«Bihotz»: berrikuspenen arteko aldeak

Jump to navigation Jump to search
127 bytes added ,  Duela 3 hilabete
t
ez dago edizio laburpenik
t
Etiketa: 2017 wikitestu editorearekin
[[Purkinjeren zuntzak]] eta [[Hisen faszioa]] jada XIX. mendean aurkitu ziren arren, bihotzeko eroanbide elektrikoaren sisteman zuen paper espezifikoa ezezaguna izan zen [[Sunao Tawara]]k bere monografia argitaratu zuen arte, ''[[Das Reizleitungssystem des Säugetierherzens]]'' izenekoa, 1906an. Tawara [[nodo aurikulobentrikular]]raren aurkikuntzak [[Arthur Keith]] eta [[Martin Flack]] antzeko egiturak bilatzera bultzatu zituen bihotzean, eta honek, [[nodo sinoaurikular]]ra aurkitzera eraman zuen zenbait hilabete beranduago. Egitura hauek elektrokardiogramaren oinarri anatomikoa osatzen dute, honen asmatzaileak, [[Willem Einthoven]]ek, [[Medikuntzako Nobel Saria]] jaso zuelarik 1924an<ref>{{Erreferentzia|abizena=Silverman Mark E.|izenburua=Why Does the Heart Beat?|orrialdeak=2775–2781|abizena2=Grove Daniel|abizena3=Upshaw Charles B.|data=2006-06-13|url=https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.106.616771|aldizkaria=Circulation|alea=23|zenbakia=113|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.106.616771|sartze-data=2019-12-20}}</ref>.
 
Lehen bihotz transplante arrakastatsua 1967an egin zuen [[Christiaan Barnard]] [[Kirurgia|zirujau]] hegoafrikarrak[[Hegoafrika|hegoafrikar]]rak, [[Lurmutur Hiri]]ko [[Groote Schuur]] Ospitalean. Hori mugarri garrantzitsua izan zen bihotzeko kirurgian, eta arreta piztu zuen bai medikuntzaren lanbidean, bai munduan oro har. Hala ere, gaixoen epe luzeko biziraupen tasak oso baxuak izan ziren hasieran. Ebakuntza egin eta 18 egun geroago hil zen, baina beste paziente batzuk ez ziren bizirik atera aste gutxi batzuetan<ref>{{Erreferentzia|izena=Denton A.|abizena=Cooley|izenburua=Recollections of the Early Years of Heart Transplantation and the Total Artificial Heart|orrialdeak=353–357|hizkuntza=en|data=2011|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1525-1594.2011.01235.x|aldizkaria=Artificial Organs|alea=4|zenbakia=35|issn=1525-1594|doi=10.1111/j.1525-1594.2011.01235.x|sartze-data=2019-12-20}}</ref>. [[Norman Shumway]] zirujau estatubatuarra transplante teknikak hobetzeko egindako ahaleginengatik akreditatua izan da, [[Richard Lower]], [[Vladimir Demikhov]] eta [[Adrian Kantrowitz]] aitzindariekin batera<ref>{{Erreferentzia|izena=Douglas N.|abizena=Miniati|izenburua=Heart Transplantation: A Thirty-Year Perspective|orrialdeak=189–205|abizena2=Robbins|izena2=Robert C.|data=2002-02-01|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.med.53.082901.104050|aldizkaria=Annual Review of Medicine|alea=1|zenbakia=53|issn=0066-4219|doi=10.1146/annurev.med.53.082901.104050|sartze-data=2019-12-20}}</ref>.
 
XX. mendearen erdialdean bihotzeko gaitzek gaixotasun infekziosoak gainditu zituzten Ameriketako Estatu Batuetan heriotza kausa nagusi bezala, eta gaur egun mundu osoan heriotza kausa nagusia dira. 1948. urteaz geroztik, [[Framinghamen Ikerketa Kardiakoa]]k argi eta garbi erakutsi ditu hainbat gaik bihotzean dituzten ondorioak, dieta, ariketa eta aspirina bezalako sendagai arruntak barne. ACE inhibitzaileak eta beta-blokeatzaileak sartzeak bihotz-gutxiegitasun kronikoaren kontrola hobetu badu ere, gaixotasunak karga mediko eta sozial handia izaten jarraitzen du, diagnostikoa jasotzen den urtearen barruan hiltzen diren pazienteen %30-40 baitira<ref>{{Erreferentzia|izena=Stefan|abizena=Neubauer|izenburua=The Failing Heart — An Engine Out of Fuel|orrialdeak=1140–1151|data=2007-03-15|url=https://doi.org/10.1056/NEJMra063052|aldizkaria=New England Journal of Medicine|alea=11|zenbakia=356|issn=0028-4793|pmid=17360992|doi=10.1056/NEJMra063052|sartze-data=2019-12-20}}</ref>.
 
[[Taupada|Bihotz-taupaden]] batazbestekoa ere oso desberdina da animali espezieen arabera. Esaterako, [[bakailao]]ek 20 taupada minutuko dituzte, [[kolibri]]ek 600 eta [[Archilochus colubris|eztarri gorridun kolibriek]] minutuko 1200 bihotz-taupadatik gora izan ditzakete<ref name=":3">{{Erreferentzia|izena=Romer, Alfred Sherwood,|abizena=1894-1973.|izenburua=The vertebrate body|argitaletxea=Saunders|data=1978|url=https://www.worldcat.org/oclc/60007175|edizioa=5th ed., shorter version|isbn=9780721676821|pmc=60007175|sartze-data=2018-11-15}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Osborne, June,|abizena=1931-|izenburua=The ruby-throated hummingbird|argitaletxea=University of Texas Press|data=1998|url=https://www.worldcat.org/oclc/38200106|edizioa=1st University of Texas Press ed|isbn=0292760477|pmc=38200106|sartze-data=2018-11-15}}</ref>.
 
=== Zirkulazio-sistema bikoitzak ===
[[Fitxategi:Bloedsomloop van een reptiel.svg|thumb|Narrastien zirkulazio-sistema eta bihotza.]]
[[Anfibio]] heldu eta [[narrasti]] gehienek [[Zirkulazio-aparatu|zirkulazio-sistema]] bikoitza daukate, hau da, zirkulazio-sistema bitan banatzen da: zati [[arteria]]la eta [[zain]]en zatia. Hala ere, bihotza ez dago guztiz zatituta bi partetan. Izan ere, 3 ganberatan banaturik dago: bi [[aurikula]] eta [[bentrikulu]] bat. Zirkulazio-sistematik zein [[Birika|biriketatik]] bueltatzen den [[odol]]a berriro ere ponpatzen da kanpora. Sistema bikoitzari esker, odola biriketatik eta biriketara garraia daiteke, eta, horrela, [[oxigeno]]dun odola zuzenean hel daiteke bihotzera<ref name=":4">{{Erreferentzia|izenburua=Veterinary anesthesia and analgesia|url=https://www.worldcat.org/oclc/908063421|edizioa=The fifth edition of Lumb and Jones|isbn=9781118526200|pmc=908063421|sartze-data=2018-11-15}}</ref>.
 
Narrastien[[Narrasti]]en kasuan, bihotza [[torax]]aren erdialdean kokatuta egon ohi da. [[Suge]]etan berriz, toraxaren lehenengo eta bigarren herenen loturan. Hiru ganberako bihotza da: bi aurikulez eta bentrikulu batez osatuta dagoena. Bentrikulua pareta batez ([[septu]] deritzona) banatuta dago bi alde ez-osotan. Narrasti-espezie gehienetan, ez dago odol-korronteen arteko nahasketa handirik. Hori dela eta, [[Aorta arteria|aortak]] oxigenodun odola baino ez du jasotzen<ref name=":3" /><ref name=":4" />. Hala ere, [[krokodilo]]ak salbuespen dira, lau ganberako bihotza baitaukate<ref>{{Erreferentzia|izena=Colville, Thomas|abizena=P.,|izenburua=Clinical anatomy and physiology for veterinary technicians|url=https://www.worldcat.org/oclc/901103881|edizioa=Third edition|isbn=9780323227933|pmc=901103881|sartze-data=2018-11-17}}</ref>.
 
[[Arrain]] birikadunen bihotzetan, trenkada bentrikuluraino luzatzen da. Horrek biriketaraino doan oxigeno gabeko odolaren eta gainontzeko gorputzera doan oxigenodun odolaren bereizketa ahalbidetzen du. Narrasti-espezie askok [[arnasketa]] [[Azal (anatomia)|larruazaletik]] egiten dutenez, erdioxigenaturik dagoen odola bihotzera bueltatzen da [[kaba zain]]etatik. Hori dela eta, bereizketa horren beharrizan txikiagoa daukate, arrain birikadunekin zein zenbait [[Tetrapoda|tetrapodorekin]] alderatuz gero. Gainera, jatorrizko kono arteriosoaren [[balbula]]k balbula espiraldun batengatik ordezkaturik daude. Horri esker, bi zatitan banatzen da bentrikulua[[bentrikulu]]a, eta horrela, bi [[odol]]-fluxuak bananduta egotea lortzen da<ref name=":3" />.
 
=== Bihotz guztiz banandua ===
 
[[Archosauria|Arkosaurioek]] ([[krokodilo]] eta [[hegazti]]ek) eta [[ugaztun]]ek bihotzaren banaketa osoa daukate. Bihotzak bi ponpa ditu eta lau ganberaz osaturik dago. Krokodiloen bihotzek irekidura txiki bat daukate, [[Panizza foramen|Panizzaren foramena]] deritzona. Horri esker, krokodiloak urperatzean bihotzaren alde bakoitzeko odolen arteko nahasketa gertatzen da<ref>{{Erreferentzia|izena=Gordon C.|abizena=Grigg|izenburua=Cardiovascular dynamics inCrocodylus porosus breathing air and during voluntary aerobic dives|orrialdeak=381–392|hizkuntza=en|abizena2=Johansen|izena2=Kjell|data=1987|url=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00693365|aldizkaria=Journal of Comparative Physiology B|alea=3|zenbakia=157|issn=0174-1578|doi=10.1007/bf00693365|sartze-data=2018-11-17}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=null|abizena=Axelsson|izenburua=Dynamic anatomical study of cardiac shunting in crocodiles using high-resolution angioscopy|orrialdeak=359–365|abizena2=Franklin|abizena3=L&Ouml;Fman|abizena4=Nilsson|abizena5=Grigg|izena2=null|izena3=null|izena4=null|izena5=null|data=1996|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9317958|aldizkaria=The Journal of Experimental Biology|alea=Pt 2|zenbakia=199|issn=1477-9145|pmid=9317958|sartze-data=2018-11-17}}</ref>. Hegaztietan eta ugaztunetan, berriz, birika-zirkulazioa eta zirkulazio-sistemakoa guztiz berezirik daude beti hesi fisiko baten bidez<ref name=":3" />.
 
=== Arrainak ===
[[Fitxategi:Blutkreislauf Fische-ES.svg|thumb|Arrainen zirkulazio-sistema eta bihotza.]][[Arrain]]ek bi ganberatako bihotza daukate<ref>{{Erreferentzia|izena=Jurd, R. D. (Richard David),|abizena=1946-|izenburua=Instant notes animal biology|argitaletxea=Bios Scientific Publishers|data=2004|url=https://www.worldcat.org/oclc/52902407|edizioa=2nd ed|isbn=1859963250|pmc=52902407|sartze-data=2018-11-17}}</ref>, [[odol]]a jasotzen duen [[aurikula]] batez eta [[odol]]a ponpatzen duen [[bentrikulu]] batez osatuta dagoena<ref name=":13">{{Erreferentzia|izenburua=The laboratory fish|argitaletxea=Academic Press|data=2000|url=https://www.worldcat.org/oclc/44694719|isbn=9780125296502|pmc=44694719|sartze-data=2018-11-17}}</ref>. Hala ere, [[arrain]]en bihotzak sartzeko zein irteteko konpartimentuak ditu ganbera esan dakiekeenak. Hori dela eta, batzuetan, [[arrain]]en bihotza hiru<ref name=":13" /> edo lau<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Encyclopedia of fish physiology : from genome to environment.|url=https://www.worldcat.org/oclc/755977870|isbn=9780080923239|pmc=755977870|sartze-data=2018-11-17}}</ref> ganberaz osaturik dagoela esaten da (ganbera gisa ulertzen denaren arabera). Sarritan, [[aurikula]] eta [[bentrikulu]]a “benetako ganberatzat” hartzen dira, eta aurretik aipatutako beste biak “ganbera osagarritzat”<ref>Shukla, J.P. ''Fish & Fisheries''. Rastogi Publications. pp. 154–55. ISBN 978-81-7133-800-9.</ref>.
 
[[Teleosteo]]etan, [[kono arteriosoa]] nahiko txikia da eta [[Aorta arteria|aortaren]] parte bezala sailkatzen da. [[Kono arteriosoa]] ez da [[Amniota|amniotoetan]] ageri, [[eboluzio]]a dela-eta desagertu egin baita<ref name=":3" />.
 
=== [[Ornogabe]]ak ===
[[Fitxategi:Open Circulatroy.gif|thumb|Artropodoen bihotza.]][[Artropodo]] zein [[molusku]] gehienek [[Zirkulazio sistema|zirkulazio-sistema]] irekia daukate. Sistema horretan, [[oxigeno]] gabeko [[odol]]a bihotzaren inguruko barrunbeetan batzen da ([[sudur-sinu]]ak deritze). Aipatutako [[odol]]a kanal askotatik eta motel heltzen da bihotzera. Ondoren, bihotzak [[odol]]a [[hemozele]]raino ([[Organo (biologia)|organo]] arteko barrunbea) ponpatzen du. [[Artropodo]]en bihotza beraien gorputzaren luzera duen [[Gihar|muskuluzko]] [[hodi]] bat da, [[bizkar]]raldean kokatuta dagoena eta [[buru]]a oinarritzat duena. [[Odol]]aren ordez, [[hemolinfa]] daukate, [[arnas-pigmentu]]a daramana. [[Arnas-pigmentu]] hori [[hemozianina]] izan ohi da. [[Hemozianina]] [[kobre]]z osatuta dago eta [[oxigeno]]a garraiatzeko erabiltzen da. [[Hemoglobina]] [[Burdina|burdinez]] osatuta dago eta [[gizaki]]etan oso ohikoa den arren, [[artropodo]] gutxik erabiltzen dute<ref name=":14">Solomon, Eldra; Berg, Linda; Martin, Diana W. (15 September 2010). ''Biology''. Cengage Learning. p. 939. ISBN 978-1-133-17032-7.</ref>.
| caption3 = [[Txinera ertaina]]n "bihotz]]a idazteko erabiltzen zen ''sim'' [[zigilu idazkera]]ko ikurra
}}
Organo garrantzitsuenetako bat bezala, bihotza denbora luzez gorputz osoaren erdigune bezala identifikatua izan zen, bizitzaren, emozioen[[emozio]]en, arrazoiaren[[arrazoi]]aren, borondatearen, adimenaren[[adimen]]aren, asmoaren[[Intentzio|asmo]]aren edo gogoaren[[Gogamen|gogo]]aren gune nagusitzat identifikatu izan da<ref name="Watkins">{{Erreferentzia|abizena=Tresidder|izena=Jack|izenburua=The Watkins dictionary of symbols|argitaletxea=Watkins|data=2008|url=https://www.worldcat.org/oclc/809667400|isbn=978-1-78028-357-9|pmc=809667400|sartze-data=2019-12-05}}</ref>. Bihotza sinbolo enblematikoa da [[erlijio]] askotan: [[egia]], [[kontzientzia]] edo [[balio moral]]a erlijio askotan: [[Jainkoa]]ren tenplua edo tronua pentsamendu [[islam]]iko eta [[judeokristau]]an; zentro jainkotiarra, edo [[atman]], eta jakituria transzendentearen [[hirugarren begia]] [[hinduismo]]an; garbitasunaren [[diamante]]a eta [[Buda]]ren esentzia; [[ulermen]]aren erdigune [[taoista]]"<ref name="Watkins" />. [[Hebrear Biblia]]n ''bihotz'' hitza, ''lev'' esanahi ezberdinekin agertzen da: [[emozio]]en zentro gisa, [[gogamen]]arena zein organo anatomikoa bera deskribatuz. [[Urdail]]arekin funtzio eta sinbolismoa partekatzen du<ref>{{Erreferentzia|abizena=Rosner, Fred,|izenburua=Medicine in the Bible and the Talmud : selections from classical Jewish sources|argitaletxea=KTAV Pub. House|data=1995|url=https://www.worldcat.org/oclc/30913143|edizioa=Augm. ed|isbn=0-88125-506-8|pmc=30913143|sartze-data=2019-12-05}}</ref>.
 
[[Antzinako Egipto]]n, [[arima]] kontzeptuaren parte garrantzitsu bat bihotzean (''ib'') zetzala uste zen. ''ib'' edo bihotz [[metafisika|metafisikoa]] [[ernaltze]]a gertatzen zen unean [[ama]]ren bihotzeko odol tanta batekin sortzen zela uste zuten. Antzinako egiptoarrentzat bihotza emozioaren, pentsamenduaren, borondatearen eta asmoaren egoitza zen<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ib {{!}} ancient Egyptian religion|hizkuntza=en|url=https://www.britannica.com/topic/ib|aldizkaria=Encyclopedia Britannica|sartze-data=2019-12-05}}</ref>. Hau, ''ib'' hitza gehitzen duten egiptoar esamoldeetan nabarmentzen da, ''Awi-ib'' "zoriontsuarentzat" (literalki, "Bihotz luzeduna"), ''Xak-ib'' "urrunduarentzat" (literalki, "bihotz moztua") bezala<ref>{{Erreferentzia|abizena=Allen, James P., 1945-|izenburua=Middle Egyptian : an introduction to the language and culture of hieroglyphs|url=https://www.worldcat.org/oclc/885524107|edizioa=Third edition, rev. and reorganized, with a new analysis of the verbal system|isbn=978-1-107-05364-9|pmc=885524107|sartze-data=2019-12-05}}</ref>. [[Antzinako Egiptoko erlijioa]]n, bihotza zen hil ondorengo bizitzarako gakoa. Behe munduan beste bizitzarako giltza zen: bere jabearen alde edo kontra lekukotza ematen zuen. Pentsatzen zuten [[Anubis]]ek eta hainbat jainkok aztertu zutela bihotza ''Bihotzaren pisuaren'' zeremonian. Bihotzak [[Maat]]en luma baino gehiago pisatzen bazuen, portaera estandar ideala sinbolizatzen zuen. Balantza orekatzen bazen, esan nahi zuen bihotzaren jabeak bizitza justua bizi izan zuela eta beste bizitzan sar zitekeela; bihotza astunagoa bazen, [[Ammit]] munstroak irentsiko zuen<ref>{{Erreferentzia|abizena=Taylor, John H., 1958-|izenburua=Death and the afterlife in ancient Egypt|argitaletxea=University of Chicago Press|data=2001|url=https://www.worldcat.org/oclc/45195698|isbn=0-226-79163-7|pmc=45195698|sartze-data=2019-12-05}}</ref>.
[[Katolizismo]]an bihotzaren benerazio tradizio luzea dago, batez ere [[XVI. mende]]tik aurrera orokortu zenean [[Jesukristo]]ren zaurien gurtza. Tradizio honen ondorioz [[Erdi Aro]]tik aurrera [[Jesusen Bihotz Sakratua]]ren gurtza hedatu zen, eta, era paraleloan [[Mariaren Bihotz Garbia]]rena. Euskal Herrian izen hori daramaten hainbat eliza eta monumentu daude, eta oso ohikoa izan da ateak sinbolo horrekin dekoratzea.
 
Bihotza [[maitasun erromantiko]]arekin lotu izan da, Erdi Arotik{{Erreferentzia falta}}. [[Hautsitako bihotz]]a maitasun apurtuaren sinboloa izaten da ere. [[Kupido]]k [[gezi]] batekin zulatutako bihotza [[maitemintze]]arekin lotzen da, nahiz eta [[Ovidio]]k ez zuen horren inguruan idatzi. [[Pizkunde]]tik aurrera eta [[San Balentin]] egunari lotuta asko ugaritu da sinbolo hau. Gaur egun [[emoji]] gisa ere ikus daiteke, maitasuna edo [[afektibitate]]a adierazteko ikur labur gisa (adibidez, ❤️, 💑 edo 💔). Bihotza ere [[frantziar kartak|frantziar kartetako]] lau sailetako bat da.
 
=== Janaria ===
Animalien bihotzak jatearen ohitura oso hedatuta dago mundu osoan zehar. Ia-ia organo osoa giharrez osaturik dagoenez, bere proteina maila oso altua da. Batzuetan erraiak sortzeko erabiliak dira, adibidez [[Sukaldaritza otomandar|Otomandarren sukaldaritzan]].<ref>{{Erreferentzia|izena=Lyn|abizena=Ward|izenburua=Street Food: Kokoreç - a delicacy for offal lovers|hizkuntza=en-GB|data=2017-12-01|url=https://www.fethiyetimes.com/eat/24204-24204.html|aldizkaria=Fethiye Times|sartze-data=2019-12-08}}</ref>
 
Oilaskoen bihotzak biberoi bezalakoak kontsideratu ohi dira{{Erreferentzia falta}} eta batzuetan plantxan eginda pintxo moduan jaten dira. ([[Japoniako gastronomia|Japoniar]] ''[[Yakitori|hāto yakitori]],'' [[Brasilgo gastronomia|Brasilgo]] ''[[churrasco de coração]],'' [[Indonesiako gastronomia|Indonesiako]] ''[[chicken heart satay]]'').<ref>{{Cite book|urtea=1994|izenburua=Indonesia Magazine|orrialdea=67|hizkuntza=en|zenbakia=25}}</ref> Ogi-frijituak izan daitezke ere bai, [[Jerusalemgo gastronomia|Jerusalemgo]] [[parrila mistoa]] bezalakoa. Egiptoko sukaldaritzan, oso ongi txikiturik erabiltzen dute oilaskoak barrutik betetzeko.<ref>{{Cite book|urtea=2010|izenburua=Egyptian Cooking: And Other Middle Eastern Recipes, American University in Cairo Press|ISBN=977-424-926-7|hizkuntza=en|atala=117|errezeta=117}}</ref>
 
Euskal Herrian ere [[frijatza]], [[tripotxa]]k edo [[korada]]<ref>{{Erreferentzia|izena=Gaizka Aranguren|abizena=Urrotz|izenburua=Amari eskatu diot errezeta...pic.twitter.com/NPZDZrEKbB|hizkuntza=eu|data=2019T09:08|url=https://twitter.com/gaizkaranguren/status/1203723029962010624|aldizkaria=@gaizkaranguren|sartze-data=2019-12-08}}</ref> bezalako errezetek bihotza eta beste barruki batzuk dituzte.
10.575

edits

Nabigazio menua