Bosnia-Herzegovinako historia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Geziz erasotutako zaldia, Badanj leizeko grabatua

Eslaviarren aurreko garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bosnia-Herzegovinako Paleolitoan Badanj leizeko (Stolac, Herzegovina) grabatuak nabarmentzen dira, Europako hego-ekialdeko zaharrenak baitira. Geziz erasotutako zaldia K.a. 14-12000 urtekoa da.

Neolitikoan iliriarrak bizi izan ziren. Proto-indoeuropar herri hau aski ezezaguna da, baino Erdialdeko Europan garrantzi handikoa izan zen. K. a. IV. mendean zeltak iritsi ziren. K. a. 229an iliriarren eta Antzinako Erromaren arteko gerrak hasi ziren. Gure aroko 9. artera arte ez zuen Erromak eskualde osoa bereganatu.

Suetonio historialariaren arabera, Bosnia-Herzegovinan izan zuen Erromak Gerra Punikoen osteko gudu zailenetako bat, iliriarren matxinadaren (Panoniako matxinada eta Batonianum Bellum ere deitua) aurkako kanpaina, hain zuzen ere.

Erromatar Inperioa zatitu zelarik (337-395) Iliria, Dalmazia eta Panonia Mendebaldeko Erromatar Inperioaren barnean gelditu ziren. 455ean ostrogodoek inbaditu zuten eskualdea eta, geroago, alano eta hunoen eskuetan ibili zen. VI. mendean Justiniano I.a enperadoreak Bizantziar Inperioarentzat konkistatu zituen lurralde hauek. Ondoren abaroen inbasioa gertatu zen.

Erdi Aroko Bosnia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Goi Erdi Aroan mendebaldeko Balkanetan zegoen egoera politikoa ez dago erabat argitua. VI. mendetik aurrera, gaur egungo Poloniako hegoaldetik eta Txekiar Errepublikatik, talde eslaboak iritsi ziren. IX. mendean Frankoen inbasioarekin feudalismoa finkatu zen. Garai honetan, Dalmaziako itsasaldetik hasita, kristautu ziren bosniarrak.

IX. mendean bi erresuma jaio ziren inguru honetan, Serbia (Bosniako hego-ekialdean) eta Kroazia (Bosniako mendebaldean). XI. eta XII. mendeetan Bosnia, Kroazia bezala, Hungariako Erresumaren menpean egon zen. 1200 aldean Bosniako banatoak autonomia zabala lortu zuen. Horretarako hungariarren eta serbiarren aurka borrokatu behar izan zuen. Erromatar Eliza Katolikoa eta Eliza Ortodoxoaz gain, bogomiloek ere hedapen handia izan zuten.[1] 1376an Bosniako bana zen Tvrtkok errege izendatu zuen bere burua. Horrela sortu zen Bosniako Erresuma. Laister, ordea, Otomandar Inperioaren inbasioa gertatu zen.

Otomandar garaia (1463-1878)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bosnia-Herzegovinako biztanleriaren gehiengoa musulmana izatearen arrazoia (ondoko herrialdeetan ez bezala) 1463ko otomandar konkistan bilatu behar da. Urte hartan Mehmet II.ak Bosnia inbaditu eta Stjepan Tomašević, Bosniako Erresumako azken erregea, hil zuen. Handik aurrera, 400 urtez Otomandar Inperioaren menpean egon zen eta eskualdea islamizatu zen.

Austrohungariar garaia (1878-1918)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1878an, errusiar-turkiar gerraren ondoren, otomanoen agintea amaitu zen. Urte horretan Europako herrialde boteretsuenak Berlinen elkartu ziren, Balkanetako herrialdeak berrantolatzeko. Serbia, Montenegro eta Bulgariak independentzia lortu zuten baino Bosnia-Herzegovinaren administrazioa Austria-Hungariako Inperioaren eskuetara pasatu zen. Administrazio berriak herrialdea modernizatu zuen (trenbideak, industriak, eskolak, eraikin publikoak, parkeak...) baino nazionalismoa indartu zen eta serbiarrek hegoaldeko eslabiar estatuaren ametsa zabaldu zuten.[1] 1908an Austria-Hungariako Inperioak herrialdea anexionatu zuen. 1914ko ekainaren 28an serbiar nazionalista batek Austriako Franz Ferdinand artxidukea hil zuen, Lehenengo Mundu Gerrari hasiera emanez.

Jugoslaviako Erresuma (1918-1941)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Jugoslaviako Erresuma»

Guda amaitu zenean (1918) Austria-Hungariako Inperioa deuseztatu zen eta Bosnia-Herzegovina Serbiarren, Kroaziarren eta Esloveniarren Erresuman integratu zuten. Serbiar zentralismo eta kroaziar nazionalismoaren arteko tirabirak etengabeak ziren. 1928an serbiar diputatu batek Stjepan Radich, Kroaziako Nekazarien Alderdiko buruzagia, Belgradoko parlamentuan hil zuen. Orduan Alexandro II.a erregeak parlamentua itxi, konstituzioa ezeztatu eta estatuko agintea bere gain hartu zuen.

1929ko urrian herrialdeak Jugoslaviako Erresuma izena hartu zuen. Banaketa administratiboa aldatu zen, eskualde historikoak (Kroazia eta Bosnia) ezabatuz, eta 9 probintzia (banovina) berrietan "esku gogorreko" gobernadore militarrak jarri ziren. Ante Pavelić kroaziar abertzale faxistak ustaxa talde armatua sortu zuen. 1934ko urriaren 9an Mazedoniako ekintzaile batek, ustaxarekin elkarlanean, erregea hil zuen Marseillan. Arazo politiko, sozial eta ekonomikoek muturreko alderdiak indartu zituzten.[1][2]

Bigarren Mundu Gerra (1941-1945)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1941eko apirilean Hitlerrek Jugoslavia inbaditu zuen. Bosnia nazien mendeko Kroaziako Estatu Independentearen barnean gelditu zen. Zapalkuntza izugarria izan zen: populazio judua deuseztatua izan zen eta kroaziar kontzentrazio esparruetan hamarka mila serbiar hil ziren. Serbiar asko inbaditzaileen kontra altxatu eta Txetnik talde monarkiko eta abertzaleetan sartu ziren. Talde hauek bosniar musulmanen aurkako basakeri ugari egin baitzuten, musulman batzuk nazien aldeko ustaxa taldeei batu ziren. Komunistek, Josip Broz Tito buru zutela, etnia anitzeko erresistentzia taldeak antolatu zituzten: partisanoak. Bosnia gudu zelai bilakatu zen: okupazio indarrek (Alemania eta Italia), kroaziar ustaxak, serbiar txetnikek, herri miliziek eta partisanoek, elkarren aurka borrokatzeaz gain, zibilen artean izua zabaltzen zuten[1].

1944ko urriaren 20an Titoren partisanoek Belgrado askatu zuten. Hala ere, Bosnia, Kroazia eta Esloveniako zenbait eskualdetan 1945ko maiatzera arte iraun zuten alemaniarrek.

Jugoslavia sozialista (1945-1992)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bosnia eta Herzegovinako Errepublika Sozialistaren armarria

Partisanoek lagundutako Aliatuen garaipenaren ondoren, Bosnia-Herzegovina, Kroazia, Mazedonia, Montenegro, Serbia eta Esloveniak Jugoslaviako Errepublika Federal Popularra eratu zuten. 35 urtez alderdi bakarreko diktadura izan zen, Josip Broz Titok hil arte (1980) gobernatu zuena.

1980ko hamarkadan, komunismoa desegin ahala, nazionalismoa indartuz joan zen. Jugoslaviako errepublika bakoitza bere bidea egiten saiatu zen. Sobietarrek Ekialdeko Europan zeukaten nagusitasuna kolapsatu zenean, Jugoslaviako Errepublika Federal Sozialistaren amaiera etorri zen. 1990ean lehenbiziko alderdi anitzeko hauteskundeak egin ziren. Serbia eta Montenegron alderdi komunista nagusitu zen baino gainerako errepubliketan abertzaleak garaile atera ziren.

Bosniako gerra (1992-1995)[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bosniako gerra»
Parlamentuaren eraikina sutan, Sarajevoko 1992ko setioan.

Estatu honen desegitearen testuinguruan, 1991ko urrian Bosnia-Herzegovinak bere subiranotasuna aldarrikatu zuen. 1992ko otsailan eta martxoan independentzia erreferenduma egin zen. Bosniako serbiar gehienek boikot egin zioten. Parte hartzea %64koa izan zen eta botoen %98 independentziaren aldekoak izan ziren. 1992ko martxoaren 5an Bosniako parlamentuak independentzia aldarrikatu zuen.

Radovan Karadžić buru zuen Bosnia-Herzegovinako gutxiengo serbiarrak erresistentzia erakutsi zuen independentziaren aurrean eta Jugoslaviako armadaren laguntza jaso zuen. Gerra zibila 1992ko apirilaren 1ean piztu zen eta 1995eko abenduaren 14ra arte iraun zuen. Hasieran serbiarrek lurraldearen %70 okupatu bazuten ere, Bosniako armadak kroaziarren laguntza jaso zuen eta gerraren norabidea aldatu zen. 1995ean NATOk serbiarren kokaguneak bonbardatu zituen. Egoera ikusirik serbiarrek armistizioa sinatu zuten. Gerra, ofizialki, 1995eko abenduaren 14an amaitu zen, Daytongo akordioarekin.

Bosniako gerrak 100.000 hildako baino gehiago[3] eta 2.5 milioi erbesteratu eragin zituen. Oso gatazka odoltsua izan zen eta gerrako krimen ugari egin ziren (garbiketa etnikoak, bortxaketa masiboak eta genozidioa). Sarajevoko setioa eta Srebrenicako sarraskia[4] bortizkeri horien bi adibide dira. Jugoslavia ohirako Nazioarteko Auzitegiak Radovan Karadžić epaitu zuen[5] eta Jugoslaviako presidente ohi Slobodan Milosevic Hagan espetxeratua zegoela hil zen.[6]

Gaur egun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bosnia-Herzegovina bi entitate politikoren konfederazioa da: Bosnia-Herzegovinako Federazioa eta Bosniako Serbiar Errepublika.

1995etik 2004 arte NATOk inplementatze (IFOR) eta egonkortze (SFOR) indarrak eduki zituen Bosnia-Herzegovinan. 2004tik aurrera Europako Batasuneko armadetako interposizio indarrak daude, talde etniko desberdinen arteko gatazka bortitzak ekidin nahian[7].

2014ko urriaren 12an, Bosnia-Herzegovinan hauteskunde orokorrak zituzten. Hiru kopresidenteak (musulman bat, serbiar bat eta kroaziar bat), bi autonomien gobernuak (musulman eta kroaziarren federazioa eta serbiar errepublika) eta hamar kantoitako parlamentuak hautatuko zituzten[8]. Botoen %76,52 zenbatuta, Bakir Izetbegovic nagusitu zen hautagai musulmanen artean; kroaziarren artean, Dragan Covic; eta serbiarren artean, Zeljka Cvijanovic. Horiek osatuko zuketeen hiruko presidentetza. Izetbegovicek hautesle musulmanen %33 boto bildu zituen; Covicek, hautesle kroaziarren botoen %52; eta Cvijanovicek, berriz, serbiarren botoen %49[9]. Bakir Izetbegovic musulmanak (%32,74), Dragan Kovic kroatak (%52,4) eta Mladen Ivanic serbo-bosniarrak (%48,3) —Zeljka Cvijanovicekin lehia estuan (%48,1)— osatuko zuten hirukotea[10].

Abenduaren 12an, Bosnia eta Herzegovinako Fiskaltzak Bosniako 15 serbiar auzipetu zituen, 1992ko uztailean 150 zibil baino gehiago sistematikoki hiltzeagatik[11].

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Bosnia-Herzegovinako historia Aldatu lotura Wikidatan

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d Riedlmayer, Andras (1993) A Brief History of Bosnia-Herzegovina The Bosnian Manuscript Ingathering Project.
  2. Jose Azurmendi: Jugoslaviaren kondaira gogorra. Anaitasuna, 197 zenb., 1970
  3. america.gov: Review of European Security Issues
  4. berria.info: Srebrenicako «genozidioa»
  5. berria.info: Karadzic Hagako epaileen aurrera eramango dute gaur lehen aldiz
  6. berria.info: Jugoslaviako presidente ohi Slobodan Milosevic Hagako espetxean hil da
  7. www.mde.es: Bosnia-Herzegovina
  8. «Bosnian hauteskunde orokorrak dira gaur», Berria, 2014-10-12
  9. «Izetbegovic, Covic eta Cvijanovic garaile Bosniako bozetan, lehen datuen arabera», Berria, 2014-10-13
  10. «Bosnian hiru joera bateraezin bilduko dira presidentetzan», Berria, 2014-10-14
  11. «15», Berria, 2014-12-13