Edukira joan

«Diru-paper»: berrikuspenen arteko aldeak

364 bytes added ,  Duela 2 urte
ez dago edizio laburpenik
No edit summary
No edit summary
[[Fitxategi:Billets de 5000.jpg|thumb|300px]]
'''Diru-papera''' edo '''billetea''' [[paper]]ean inprimatutako [[diru]]a da, zehazkiago [[diru fiduziario]]a (balio materialik ez duelako) egungo [[txanpon]] gehienek bezalaxe. [[Herrialde]] edo lurralde bateko [[banku zentral]]ak edo legezko beste erakunde batek inprimatu eta jaulkitzen du, herrialde horretako [[erabilera legaleko diru]] moduan. Txanponak diru kopuru txikietarako erabiltzen den bitartean, diru -papera kopuru handietarako erabili ohi da, kopuru handietarako txanponak erosoak ez direlako.
 
== Historia ==
Diru-papera [[Txinako Herri Errepublika|Txinan]] sortu zen VII. mendean, baina ez zen ofizialki erabili 812. urtera arte ([[Siglo IX|IX. mendea]]). Biztanleria baten artean [[merkataritza]] erraztuko zuen kanbio-bide baten garrantziak moneta kanbio-bide gisa sortu zuen.
 
XIII. mendean, [[Marco Polo|Marko Polo]] izeneko herritar veneziar batek bidaia luze bati ekin zion Txinara[[Txinako Herri Errepublika|Txina]]<nowiki/>ra. Gertaera berezi horrek ospetsu egin zuen. Bidaia horretan egindako oharrek Mendebaldean txanpon-paperaren ekoizpenari[[Ekoizpen (argipena)|ekoizpen]]<nowiki/>ari eta erabilerari buruz dauden lehen erreferentziak biltzen dituzte. Paper hori [[Europa|Europan]] garai hartan nagusi ziren baldintzetarako ordainketa ulertezina zen. [[Marco PolorenPolo]]<nowiki/>ren garaikideentzat, informazio horrek fantasiazkoa[[fantasia]]<nowiki/>zkoa eta sinesgarritasunik gabea zirudien. [[Esploratzaile]] ezagunaren baieztapenak urte batzuk geroago baino ezin izan ziren egiaztatu, [[Ming dinastia|Ming.3 dinastiak]] XIV. mendean jaulkitako billeteekin. Txinatarrek diru hegalaria deitu zieten billeteei pisu txikia zutelako eta eremu handi samarrean ibiltzeko erraztasunagatik. X. mende inguruan oso ondo egituratutako zirkulazio-sistema zuten. Txanpon-papera existitzen hasi eta gutxira, ordainbide horren faltsutzaile saihestezinak agertu ziren. [[Artxibo (argipena)|Artxibo]] batzuek arazo horren aurka Txinako agintariek egin zuten borroka deskribatzen dute. Aplikatutako zigorrak ez ziren txikiak2Q eta faltsukeria heriotzarekin zigortzen zen.
 
== Faltsifikazioa eta segurtasun neurriak ==
[[Urre|Urrezko]] eta zilarrezko[[Zilar|zilarre]]<nowiki/>zko txanponak faltsutzea ez zen hain errentagarria. BilleteakBileteak papera besterik ez dira, eta, beraz, iruzurrerako[[iruzur]]<nowiki/>rerako pieza erakargarriak dira. Hori dela eta, bankuek [[segurtasun-neurri]] batzuk hartzen dituzte. Gaur egungo billeteakbileteak paper bereziarekin egiten dira, [[Kotoi|kotoizko]] [[zuntz]] luzangak erabiliz eta inprimatzeko teknika konplexuekin. Askotan, paperaren konposizioan lihoa, kotoia edo beste ehun-zuntz batzuk sartzen dira. Zenbait herrialdek, hala nola Australiak, Mexikok, Brasilek, Paraguayk, Txilek, Guatemalak, Zeelanda Berriak eta Hong Kong-ek, [[Polimero|polimerozko]] billeteak sortzen dituzte, erabili bitartean erresistentzia handitzeko eta milimetro gutxi batzuetako leihatila garden bat sartzeko. Gainera, hainbat [[holograma]]-mota txertatu dira, eta ezaugarri horiek oso zailak dira inprimatzeko teknika normalekin erreproduzitzeko.
 
<br />
Faltsutzeak saihesteko, hainbat segurtasun-neurri erabiltzen dira:
 
* Ur-marka edo [[Filigrana (artisautza)|filigrana]]: paperean irudi bat edo gehiago daude, argiarekin ikusten diren lodiera-diferentziaz osatuak.
* Zuritzailea: zuritzaile optikorik gabeko papera erabiltzen da (horrela ezin da paper arrunta erabiliz faltsifikatu). Hori argi-iturri ultramore batekin hauteman daiteke.
* Erliebeak: paperak erliebea du hainbat zatitan.
* Optikoki aldakorra den tinta: kolorez aldatzen den tinta da, behatzailearen [[Angelu (argipena)|angeluaren]] eta argiaren eraginaren arabera.
 
== Abantailak eta desabantailak ==
BilleteekBileteek abantaila naturala dute txanponekiko, arinagoak dira baina gutxiago irauten dute. [[Banku zentralekzentral|Banku Zentral]]<nowiki/>ek jaulkitako billeteekbileteek arrisku teorikoa zuten [[urre]] eta zilarrez babestuta zeudenean. BilleteakBileteak eta txanponak [[Inflazio|inflazioaren]] mende daude. Txanponek irauten duten bitartean, metalezko txanponak sute batean urtu edo ehunka urtez itsasoaren azpian egon arren, errekuperatzen direnean ere balio bera dute. [[Naufragio|Naufragioetatik]] berreskuratutako urrezko txanponek ia jatorrizko itxura guztia dute, baina zilarrezko txanponak poliki-poliki okertzen dira.
 
== Suntsitzea ==
[[Fitxategi:Shredded US Dollar Notes rear view.jpg|thumb|Diru-paper birrindua]]
Diru-paper bat egunero izan duen [[Higadura|higaduragatik]] ateratzen da zirkulaziotik . BilleteakBileteak sailkatzeko makina batetik igarotzen dira beren benetakotasuna eta zirkulatzeko gaitasuna zehazteko. Zirkulatzeko gai ez direla esan daiteke, gastatuta, zikinak, hondatuta, [[Mutilatu|mutilatuta]] edo puskatuta badaude. Egokiak ez diren billeteakbileteak bankuBanku zentraleraZentralera itzultzen dira, linean modu seguruan suntsi daitezen, abiadura handiz billeteakbileteak sailkatzeko makinen bidez. Makina horiek zeharkako [[Birringailu|birrintzeko]] gailu bat erabiltzen dute, P-5 segurtasun-maila duen papera birrintzeko makina baten antzekoa (30 mm² baino gutxiagoko piezak), DIN 66399-2 arauaren arabera. Horrela, billetea 500 pieza txikitan suntsitzen du eta berreraikitzea sahiesten du,billete askoren zatiak nahastuta daudelako.<br />
 
== Erreferentziak ==
18

edits