Bikuinen eta euskaldunen arteko gerra

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Bikuinen eta euskaldunen arteko gerra
Capitulo-CIX.jpg
Potosí 1550 inguruan
Data 1622-1625
Lekua Peru Garaia
Emaitza Status quo ante bellum
Gudulariak
Espainiarrak Euskaldunak

Bikuinen eta euskaldunen arteko gerra XV. mendean 1620 eta 1625 urteen artean garai hartako Peruko Potosí hirian jazo ziren guda (gaur egun Bolivia da) eta liskar multzoari deritzaie[1]. Guda hauen oinarria euskaldunek euren lan eta jarduerei esker gainontzeko Espainiako erregearen mendekoez gain zuten ekonomia, gizarte eta politikako nagusitasunean zetzan.

Bikuinak eskualdean bizi ziren espainiarren izen informala izan zen, animalia horren azalez egindako kapelak erabiltzen baitzituzten.[2][3]

XVII. mendearen hasieran euskaldunek eta espainiarrek Potosíko Cerro Ricoko zilarrezko meategien -Lípez eta Chichas izenekoak- kontrola lortzeko lehiatu zuten.[3] Bikuinek hasieran Potosíko kabildoa monopolizatzeko euskaldunen ahaleginak saihesteko neurri legal eta politikoak hartu zituzten, baina hauek alferrak izan ziren. Epeka epeka tentsioa areagotu eta 1615ean lehenengo istiluak hasi ziren. 1622an kalean euskaldun bat erail zuten.[4][5]

Antonio Xeldres bikuinen buruzagia izan zen[6][7] eta kreole, mestizo eta amerindiar gehienak harekin bat egin zuten.[3] Hala ere, bikuinen artean barneko liskarrak ere suertatu ziren: alde batetik andaluziarrak eta bestetik gaztelarrak eta extremadurarrak zeuden. Tirabira hauen ondorioz, andaluziarrek matxinadari bere sostengua kendu zioten.[2]

Erregeordetzaren administrazio barnean ere aldeak baziren: batzuk euskal hegemoniaren aldekoak ziren eta besteak matxinatuen eskakizunekin adostekoen aldeak. Charcasko Errege-Auzitegiaren presidente eta epaileak, diruzaintzaren funtzionarioak, Potosíko korrejidorea eta bisitaria gatazkan zeuden.[2]

Guden hastapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Martínez Arzansen arabera:

« de 132 cabezas de ingenios, que tenía la ribera, las 80 eran de aquella nación »
"ibarrak zituen 132 gailuetatik 80 herrialde horrenak ziren

Jada 1620an, euren zorrak zirela medio, euskaldunak ez ziren askoei bozkatzeko eskubidea ukatu zitzaien. Honela 1622an euskaldunek Kabildoko hauteskundeak irabaztea lortu zuten.

Urte bereko ekainaren 8an bikuinek Juan Urbieta hiltzean guda hasi zen. Hurrengo gauean euskaldunek udalerria patruilatu edo errondatu zuten. Hori egiten zuten bitartean udalerrietako etxe ugarietan sartu eta euskaraz honakoa oihukatzen zuten:

« diziendo en su lengua ¡el que no responda en vascuense muera! »
"euren hizkuntzan esanaz, euskaraz erantzuten ez duenak hil bedi!

Bi aldeen arteko oldartzeak egon ziren, ekainaren 22an bake saiakera bat ere izan zelarik. Ondoren, guda gorabeheraz-gorabehera garatu zen, hasieran bikuinen alde, hauek gerlariak ziren, diruaren truk borrokatzen ziren gudariak, armen erabilerara ohituagoak. Euskal buruzagiak Potosi utzi eta La Platan ezartzeko kinkan aurkitu ziren, azken honetatik agintariak hurbil baitzeuden. 1623an euskaldunek une hartan jasaten ari ziren ezbeharrei buruzko gutuna idatzi eta Gipuzkoako Batzarretara bidali zuten.

Barealdia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1623an Felipe Manrique korrejidore berriaren etorrerak egoera aldatu zuen, honek bikuina "arloteetako" bost urkatu eta gainontzekoak hiltzeko mehatxua egin zuen. Iheslariak itzuli, euren postuak berreskuratu, eta bikuinak babes bila landara jo zuten, handik beren kontraerasoak burutzen zituztelarik. Baina Manriqueren aurkako atentatuak (irailaren 6an beren etxebizitzan tiroez zauritu zuten) eta euskaldunen aurka izandako istilu eta liskarrek San Francisco elizako itxurazko berradiskidetzea bertan behera ezerezean utzi zuten.

Bigarren gudaldia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskaldunek berriz ere ihes egin behar izan zuten, mehatzeak utzi eta leku sakratuetan aterpea hartu. 1623ko azaroaren 6eko euskaldunen aurkako hilketa eta arpilatzeak nekez ziurtatuak izan ziren, gertakari haien lekukoek euren aurkako ekintzei beldur baitzieten.

« Mujeres, indios y niños, señala Manrique al Virrey, apellidaban contra esta desdichada nación »
"Emakume, indiar eta haurrek herrialde horren aurka ekiten zuten, zioen Manriquek Erregeordeari

Dena dela, ordura arte zalantzakor egon zen Marqués de Guadalcázar erregeordeak gertakari larri hauetan esku hartzea erabaki zuen, bikuinen matxinada legez kanpokoa izateaz gain, Indietako Espainiako erregearen agintea gutxitzen baitzuen (bai eta bere ekonomia ere). Erabaki honen ondorioz, 1624an matxinoen artean banaketak kausitu ziren: mantxatar, estremadurar, kriolloak eta portugaldarrak ordura arte euren aliatuak ziren gaztelar eta andaluziarren aurka modu odoltsuan borrokatu zitzaien. Era berean, gertakari hauek denborarekin garai hartako errege funtzionarioen batasuna gauzatu zuen: Charcas Entzutegiko Diego Portugalgoa eta Astete korrejidore berriak bikuinak garaitu eta Potositik kanporatzea lortu zuten, nahiz eta aurretik bikuinen arpilatzeek gertakari odoltsu ugari gauzatu zituzten, adibidez Jeronimo Berastegiren erailketa bere etxaldean zegoelarik (urtarrilaren 20).

Amaiera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bikuinen aldeko lehen amore ematea kriolloena izan zen. Peruko euskaldunek Gernikako Batzar Nagusiei Bizkaia eta Gipuzkoak defenda zitzan eskatu zien. Nonbait 1624ko abuztuan Bizkaiko Batzarrek Espainiako erregearen aurrera eraman zuten ordezkapena nonbait ez zen alferrikakoa izan. Justizia zorrotza izan zen, benetan gertatutakoari buruzko ikerketa gehiegitxorik gabe:

« en españoles es el mayor castigo que se ha hecho en las Indias »
"espainiarrei dagokienez Indietan egin den zigorrik handiena da

Azkenik, 1625ko apirilaren 29an barkamen orokor batek bikuinen eta euskaldunen arteko bakea ekarri zuen, azken hauek euren gailuak eta nagusitasuna berrezarri zutelarik.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Auñamendi Eusko Entziklopedia, Vicuñas y Vascongados, http://www.euskomedia.org/aunamendi/140513/121236?q=vicu%F1as+vascongados&numreg=2&start=0 .
  2. a b c (Ingelesez)  Domínguez, Nicanor J. (2006), Rebels of Laicacota: Spaniards, Indians, and Andean Mestizos in Southern Peru During the Mid-Colonial Crisis of 1650-1680, University of Illinois at Urbana-Champaign, 137. orrialdea, ISBN 0-5429-8830-5, http://books.google.es/books?id=AnJIn82Y-YQC .
  3. a b c (Gaztelaniaz)  González Moscoso, René (1989), Breve historia de las ideas políticas en el mundo y en Bolivia (2ª. argitaraldia), Sucre: Editorial Tupac Katari, 119-20. orrialdea, OCLC 9622200 .
  4. (Ingelesez)  Cole, Jeffrey A. (1985), The Potosí Mita, 1573–1700: Compulsory Indian Labor in the Andes, Stanford University Press, 50. orrialdea, ISBN 0-8047-6579-0, http://books.google.es/books?id=sEQG2ziLSUMC&pg=PA50 .
  5. (Ingelesez)  Azcona Pastor, José Manuel; Douglass, William A. (2004), Possible Paradises: Basque Emigration to Latin America, Reno: University of Nevada Press, 208-9. orrialdea, ISBN 0-8741-7444-9, http://books.google.es/books?id=eiqFIaY0LpEC&pg=PA208 .
  6. (Ingelesez)  Douglass, William A.; Bilbao, Jon (2005), Amerikanuak: Basques in the New World, Reno: University of Nevada Press, 82-83. orrialdea, ISBN 0-8741-7625-5, http://books.google.es/books?id=8KzfK1QwxDIC&pg=PA82 .
  7. (Gaztelaniaz)  Navarro Viola, Miguel; Quesada, Vicente G. (1865), La Revista de Buenos Aires: historia americana, literatura y derecho. Periódico destinado á la República Argentina, la Oriental del Uruguay y la del Paraguay, 7, Buenos Aires: Imprenta de Mayo, 347. orrialdea, http://books.google.es/books?id=e2dFAAAAYAAJ&pg=PA347 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]