Bokal-aldaketa nagusia

Bokal-aldaketa nagusia (Great Vowel Shift, maiz GVS akronimoaz laburtua) ingelesaren ahoskeraren aldaketa esanguratsua da, oro har XV. mendean gertatua, XIV.ean agertzen hasi ondoren. Leku urrunetara hedatzen segitu zuen, XVI. mendea arte. Aldaketa horrek eragina izan zuen ingeles ertainaren bokal luzeetan.

Aldaketa lehen aldiz Otto Jespersen (1860-1943) hizkuntzalari daniarrak aztertu zuen, eta izendapena 1905ean txanpondu.

Agerraldia

Ingeles ertainaren eta ingeles modernoaren arteko ezberdintasun nagusia bokal luzeen ahoskeran dago. Bokal-aldaketa nagusia, beraz, hizkuntzaren bi aldi handien arteko bereizketaren etapa bat da. Ingeles ertainean, bokal luzeek behe-latinean zuten ahoskera bera zuten, [a:], [e:], [o:], [u:], [ɔ:], eta [ɛ:] bokal «garbiak» ziren. Aldaketan zehar, bi bokal altuenak diptongo bilakatu ziren, eta beste bost bokalei altuera emendatu zitzaien.

Ingeles ertaineko erdiko bokalei eragin zieten aldaketa nagusiak hauek dira, baina salbuespenak daude. Bilakaera ez zen beti erabatekoa eta, zenbaitetan, ortografi aldaketak izan ziren:

• /a:/ (ā) aurrera joan zen, [æː] bihurtu eta lehenik [ɛː]ra igo eta jarraian, [eː] bilakatu zen, maizenik [eɪ] diptongoan, egungo ingelesezko make hitzean bezala;
• /ɛ:/ [e:]ra igo zen, ondoren [i:]ra aldatu, egungo ingelesezko beak hitzean bezala; haatik, kontsonante taldez hasitako zenbait hitzetan bokala [i:] baino baxuago geratu zen agian eta egungo ingelesean [eɪ] bilakatu (adibidez, break);
• /e:/ [i:]ra igo zen, feet hitzean bezala;
• ingeles modernoan, /i:/ [ɪi] diptongoa bihurtu zen eta, itxuraz, [əɪ] bilakatu eta [aɪ] moduan bukatu, mice hitzean bezala;
• /ɔ:/k gorantz egin zuen, [o:]ra, eta XVIII. mendean [oʊ] edo [əʊ] bihurtu, boat hitzean bezala;
• /o:/k gorantz egin zuen, [u:]ra, boot hitzean bezala;
• /u:/ normalean [uʊ] diptongoa bilakatu zen, segidan [əʊ] eta, azkenik, egungo ingelesean, [aʊ], mouse hitzean bezala, XVII. mendean. Aldaketa ez zen kontsonante ezpainkari baten aurrean gertatu, eta [u:]k bere hartan iraun zuen, room eta droop hitzetan bezala.

Aldaketaren ondorioak ez ziren uniformeak izan, eta oraindik ere ingelesezko dialektoen bokalen altueran ñabardurak bereiz daitezke, ahoz nahiz idatziz. Horrexen adibide garbia Eskozia da.

adibidea	bokalen ahoskapena
	GVSaren aurretik (ingeles ertaina)	GVSaren ondoren (egungo ingelesa)
bite	/iː/	/aɪ/
meet	/eː/	/iː/
meat	/ɛː/
mate	/aː/	/eɪ/
out	/uː/	/aʊ/
boot	/oː/	/uː/
boat	/ɔː/	/oʊ/

Arrazoiak

Adituak ez datoz bat bokalen aldaketen arrazoiaz, XV. eta XVI. mendeen artean gertatu zela jakina izan arren, Erdi Aroaren amaieran, Pizkunde garaian eta Amerikaren aurkikuntzan. Teoriak hauxek dira:

• Biztanleriaren migrazioa: Aditu batzuek argudiatu dute Izurri Beltzaren ondoren Ingalaterrako iparraldetik hego-ekialderainoko migrazio azkarrak azentuen nahasketa eragin zuela, eta horrek Londresko hizkera estandarraren aldaketa behartu zuela.
• Frantsesetiko maileguak: Beste batzuek diote frantsesetiko maileguen etorrera munta handiko faktorea izan zela aldaketa horretan.
• Erdiko klasearen hiperzuzenketa: Erdi mailako klaseen artean frantses ahoskerak gero eta prestigio handiagoa zuenez (garai hartan ingeles aristokraziak frantsesetik ingelesera egin zuen aldaketari lotuta), agian hiperzuzenketa prozesu batek aldaketa eragin zuen, eta nahi gabe bokalen ahoskerak frantses ahoskeren imitazio zehatzak berarekin ekarri.
• Frantziaren aurkako gerra: Aurkako teoria batek dio Frantziaren aurkako gerrek eta frantsesen aurkako sentimendu orokorrak hiperzuzenketa nahita eragin zutela, ingelesak frantsesarekin antza txikiagoa izan zezan.

Beste hizkuntza batzuetan

Alemanez eta nederlanderaz ere bokal aldaketa agusiaren lehen fasekoen antzeko soinu aldaketak gertatu ziren. Alemanez, XV. eta XVI. mendeetan, [iː] luzea [ai] bihurtu zen (Eis, 'izotza', adibidez) eta [uː] luzea [au] bihurtu zen (Haus, 'etxea', kasu). Nederlanderaz, lehenengoa [ɛi] (ijs) bihurtu zen, eta bigarrenak, hasieran [yː] eman zuen eta gero, [œy] (huis). Alemanez, beste [yː] bat ere bazegoen, [oi] bihurtu zena, nederlanderaz bezala, tarteko etapa baten bidez.

Ingelesak bezala, alemanak *[oː] fonema germaniko arrunta [uː] aldatu zuen, protogermaniar *fōtuz 'oina' > Fuß bilakatuta (baita *[eː] bigarren mailako eta arraroa > [iː] bihurtuz orobat). Hala ere, antzekotasun hori azalekoa dela frogatzen da gertuagotik aztertuz gero: antzinako ingelesaren eta antzinako goi-alemanezko bokal-egituren arteko desberdintasun handiak ikusita, harrigarria da. Ez dago ingelesezko bokal luzeei [iː uː] ez den beste ezer gertatu denik adierazten duenik, baina mihiaren posizioa mugitu egin zela besterik ez (ez dago, adibidez, egungo bee, bay, bone hitzetan diptongo ezaugarrien zantzurik XVII. eta XVIII. mendeetako ortoepika (ahoskera) eskuliburuetan). Alemanez, prozesua oso desberdina zen, eta ingelesaren garapenak baino askoz lehenago gertatu zen: jadanik antzinako goi-alemanezko testuetan (IX. mendea) bokal hura -uo- idazten da etengabe; alegia, erdibokal-zentroa duen nukleo batean "hautsi" egin zen. "Leundutako" nukleo konplexu hau, goi-aleman ertainean terminoa bezala, [uː] bihurtu zen aleman modernoan, diptongatutako bokal luzeekin batera gutxi gorabehera.

Aleman modernoaren [oː]-ak jatorri desberdinak ditu, zaharrena protogermaniko *aw izanik, /t d r x/ aurretik leundua (adibidez, rot 'gorria', Ohr 'belarria', Floh 'arkakusoa', etab.). Beste era batera esanda, soinua -ou- idazten zen goi-aleman zaharrean. Jatorrizko antzekotasuna *ai > [eː] bihurtu zen /r x w/ aurretik, jatorrizko -ei- mantenduta. Dialekto batzuetan, /ou/ eta /ei/ diptongo berri horietatik bereizten dira, baina aleman estandarrean, hurrenez hurren, /au/ eta /ai/ sortu berriak bihurtu dira. Azken hori oraindik ere, modu eszentriko samarrean, -ei- idazten da normalean, /ei/ diptongo bakarra zen garaiko erlikia. Bestalde, alemanezko ortografia ingelesarena baino askoz ere koherenteago mantendu da.

Bibliografia

• Baugh, Alfred C. eta Thomas Cable. A History of the English Language, 4. argitalpena. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall, 1993.
• Cercignani, Fausto. Shakespeare's Works and Elizabethan Pronunciation. Oxford: Clarendon Press, 1981.
• Dobson, E. J English Pronunciation 1500-1700, 2. argitalpena. Bi liburuki. Oxford: Clarendon Press, 1968.
• Görlach, Manfred. Introduction to Early Modern English. Cambridge: Cambridge University Press, 1991. 

Kanpo estekak

• Datuak: Q268206