Jump to content

Nabigazio menua

«XII. mendeko Pizkundea»: berrikuspenen arteko aldeak

t
Robot: Cambios triviales
t
t (Robot: Cambios triviales)
'''XII. mendeko Pizkundea''' [[Tarteko Erdi Aroa]]n gizarte-, politika- eta ekonomia-aldaketa ugariko garaia izan zen, non [[Europa]] arlo intelektualean suspertu zen sustrai filosofiko eta zientifiko sendoekin. Aldaketa hauek guztiek geroagoko lorpenei, hala nola [[XV. mende]]ko [[Italia]]ko [[Pizkundea]]ri eta [[XVII. mende]]ko zientzia-garapenei, bidea zolatu zieten.
 
== Sal-erosketak ==
{{sakontzeko|Hansa}}
[[Iparraldeko Europa]]n, [[Hansako Liga]] [[XII. mendea]]n sortu zen, [[Lübeck]] hiria [[1158]]-[[1159]] fundatu ostean. [[Erromatar-Germaniar Inperio Saindu]]ko hiri franko Hansako hiri bihurtu ziren, besteak beste [[Hanburgo]], [[Stettin]], [[Bremen]] edo [[Rostock]]. Inperiotik at, Hansako hiriak, esate baterako, [[Brugge]] edo [[Danzig]] ziren. Garai honetan ere, [[Alemaniarren ekialderako hedapena|alemaniarrek ekialderako hedapenari]] ekin zioten, Inperioz haratago, [[Prusia]] eta [[Silesia]] aldera.
[[XIII. mendea]]ren amaieran, [[Marco Polo]] izeneko esploratzaile [[venezia]]rra [[Zeta Bidea]] [[Txina]]raino egiteko lehen europarra izan zen. ''[[Il Milione]]'' deituriko liburuan bidaiak idatzita utzi zituenean, mendebaldetarrek Ekialde Urrunaren gaineko informazio gehiago bereganatu zuten. Horren ostean, ekialdera misiolari kristau ugarik eta zenbait bidaiari gehiagok ere jarraitu zioten.
== Zientzia ==
[[Aurreko Erdi Aroa]]n, [[Erromatar Inperioaren Gainbehera]]ren ondoren [[Mendebaldeko Europa]]n geratu ziren antzinako greziarren kopietan eta iruzkinetan oinarritzen ziren zientzia- eta filosofia-ikasketak. Europa gehienak lehengo ezagutza ahaztuta zeukan. Eszenatoki hau XII. mendeko Pizkundean aldatu zen. [[Islam]]dar munduarekiko hartu-eman ohikoagoak [[Iberiar Penintsula]]n, [[Sizilia]]n eta [[Gurutzadak|Gurutzaden]] bitartez, nahiz [[Bizantziar Inperioa]]rekiko hartu-eman sendoagoak ere, filosofo greziar eta islamdarren lanak, batik bat [[Aristoteles]], [[Euklides]], [[Ptolomeo]], [[Plotino]], [[Geber]], [[Al-Khwarizmi]], [[Rhazes]], [[Abulkasis]], [[Alhacen]], [[Avicena]], [[Avempace]] eta [[Averroes]], aurkitzea eta itzultzea ahalbidetu zien europarrei. Ertaroko unibertsitateen garapenak testu horien hedape azkarra ekarri zuen, eta zientzia-taldeek behar zuten azpiegitura ezartzen hasi zen.
 
[[XIV. mende]]ko lehenengo erdian lan zientifiko garrantzitsu ugari egin zen, Aristotelesen zientzia-idazketen iruzkin eskolastikoen inguruan. [[Izurrite Beltza]]k (XIV. mendearen erdialdean) ekarritako suntsipenak eta beste lazeria batzuek aurreko garaiko filosofia- eta zientzia-garapenari amaiera ekarri bazioten ere, bi mende geroago Europan [[Iraultza Zientifikoa]] hasi zen, zein [[Behe Erdi Aro]]ko krisialdiak etendako zientzia garapenaren prozesuaren berpizkundetzat har daitekeen.
 
== Teknologia ==
Europan, XII. mendean, ekoizpen-bitartekoak eta hazkunde ekonomikoak jorratzeko moduaren berrikuntzen zein asmakizunen proportzioan aldaketa sakona gertatu zen. Mende batean baino gutxiagotan, mundu osoko giza historiako aurreko milurtekoan baino asmakizun garatu eta aplikatu gehiago egon ziren. Garai honetan, [[teknologia]]n, aurrerapauso itzelak eman ziren, besteak beste [[inprenta]], [[bolbora]], [[betaurrekoak]], [[erlojua]]k, astrolabioak eta itsasontzi askoz hobeak. Azken bi asmakizun horiek [[Esplorazioen Aroa]]ren lehendabiziko urratsak ekarri zituzten.
 
*[[Leonardo de Pisa]]k [[1202]]an erabili zituen lehen aldiz Europan [[zenbaki arabiar]]rak.
 
== Eskolastika ==
[[Eskolastika]] izenpean ikasteko modu berria XII. mendearen amaieran garatu zen, [[Aristoteles]]en lanak berriro topatutakoan, baita berak eragindako Erdi Aroko filosofo [[judu]] eta [[musulmanen]] lanak, tartean [[Maimonides]], [[Avicena]] eta [[Averroes]], edota haiek guztiek eragindako filosofo kristauen lanak, tartean [[Alberto Magno]], [[Buenaventura]] eta [[Abelardo]], ere. Eskolastika jorratzen zutenek [[enpirismo]]an eta, ikasketa sekular, arrazoi eta logikaren bitartez, [[Eliza Katolikoa]]ren dotrina babestean sinesten zuten. Mistizismo kristauari, platon-agustindarren buru-dualismoari eta mundua berez gaiztoa zen ikuspegiari aurre egiten zieten. Eskolastiko nabermena [[Tomas Akino]] izan zen, platonismo eta agustinianismotik aristotelismorako mugimenduko burua. Eskolastikaren metodoak erabiliz, adimenaren filosofia garatu zuen. Adimena jaiotzean ''[[tabula rasa]]'' (taula hutsik) zela idatzi zuen, formak eta ideiak [[Jainko]]aren txinpartaren bidez ezagutzeko gai zena. Beste eskolastiko nabarmenduak [[Roscelin]], [[Petri Abelardo]] eta [[Petri Lombardo]] izan ziren. Garai honetako eskolastikoen artean ez zeudenak, aldiz, [[Antslemo Canterburykoa]], [[Petri Damian]] edo [[Bernard Clairvauxkoa]] ziren besteak beste.
 
466.290

edits