8-13 urtekoentzako bertsioa ikusteko, klikatu hemen.

Bizenta Mogel

Wikipedia(e)tik
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Bizenta Mogel
Bizitza
Jaiotza Azkoitia1782ko ekainaren 6a
Herrialdea  Gipuzkoa, Euskal Herria
Heriotza Abanto1854ko ekainaren 29a (72 urte)
Familia
Anai-arrebak
Hezkuntza
Hizkuntzak euskara
gaztelania
Lanbidea
Lanbidea idazlea

Bizenta Antonia Mogel Elgezabal (Azkoitia, Gipuzkoa, 1782ko ekainaren 6a - Abando, Bizkaia, 1854ko ekainaren 29a) euskal idazlea izan zen. Joan Antonio Mogelen iloba zen, eta honek gidatu zuen ikasketetan, etxean. Horri esker, garai hartako emakume batentzat erabat ohiz kanpokoa zen jakituria maila erdietsi zuen.

Ipui onac izenburuko alegia-bilduma idatzi zuen, eta 1804an argitaratu.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1782an Azkoitian jaioa, Abandon (Bilbo) hil zen 1854an. Bera baino urtebete zaharragoa zen anaia Juan Jose Mogel ere euskal idazlea izan zen.

Oso gaztea zela, umezurtz geratu eta Markinan bizi zen osabarekin, Joan Antonio Mogel apaiz idazlearekin, bizitzera joan zen. Osabak euskaraz, gazteleraz eta latinez irakurtzen eta idazten irakatsi zion.

Ez dugu ahaztu behar garai hartako baserritar gehienak behartsuak zirela eta krisi ekonomiko eta soziala ikaragarria zela, azkenean matxinadak eta gudak piztuz.

Luis Villasantek "Euskal Literaturaren Historia"n honako hau zioen:

« Bizentak liburu bikaina utzi digu zenbait kontzeptuengatik. Lehenik, emakume batek idatzi zuelako, kasu bakarra euskal literatura zaharrean. Azpimarratzekoa da, egileak 22 urte besterik ez zituela eleberria argitaratu zuenean, 1804ean, bere osaba apaiza hil zen urte berean.  »

Garai hartan ez zegoen ondo ikusia emakumeek idaztea eta zenbait kasutan gizonen izengoitia erabiltzen zuten, Fernán Caballerok (Cecilar Bohr de Faber), adibidez. Rosa Gudmundsdóttir, Islandiako idazleak, bere bizimodu tristea kantatzen zuen bertsotan, baina bere sexu eta egoerari zegokion bezala, neskamea izaten jarraitu zuen. Adibiderik ezagunena Mary Shelley da, "Frankenstein" idatzi zuena. Gutxik dakite emakume batek idatzitako eleberria denik.

Gizonak erantzun zion gaitasuna zuela baina emakume batek ez zuela zertan idatzi beharrik eta are gutxiago argitaratu. Bizentak idazlea izateagatik bere ausardia onartzen zuen eta bazekien irakurle askok galdetuko ziotela bere buruari zergatik ez zituen emakumeen lanak egiten, josi, adibidez. Kultur maila altuko famili batekoa izanik, bere osabak latina irakatsi eta idazten animatu zuen[1].

"Ipui onac"[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ipui onac, ceintzuetan arquituco dituzten euscaldun necazari ta gazte gueiac eracaste ederrac beren vicitza zucentzeco (1804, Undiano). Gipuzkerazko alegia-bilduma bat da, Esoporenetatik latinetik itzuliak edo egokituak. Bizentaren alegiak hizkuntza ulerterraz eta atseginean daude idatziak, ahalik eta irakurle gehienengana iristeko.

Euskarazko lehen fabula-liburua da hau. Garai hartan latinetik itzultzea ez zen lan makala, euskara arauturik ez zegoenez, euskalki desberdinen artean erabakitzea zaila baitzen. Bertsoak ere idatzi zituen. Euskara literarioaren eredua osabarengandik hartu zuen: garbia, kultua baina ulerterraza, ume eta baserritarrentzat idazten zuen eta. Fabulaz gain, iruzkin konprometituak idazten zituen, jauntxo eta baserritarren harremanak azpimarratuz, zintzotasuna eta mantsotasuna eskatuz.

Bizenta Mogelen garaiko usteen arabera, ahozko tradizioko ipuinak ez ziren egokiak, hauek ez zirelako moralaren aldetik behar bezain zuzenak. Ipuinek balio didaktikoa behar zuten, onak izango baziren. Protagonistatzat animaliak zituzten alegia klasikoak ziren "ipuin onak", hauek "irakaste ederrak" ematen baitzituzten. Honela dio lanaren hitzaurrean:

« Aitu diot ondo dakian bati, Ipui oek izango dirala guziz onak aztuerazotzeko Nekazarien etxeetatik Ipui oker, ta zatarrak, nola sagar ederrak, ta diru berdiñean saltzen daudenean, baztertu ta saldu ezinda gelditzen diran sagar miñ ta motelak. Nork txori gerezi txatarrai begiratzen dioe dauzkanean eskubatera gerezi anpollak?  »

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]