Jump to content

«Lurrun-makina»: berrikuspenen arteko aldeak

195 bytes added ,  Duela 3 hilabete
t
Zuzenketa
t (Estekak gehitzea)
t (Zuzenketa)
{{Wikipedia1000}}
[[Fitxategi:Steam engine in action.gif|thumb|450px|Lurrun makinaren funtzionamendua. Ezkerreko gezi gorriak lurrun beroaren sarrera adierazten du eta eskuineko gezi urdinak zirkuitua igaro duen lurrunaren irteera.]]
'''Lurrun-makina''', [[energia mekaniko|energia mekanikoa]] lortzeko [[Galdara|galdaren]] bidez berotutako [[ur]]aren [[energia termiko]]a eraldatzen duen [[kanpo-errekuntzako motor|kanpo-errekuntzako motorra]] da. Ur [[Lurrun|lurrunaren]] erabilera duela 2000 urte baino lehenago asmatu zen, nahiz eta azken 300 urtetan izan duen garapen nagusia, [[energia]] eta [[higidura|mugimendua]] lortzeko. Hasieran [[meatzaritza|meatzetan]] ura ateratzeko sistematan<ref>{{Erreferentzia|izenburua=La máquina de vapor (1)|hizkuntza=es|data=2017-05-16|url=https://culturacientifica.com/2017/05/16/la-maquina-vapor-1/|aldizkaria=Cuaderno de Cultura Científica|sartze-data=2021-03-02}}</ref> erabiltzen bazen ere, mugimendu [[Higidura zuzen|zuzenazuzen]] alternatiboa [[Higidura zirkular|zirkularra]] bihurtzeko sistemak asmatu zirenean [[makina]] ugari sortzea ahalbidetu zuen. Sistema [[Hidraulika|hidraulikoen]] aldean, lurrun-makina edozein lekutan erabili daiteke, ez baitu ura mugimenduan egoterik eskatzen. Lurrun makina martxan jartzeko ura eta [[harrikatz|ikatza]] edo [[zur]]a nahikoak dira. Hori dela eta, [[Lurrunezko tren-makina|trenaren]] garapenerako funtsezkoa izan zen.
 
Funtsean, makinaren lan-zikloa bi fasetan banatzen da:
[[Fitxategi:Newcomen atmospheric engine animation.gif|thumb|200px|Newcomenen makinaren funtzionamenduaren animazioa.]]
 
[[Joseph Black]]-en laguntzarekin,[[Bero sor|bero sorrasorraren]] aurkitzeraaurkikuntza bultzatukoeragingo zuten ikerkuntzetan lanpetuta zebilela, Newcomen-enbere laguntzarekin [[Newcomenen makina]] hobetzeko helburua hartu zuen James Watt-ekWattek. Saiakuntzetan zehar, lurrinalurruna ura baino bero-erreserba askoz handiagoa zela ohartu zen. OndorioztatuErregai-kontsumoa zuentxikitzeko, Newcomen-enNewcomenen artisau-makinanmakinaren sortzeneragozpen nagusia ziren bero-galerak mugatu behar zirela erregai-kontsumoaondorioztatu txikitzeko, makina hauen eragozpen nagusia zenazuen. Arazoa aztertzerakoan, hainbat fenomenozgalera jabetuiturri zenidentifikatu zituen: lurrinamakina hoztekomugitu prozesuakahal izateko behar den [[Huts (fisika)|hutsa]] nahikoaeragiteko lortzekoerabiltzen makinazen lurruna hozteko mugitzekoprozesua, lurrunaren hondar-presioa eta zilindroak berak sortutako galerak. BereBurutu ondorengozituen hurrengo saiakuntzetan, benetakoegundoko zientzia-lanetan murgildutalana, zilindroa [[Tenperatura|temperatura]] berdinean mantendu behar zela ondorioztatu zuen. Bere hitzen arabera, larunbat eder batean paseatzen ari zen bitartean, makinari buruz hausnartzen ari zela, ideia bat bururatu zitzaion: “lurruna gorputz [[Elastikotasun (fisika)|elastikoa]] denez, hutsean hauspeatuko da. Beraz , zilindroa asetutako andel batekin elkartuta egongo balitz, bertan hauspeatuko litzateke kondentsatuz, zilindroa hoztu gabe”.
 
Bere hitzetan, larunbat eder batean, paseatzen ari zen bitartean makinari buruz hausnartzen ari zela, ideia bat bururatu zitzaion: “lurruna gorputz [[Elastikotasun (fisika)|elastikoa]] denez, hutsean [[Hauspeatu|hauspeatuko]] da, eta, zilindroa asetutako [[Tanke (gordailua)|andel]] batekin elkartuta egongo balitz, bertan hauspeatuko litzateke zilindroa hozteko beharrik gabe lurruna kondentsatuz”. Hala ere, banatutako [[Kondentsadore|kondentsadorearen]] garapenakgarapen eta hobekuntzakhobekuntza behartsulanek utzipobreziara zuteneraman zuen Watt, eta 1765ean1765. urtean enplegua bilatu etabilatzeko bere lanaikerketa baztertualde batera utzi behar izan zuen. 1767an1767. urtean [[John Roebuck-ek|John Roebuckek]] bere saiakuntzak eta ustiapen komertziala finantzatzea onartu zuen, patentearen onuren bi herenen truke. 1768anInperfektua Watt-ekbazen ere, 1768. urtean Wattek modu egokian jardutenlan egiten zuen eredu bat eraiki zuen, inperfektua, eta hurrengo urtean patente-eskaera aurkeztu zuten. Hainbat gorabehera ekonomikoekonomikoren ondoren, RoebuckRoebuckek negozioaren bere zatiari uko ugin zion, [[Matthew Boulton-en|Matthew onuranBoultonen]] onurarako. Azkenean, Boulton-ekBoultonek eta Watt-ek praktikaraWattek eraman zuten bereasmakuntza asmaketa eta baitapraktikara, beste hobekuntza batzukbatzuekin erebatera.
 
1774an, lehenengoLehenengo makina 1774. urtean eraiki zen Kinneil-enKinneilen, Boroughstoness-etikBoroughstonessetik hurbil. HemendikOrdutik aurrera lurrun-makinaren historioahistoria Boulton & Watt firmarena izangoizan dazen, eta barneratutakotxertatutako hobekuntza gehienak Watt-ekWattek asmatutakoak izangoizan dira,ziren. hauenBesteak artean:beste, Watt-enWatten paralelogramoa, lurrin-hedapena,lurrunaren espantsio anizkoitza eta efektu bikoitzeko makina (non lurrunak pistoiaren bi aurpegietan eragiten duen), etaaipa abardaitezke.
 
1774an, lehenengo makina eraiki zen Kinneil-en, Boroughstoness-etik hurbil. Hemendik aurrera lurrun-makinaren historioa Boulton & Watt firmarena izango da, eta barneratutako hobekuntza gehienak Watt-ek asmatutakoak izango dira, hauen artean: Watt-en paralelogramoa, lurrin-hedapena, efektu bikoitzeko makina (non lurrunak pistoiaren bi aurpegietan eragiten duen), eta abar.
== Hobekuntza teknologikoak ==
Lurrun-makinaren erabilpena orokortzeak, [[Energia eraginkortasun|eraginkortasuna]] eta [[potentzia]] hobetzeko [[Teknologia|teknologiaren]] garapena bultzatu zuen, eta galdaren laguntzaz geroz eta presio handiagoak erabiltzea lortu zen. Hobekuntza esanguratsuenen artean efektu-bikoitza eta espantsio anizkoitza aipa daitezke.
29

edits