Edukira joan

«Elkarrekintza nuklear bortitz»: berrikuspenen arteko aldeak

Artikulua osatzen ari naiz.
(Testua osatzen ari naiz.)
(Artikulua osatzen ari naiz.)
Quarkak leptoiak baino astunagoak dira, eta karga elektriko frakzionarioa dute, <math>2/3</math> edo <math>-1/3 </math> aldiz elektroiarena. Quarkek <math>1/2 </math> balioko spina duten partikulak dira, eta, ondorioz, [[Fermioi|fermioiak]]. Quarkak, pisuari eta tamainari dagokionez [[Gluoi|gluoien]] antzeko partikulak dira.
 
Quarkak dira lau oinarrizko elkarrekintzak jasaten dituzten oinarrizko partikula bakarrak.Leptoiekin batera, materia guztia osatzen dute. Sei motatako quarkak daude (<math>d</math>, <math>u</math>, <math>s</math>, <math>c</math>, <math>b</math> eta <math>t</math> sinboloez adierazten direnak) eta bakoitza bere antipartikula du (<math>\bar {d}</math>, <math>\bar {u}</math>, <math>\bar {s}</math>, <math>\bar {c}</math>, <math>\bar {b}</math> eta <math>\bar {t}</math> sinboloak, hurrenez hurren) antiquarka deritzona, eta ondoko taulan aderi diren izen eta ezaugarriak dituztenak.<ref name=":0" />.
{| class="wikitable"
|+
Quark eta antiquarken ezaugarriak
!Quark-mota
(izena)
|<math>+(2/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {2-8}</math>
|
|-
|<math>s</math> (strange, ("arraroa")
|<math>-(1/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {100-300}</math>
|
|-
|<math>c</math> (charm, "xarma")
|<math>+(2/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {1.000-1.600}</math>
|
|-
|<math>b</math> (bottom, "behea")
|<math>+(1/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {4.100-4.500}</math>
|
|-
|<math>t</math> (top, "gaina")
|<math>+(2/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {180.000}</math>
|
|-
|<math>\bar{d}</math>
|<math>+(1/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {5-15}</math>
|
|-
|<math>\bar{u}</math>
|<math>-(2/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {2-8}</math>
|
|-
|<math>\bar{s}</math>
|<math>+(1/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {100-300}</math>
|
|-
|<math>\bar{c}</math>
|<math>-(2/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {1.000-1.600}</math>
|
|-
|<math>\bar{b}</math>
|<math>-(1/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {4.100-4.500}</math>
|
|-
|<math>\bar{t}</math>
|<math>-(2/3)</math>
|<math>1/2</math>
|<math>\text {180.000}</math>
|
|}
 
=== Bosoiak ===
Mekanika kuantikoan, bosoiak dira Bose–Einsteinen estatistikei jarraitzen dieten partikulak. Bosoiak oinarrizkoak izan daitezke —hala nola ''fotoiak''— edo konposatuak —''mesoiak''—. Bosoi gehienak partikula konposatuak dira, baina Eredu Estandarrean bost motatako oinarrizko bosoibosoiak daude: batetik, ''bosoi bektorialak'' (1 balioko spina dutena), eredu: fotoiak (<math>\gamma</math>), gluoiak (<math>g</math>, zortzi motatakoak), <math>Z^0</math> bosoia (karga elektrikorik gabea) eta <math>W^+</math> eta <math>W^-</math> bosoiak (kargadunak); bestetik, ''bosoi eskalarra'', alegia berriki detektaturiko Higgs-en bosoia.
 
* ''bosoi bektorialak'' (<math>1</math> balioko spina dute): ''fotoiak'' (<math>\gamma</math>), ''gluoiak'' (<math>g</math>, zortzi motatakoak), <math>Z^0</math> ''bosoia'' (karga elektrikorik gabea) eta <math>W^+</math> eta <math>W^-</math> ''bosoiak'' (kargadunak)
* ''bosoi eskalarra'', berriki detektaturiko [[Higgs bosoi|''Higgs-en bosoia'']].
 
Teoriaren arabera, horiez gain seigarren ''bosoi tentsorial'' bat (<math>2</math> balioko spina lukeena) egon behar luke, elkarrekintza grabitatorioaren indar-bitartekaria litzatekeena, [[Grabitoi|''grabitoia'']] deritzona. Oinarrizko partikula hipotetiko bat izaten jarraitzen du, eredu estandarrean grabitazioa txertatzeko orain arteko saiakera guztiek porrot egin baitute.
 
==== Gluoiak ====
 
Elkarrekintza nuklear bortitzari dagozkion indar-bitartekariak dira. Elkarrekintza bortitzari dagozkion truke-partikulak dira, bereziki quarketan eragiten dutenak. Masa eta karga elektriko nulua dute eta <math>1</math> balioko spina.
[[Fitxategi:Bosons-Hadrons-Fermions-RGB-png2.png|thumb|400x400px|Eskema honetan erakusten da nola sailkatzen diren hadroiak beste bi partikula azpiatomikoekin batera, alegia, bosoi eta fermioien artean.|alt=]]
=== Hadroiak ===
[[Fitxategi:Bosons-Hadrons-Fermions-RGB-png2.png|thumb|400x400px|Eskema honetan erakusten da nola sailkatzen diren hadroiak beste bi partikula azpiatomikoekin batera, alegia, bosoiekin eta fermioiekin.|alt=]]Partikula azpiatomikoak dira, elkarrekintza bortitzak nukleoan mantentzen dituenak. Bi motatako hadroiak daude (kasu "exotikoak" kontuan hartu gabe):
 
==== Barioiak ====
Barioiak kolore-kargak desberdineko hiru quarkez osatuta daude. Guztira, kolore-karga "neutroa" edo "zuria" dutela esaten da, hiru kolore-kargak konpentsatuta baitauzkate. Protoiak et neutroiak barioak dira, eta nukleoi izena ere ematen zaie. Barioi isolatuek fermioien gisako portaera dute.
[[Fitxategi:Hadron colors.svg|thumb|455x455px|Hadroiek beti dute kolore-karga nulua.]]
 
==== Mesoiak ====
 
=== Quarkak protoi eta neutroiaren osagaiak ===
Quarken arteko ezaugarri bereizgarria elkarrekintza bortitza da, nahiz eta ekarrekintza elektromagnetikoan eta ahulean ere parte hartzen duten.<ref name=":0">{{erreferentzia|izena=https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/quark|abizena=Antton Gurrutxaga, "Quark", Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa.|urtea=|izenburua=|argitaletxea=|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu}}</ref> Ez dira bakarka ageri, beste partikula batzuetan "konfinaturik" baizik. Badira hiru quarkez osatutakoak ([[hadroi]] deritze), hala nola protoiak edo neutroiak. Quark eta antiquark bat elkartzen direnean, [[Mesoi|mesoiak]] sortzen dira. Bi mota horiek ezin dira gaur egun oinarrizko partikulatzat hartu, partikula konposatutzat baizik.
 
<gallery widths="200" heights="160">
1.133

edits