Edukira joan

«Elkarrekintza nuklear bortitz»: berrikuspenen arteko aldeak

Ataburu berria osatzen ari naiz.
(Artikulua osatzen ari naiz.)
(Ataburu berria osatzen ari naiz.)
==== Barioiak ====
Barioiak kolore-kargak desberdineko hiru quarkez osatuta daude. Guztira, kolore-karga "neutroa" edo "zuria" dutela esaten da, hiru kolore-kargak konpentsatuta baitauzkate. Protoiak et neutroiak barioak dira, eta nukleoi izena ere ematen zaie. Barioi isolatuek fermioien gisako portaera dute.
[[Fitxategi:Hadron colors.svg|thumb|455x455px|Hadroiek beti dute kolore-karga nulua.]]
 
==== Mesoiak ====
Mesoiak quark batek eta antiquark batek osatutako partikulak dira. Mesoiek bosoien gisako portaera dute. Mesoien artean pioiak eta kaoiak daude, besteak beste. Mesoi guztiak ezegonkorrak dira, eta mikrosegundo-ehunenetako baino erdibizitza dute, gehienez.
Fitxategi:Neutrón-Estructura de Quarks.png|Neutroia bi ''beherantz-''quarkez eta ''gorantz-''quark batez dago osatuta.
Fitxategi:QCD.gif|Neutroien barne-egitura, indar nuklear bortitza gluoien truke gisa adieraziz.
</gallery>[[Fitxategi:Hadron colors.svg|thumb|455x455px|Hadroiek beti dute kolore-karga nulua.]]
</gallery>
 
== Atomoen nukleoen barneko indarrak ==
Hogeigarren mendeko hogeita hamarreko urteen aurretik, nukleoaren barneko partikula bakarrak protoia eta neutroia zirela, eta horiek oinarrizko partikula zirela. Garai haietan, partikula horiek nukleoaren barnean batera egon ahal izateko, beren arteko indar bortitz bat existitzen zela uste zen, aur egun ''hondar-indar bortitza'' deritzona. Gure egunotako ereduaren arabera, nukleoaren kohesioa sorrarazten duena hondar-indar bortitz hori protoiek, neutroiek eta gainerako hadroiek (barionek zein mesoiek) igorritako pioiei lotutako indar-eremu gisa interpretatzen da.
 
Kromodinamika kuantikoaren arabera, nukleo atomikoa elkartuta mantentzen duen pioi-eremu hori hadroien barne-osagaietan —quarketan— eragiten duen benetako indar bortitzaren hondar-efektu bat baino ez da. Quarkak elkarri lotuta mantentzen dituzten indarrak neutroiak eta protoiak nukleoan elkartuta mantentzen dituztenak baino askoz indartsuagoak dira.
 
=== Quarkek kolore-karga ===
Quarkak, antiquarkak eta gluoiak dira kolore-karga ez-nulua duten oinarrizko partikula bakarrak, eta horregatik horietxek dira elkarrkintza bortitzean parte hartzen dutenak. Gluoiak indar bortitzaren eramaileak edo indar-bitartekariak dira, eta eurak dira quarkak elkarri lotuta mantentzen dituztenek, horrela bestelako partikula batzuk osatzeko.
 
Quarkek sei kolore-karga mota izan ditzakete: gorria, urdina, berdea, antigorria, antiurdina eta antiberdea. Kolore-karga antigorriak, antiurdinak eta antiurdinak dagozkien karga gorriarekin, urdinarekin eta berdearekin erlazionatuta daude, karga elektriko negatiboak eta positiboak elkarrekin erlazionaturik duden antzera. Gluoiek, bestalde, kolore-karga konplexuagoa dute: euren kolore-karga beti da kolore baten eta mota desberdinetako antikolore baten konbinazioa; adibidez, gluoi gorri-antiurdina edo gluoi berde-antigorria izan daiteke).
 
 
== Erreferentziak ==
1.162

edits