitezke, edo perpausaren azken muturrean kokatuakkokatuta. Nolanahi ere, subjektua hasieran joan ohi da, eta aditza, azkeneanbukaeran, bere aurre-aurrean objektua daramala.
 
== Erreferentziak ==
3.121

edits