Edukira joan

«Elkarrekintza nuklear ahul»: berrikuspenen arteko aldeak

Testua osatzen ari naiz.
(Testua osatzen ari naiz, poliki-poliki)
(Testua osatzen ari naiz.)
 
erreakzioak oso bizitza laburrekoak izaten dira.
== Elkarrekintza ahularen historia laburra ==
[[Fitxategi:Portrait of Antoine-Henri Becquerel.jpg|thumb|144x144px|Henry Becquerel]]
[[Fitxategi:Portrait of Antoine-Henri Becquerel.jpg|thumb|144x144px|Henry Becquerel|alt=|ezkerrera]]Elkarrekintza ahularekin erlazionaturiko fenomenoak ezezagunak ziren XIX. mendearen bukaera arte, [[Henri Becquerel|Henry Becquerel]]-ek (1852-1908) 1896an aurkitu baitzuen ''[[erradioaktibitatea]]'' izeneko fenomeno berria. Hortik aurrera arlo horretako garapena gertatu zen eta hainbat ikerkuntza egin ziren fenomeno berri hori ulertzeko, [[Fisika nuklear|fisika nuklearra]] garatzeko eta fenomeno berriak azalduko zituen teoria egokia osatzeko. Atal honetan, elkarrekintza ahularen teoria osatzeko bidean emaniko pauso batzuk aipatuko dira.
 
== Elkarrekintza ahularen historia laburra ==
 
Elkarrekintza ahularekin erlazionaturiko fenomenoak ezezagunak ziren XIX. mendearen bukaera arte, [[Henri Becquerel|Henry Becquerel]]-ek (1852-1908) 1896an aurkitu baitzuen ''[[erradioaktibitatea]]'' izeneko fenomeno berria. Hortik aurrera arlo horretako garapena gertatu zen eta hainbat ikerkuntza egin ziren fenomeno berri hori ulertzeko, [[Fisika nuklear|fisika nuklearra]] garatzeko eta fenomeno berriak azalduko zituen teoria egokia osatzeko. Atal honetan, elkarrekintza ahularen teoria osatzeko bidean emaniko pauso batzuk aipatuko dira.
[[Fitxategi:Enrico Fermi ID badge.png|ezkerrera|thumb|164x164px|Enrico Fermi]]
 
 
=== Simetria-hausketa ===
Ispilu arrunt baten begiratzen badugu, izadiaren legeek berdinak izaten jarraitzen dute. Hau da, edozein esperimentutan [[Euklidear espazio|espazio euklidear]] guztiak inbertituz gero, neurketak mantendu egiten dira normalean. Fenomeno horri [[:es:Paridad_(física)|paritatearen]] kontserbazio-legea deritzo. Lege hori grabitazio klasikoaren eta elektromagnetismoaren teorietan errespetatu egiten da; beraz, lege unibertsala zela uste izan zen denbora luzez.
Beste aurrerapauso bat eman zen simetria-arazoak aztertzean. Izan ere, luzaroan uste izan zen naturaren legeak berdin-berdinak zirela bi egoera hauen artean: bata bestearen ispiluan islatzea. Grabitazio klasikoak, elektromagnetismoak eta interakzio indartsuak errespetatzen zuten paritate-lege hori, eta unibertsaltzat jotzen zen. Baina 1950eko hamarkadan, [[Chen-Ning Yang|Chen Ning Yang]]-ek eta [[Tsung Dao Lee|Tsung-Dao Lee]]-k iradoki zuten elkarrekintza ahulak simetria hori hausten zuela. Eta 1957ean [[Chien-Shiung Wu|Chien Shiung Wu]] eta laguntzaileek simetria-hausketa frogatu ondoren, Wu-k, Yang-ek eta Lee-k Fisikako Nobel Saria jaso zuten urte berean.
[[Fitxategi:Chien-Shiung Wu (1912-1997) in 1963.jpg|thumb|262x262px220x220px|Chien-Shiung Wu 1963an Colombiako unibertsitatean.|alt=]]
Hala ere, 1950eko hamarkadan zehar, [[Chen-Ning Yang|Chen Ning Yang]]-ek eta [[Tsung Dao Lee|Tsung-Dao Lee]]-k, kalkulu matematikoan oinarrituz, elkarrekintza nuklear ahulean lege hori apur zitekeela esan zuten. Geroago, 1957an hain zuzen, [[Chien-Shiung Wu|Chien Shiung Wu]]-k eta haren lankideek Lee-k eta Yang-ek aurresandakoa esperimentalki frogatzeko gai izan ziren. Horri esker, aipatutako ikerlartzile-taldeak [[Fisikako Nobel Saria|1957ko Fisikako Nobel Saria]] irabazi zuen. <ref>{{erreferentzia|izena=|abizena=|izenburua=Wu-ren esperimentua|hizkuntza=en|egile-lotura=|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wu_experiment|izenburuaegunkaria=|aldizkaria=|formatua=Wu-ren esperimentua|sartze-data=15/03/2018|egunkaria=|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=en|formatua=}}</ref>
 
Elkarrekintza ahula lau fermioiren arteko kontaktu-elkarrekintza moduan azaltzen bada ere (Fermiren teoria), paritatearen apurketaren frogapenak ikuspuntu berri bat eskatzen zuen. Horri erantzuna ematekotan, 1957. urtean Robert Mershak-ek, George Sudarshan-ek eta, geroago, [[Richard Feynman]]-ek eta [[Murray Gell-Mann]]-ek '''V-A''' (Bektore bat ken bektore axial edo lebogiro bat) [[Lagrangear (argipena)|lagrangearra]] proposatu zuten elkarrekintza ahulak azaltzeko. Proposamen horren arabera, elkarrekintza ahulak soilik partikula lebogiroetan eta antipartikula destrogiroetan dauka eragina. Partikula lebogiro baten ispilu-irudia partikula destrogiro bat denez (eta alderantziz), Fermiren teoria horrek paritatearen apurketa azaltzen du.
 
Hala ere, teoria horrek CP simetriaren kontserbazioa ahalbidetzen du. CP simetria bi simetria motaren konbinazioa da: P simetria (ispilu-inbertsioa) eta C simetria (partikula-antipartikula trukatzea). Baina ezusteko berri bat izan zuten fisikariek 1964. urtean. [[James Cronin]]-ek eta Val Fitch-ek kaoi baten desintegrazioa burutu zutenean, argi ikusi zen CP simetria apurtu egin zitekeela. Horri esker Nobel Saria irabazi zuten 1980an.
{| class="wikitable sortable"
|+
![[Fitxategi:Sheldon Glashow at Harvard cropped.jpg|thumb|163x163px|Sheldon Glashow|alt=|erdian]]
![[Fitxategi:Professor Abdus Salam.gif|thumb|165x165px|Abdus Salam|alt=|erdian]]
![[Fitxategi:Steven weinberg 2010.jpg|thumb|163x163px|Steven Weinberg|alt=|erdian]]
|}
 
=== Interakzio motak ===
Oinarrizko hiru elkarrekintza ahul mota ditugu. Horietako bitan bosoi kargatuek hartzen dute parte, eta "korronte kargatuko elkarrekintzak" esaten zaio. Hirugarren motari "korronte neutroko elkarrekintzak" deritzo.
* [[Leptoi]] kargatu batek (adibidez [[elektroi]] bat edo [[muoi]] bat) W bosoi bat hartu edo eman dezake, eta, horrela, bosoi hori dagokion neutrino bihurtu.
<math display="block" |center="">
\mu^{-}+ W^{+}\longrightarrow \nu_{\mu}
</math>
* [[Behe quark|Behe-quark]] batek (-1/3ko karga duena) W bosoi bat hartu edo eman dezake, eta horrela bosoia [[Goi quark|goi-quark]] baten gainezarpen batean bihurtu. Alderantziz ere gerta daiteke, eta goi-quark batek behe-quark bat ematen du orduan.
<math display="block">d+W^{+}\longrightarrow u
 
</math><math display="block">c+W^{-}\longrightarrow s</math><math display="block">d \longrightarrow u + W^{-}</math><math display="block">c \longrightarrow s+W^{+}</math>
</math>
 
<math display="block">c+W^{-}\longrightarrow s</math>
 
<math display="block">d \longrightarrow u + W^{-}</math>
 
<math display="block">c \longrightarrow s+W^{+}</math>
* Leptoi batek edo [[quark]] batek Z bosoi bat hartu edo eman dezake.
<math display="block">e^{-}\longrightarrow e^{-} + Z^{0}</math>
Beta desintegrazioa, adibidez, aldi berean gertatutako bi korronte kargatuen arteko elkarrekintzen ondorio zuzena da. Korronte neutroko elkarrekintza 1974an ikusi zen lehen aldiz neutrinoen sakabanatzea gauzatzen zuen esperimentu batean.
 
== Erreferentziak ==
=== Simetrien apurketa ===
{{erreferentzia zerrenda}}
Ispilu arrunt baten begiratzen badugu, izadiaren legeek berdinak izaten jarraitzen dute. Hau da, edozein esperimentutan [[Euklidear espazio|espazio euklidear]] guztiak inbertituz gero, neurketak mantendu egiten dira normalean. Fenomeno horri [[:es:Paridad_(física)|paritatearen]] kontserbazio-legea deritzo. Lege hori grabitazio klasikoaren eta elektromagnetismoaren teorietan errespetatu egiten da; beraz, lege unibertsala zela uste izan zen denbora luzez.
[[Fitxategi:Chien-Shiung Wu (1912-1997) in 1963.jpg|thumb|262x262px|Chien-Shiung Wu 1963an Colombiako unibertsitatean.]]
Hala ere, 1950eko hamarkadan zehar, [[Chen-Ning Yang|Chen Ning Yang]]-ek eta [[Tsung Dao Lee|Tsung-Dao Lee]]-k, kalkulu matematikoan oinarrituz, elkarrekintza nuklear ahulean lege hori apur zitekeela esan zuten. Geroago, 1957an hain zuzen, [[Chien-Shiung Wu|Chien Shiung Wu]]-k eta haren lankideek Lee-k eta Yang-ek aurresandakoa esperimentalki frogatzeko gai izan ziren. Horri esker, aipatutako ikerlartzile-taldeak [[Fisikako Nobel Saria|1957ko Fisikako Nobel Saria]] irabazi zuen. <ref>{{erreferentzia|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wu_experiment|izenburua=Wu-ren esperimentua|sartze-data=15/03/2018|egunkaria=|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=en|formatua=}}</ref>
 
== Bibliografia ==
Elkarrekintza ahula lau fermioiren arteko kontaktu-elkarrekintza moduan azaltzen bada ere (Fermiren teoria), paritatearen apurketaren frogapenak ikuspuntu berri bat eskatzen zuen. Horri erantzuna ematekotan, 1957. urtean Robert Mershak-ek, George Sudarshan-ek eta, geroago, [[Richard Feynman]]-ek eta [[Murray Gell-Mann]]-ek '''V-A''' (Bektore bat ken bektore axial edo lebogiro bat) [[Lagrangear (argipena)|lagrangearra]] proposatu zuten elkarrekintza ahulak azaltzeko. Proposamen horren arabera, elkarrekintza ahulak soilik partikula lebogiroetan eta antipartikula destrogiroetan dauka eragina. Partikula lebogiro baten ispilu-irudia partikula destrogiro bat denez (eta alderantziz), Fermiren teoria horrek paritatearen apurketa azaltzen du.
 
* Paul Davies (1986) ''The Forces of Nature'', 2nd ed. Cambridge Univ. Press. ISBN-13: 978-0521313926
Hala ere, teoria horrek CP simetriaren kontserbazioa ahalbidetzen du. CP simetria bi simetria motaren konbinazioa da: P simetria (ispilu-inbertsioa) eta C simetria (partikula-antipartikula trukatzea). Baina ezusteko berri bat izan zuten fisikariek 1964. urtean. [[James Cronin]]-ek eta Val Fitch-ek kaoi baten desintegrazioa burutu zutenean, argi ikusi zen CP simetria apurtu egin zitekeela. Horri esker Nobel Saria irabazi zuten 1980an.
* Richard Feynman (1967) ''The Character of Physical Law''. MIT Press. <nowiki>ISBN 0-262-56003-8</nowiki>
 
* Schumm, Bruce A. (2004) ''Deep Down Things''. Johns Hopkins University Press. ISBN13 9780801879715
== Erreferentziak ==
* Steven Weinberg (1993) ''The First Three Minutes: A Modern View of the Origin of the Universe''. Basic Books. <nowiki>ISBN 0-465-02437-8</nowiki>
{{erreferentzia zerrenda}}
* Steven Weinberg (1994) ''Dreams of a Final Theory''. Vintage Books. <nowiki>ISBN 0-679-74408-8</nowiki>
* J.R. Etxebarria (1994) ''Teoria fisikoen oinarriak''. Udako Euskal Unibertsitatea (UEU) ISBN: 84-86967-57-0
 
== Ikus, gainera ==
* [[Eredu Estandarra]]
* [[Oinarrizko elkarrekintzak]]
* [[Elkarrekintza nuklear bortitza]]
 
1.131

edits