Bretainiera

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Bretainiera edo bretoiera
Brezhoneg
Non mintzatzen den: Frantzia 
Eskualdea: Bretainia
Hiztunak: Ethnologue: 500.000 - 1.200.000 [1]; 1999ko errolda: 257.000 
Rankina: Ez 100 mintzatuenen artean
Hizkuntza familia: Indoeuroparra
 Zelta
  Uharteetakoa
   Britoia
    Bretainiera edo bretoiera 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: ez du
Erakunde araugilea: Ofis ar Brezhoneg
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: br
ISO 639-2: bre
ISO 639-3: bre

 

Breton dialectes.svg
Koloretan, bretainieraren dialektoak (grisez, galoaren eremua).
 

Bretainiera[1] edo bretoiera[2] (bretainieraz, brezhoneg, [bʀe'zõːnɛk] edo [bɾəhɔ'nək] ahoskatua) Bretainiako mendebaldean hitz egiten den zelta adarreko indoeuropar hizkuntza da. Eskualdeko bi hizkuntza tradizionaletako bat da, Bretainiako ekialdean hitz egiten den erromantze adarreko galoarekin batera.

Hizkuntza zelten multzoaren barruan, britoi taldekoa da, hots, galesaren eta kornubieraren familia berekoa da, beraz, eta haien oso antzekoa.

Hiztunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendearen hasieran Bretainia Behereko biztanleriaren erdia edo bretainiera hiztun elebakarra zen eta beste erdia edo, elebiduna, alegia bretainiera eta frantses hiztuna. Baina XX. mendean eskola eta ikastetxeetan frantsesa bakarrik irakastea eta gainontzeko hizkuntzetan irakastea debekatua izateaz gain, euren hizkuntzetan mintzatzean irakasleek umilatuak izateak, bretainiarari, euskarari Ipar Euskal Herrian bezala, sekulako hiztun galera eta hondamendia eragin zion.

1950 inguruan oraindik ere milioi bat hiztun inguru zituen, horietatik 100.000 bretainiera hiztun elebakarrak. Baina Frantziako politika zentralista, 1960ko hamarkadaren amaierarte irakasle eta andereino frantses hiztunek eskoletan ikasle bretainiera hiztunak euren hizkuntzan mintzatzeagatik umilatu edo zigortzea, hedabideen eragina, bretainiera hiztunen gehiengoa 60 urtetik gorako adinekoa izateak eta hiltzen joatea, eta frantziar hiztunen etorreraren ondorioz, jada ez zen bretainiar elebakarrik existitzen, eta 1997an hiztun kopurua 300.000ra jeistea ekarri zuen, horietatik 190.000 hiztun 60 urtetik gorakoak ziren, horrek etorkizun hurbilean hizkuntzarentzat ekar dezakeen hiztun kopuru galera handi baten arriskua iragarriz, bretainieraz mintzatzeko gai diren haur eta gazte gutxi baidaude eta bretainiera hiztun adinduak hiltzen baidoaz. Laburbilduz, bretainierak etorkizunean aurrera egiteko duen gaur egungo oztopo nagusia bere hiztunen gehiengoa adindua dela da, adinduen belaunaldia hiltzean urte gutxiren buruan oso hiztun gutxirekin gelditu baidaiteke.

Dena den, 2006 eta 2012 artean irakasketa elebidunaren %33 hazkundea eman eta 14.709 haurrek bretainiera eta frantsesezko irakaskuntza elebiduna jaso zuten.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, hiztunak 300.000 inguru dira: Bretainia Beherean (Breizh Izel) bizi dira, hots, Finistère (bretoieraz, Penn-ar-Bed) osoan, Morbihanen (Mor-Bihan) eta Côtes-d'Armor (Aodoù an Arvor) departamenduetako mendebaldean, eta Bourg-de-Batz barrendegian (Loire-Atlantique / Liger Atlantel).

Zehazkiago esanda, gaur egun bretainiera Plouha udalerritik (Saint-Brieuc hiriaren mendebaldean) La Roche-Bernard udalerrira doan (Vannes hiriaren ekialdean) ipar-hegoaldeko marra imaginario edo mugaren mendebaldera dagoen eremuan mintzatzen da.

Seinalizazio elebiduna Kemperren

Dialektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lau dialekto nagusi ditu:

  1. Bro Leonekoa: Finistèreko iparraldean.
  2. Bro Dregerekoa: Finistèreko ipar-ekialdean eta Côtes-d'Armorko ipar-mendebaldean.
  3. Bro Kernevekoa: Finistèreko hegoaldean, Côtes-d’Armorko hegoaldean, Morbihango zati batean eta Belle-Île en mer / Enez ar Gerveur aldean.
  4. Bro Gwenedekoa: Morbihango lurralde gehienetan.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • 1464an Jehan Lagadecek hiztegi hirueleduna egin zuen, bretoiera, frantsesa eta latina kontuan hartuz.
  • 1805ean Napoleon I.ak sortu zuen Akademia Zeltikoa (l'Académie Celtique).
  • 1807an Jean-François Le Gonidecek bretoierazko gramatika argitaratu zuen, eta 1821ean, hiztegia.
  • 1839an Villemarquék Barzaz Breiz argitara eman zuen, bretoierazko kantu tradizionalen bilduma.
  • 1925etik, Roparz Hemon irakasleari esker, Emzav mugimendua eta Gwalarn aldizkaria abian jarri zituzten.
  • 1946an Al Liamm argitalpenak Gwalarn ordezkatu zuen. Beste batzuk ere argitara ekarri zituzten: Skol Vreizh, Emgleo Breiz, Al Lanv, Ar Skol Vrezoneg, Mouladurioù Hor Yezh, An Here edo Evit ar brezhoneg.
  • 1950ean Kendalc'h kultur-elkartea sortu zuten Kemper-en.
  • 1977an Diwan izeneko eskolak hasi ziren lanean, Lehen Hezkuntzatik aurrera hizkuntza irakatsiz.
  • 2008an Ar Redadeg izeneko lasterketa aurrera eraman zen lehendabiziko aldiz, bretoieraren erabilera sustatzeko. Korrikaren antzerako eredua du.

Gramatika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Parekidetasun taula[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondorengo taula honetan bretoieraren, kornubieraren eta galoaren arteko hitzen parekidetasuna ageri da, frantsesezko eta euskarazko esanahiak ere emanik. Bretoieraren eta galoaren arteko hitzen egitura antzekotasuna ere ikusten da: adibidez, bretoierazko kazh-koad eta galozko chat-de-boéz hitzek ("urtxintxa" edo "kattagorri", euskaraz) «basoko katua» esan nahi dute.

Kornubiera Bretainiera Galoa Frantsesa Euskara
gwenenenn gwenanenn avètt abeille erle
kador kador chaérr chaise aldaka
keus keuz fórmaij fromage gazta / gasna
yn mes er-maez desort dehors kanpora
koedha kouezhañ cheir tomber erori
gaver gavr biq chèvre ahuntz
chy ti ostèu maison etxe
gweus gweuz lip lèvre ezpain
ganow genoù góll gueule mutur
niver niver limerot nombre zenbaki
perenn perenn peirr poire txerremen / madari / udara
skol skol escoll école eskola / ikastetxe
gwiwer gwiñver, kazh-koad chat-de-boéz écureuil urtxintxa / kattagorri
sterenn ster(ed)enn esteill étoile izar
megy butuniñ betunae fumer erre
hedhyw hiziv anoet aujourd'hui gaur
whybana c'hwibanat sublae siffler ziztu egin

Esamolde batzuk[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Bai = Ya
  • Ez = Nann
  • Kaixo!, Agur! = Salud!
  • Agur!, Adio! = Kenavo!
  • Ikusi arte = Ken 'vi gwelet!
  • Eskerrik asko! = Trugarez!
  • Egun on = De mat
  • Mesedez = Mar plij
  • Barkatu = Digarezit ac'hanon
  • Komunak = Privezioù
  • Komuna non dago? = Pelec'h emañ ar privezioù?
  • Non dago tren-geltokia? = Pelec'h emañ ar porzh-houarn?
  • Ba al da hotelik hemen inguruan? = Pelec'h emañ an leti tostañ?
  • Zorionak = Gouelioù mat!
  • Ez dut ulertzen = Ne gomprenan ket
  • Ez dakit bretoieraz = Ne gomzan ket brezhoneg
  • Ba al dakizu ingelesez? = Ha komz a rez saozneg?
  • Zein da zure izena? = Pe anv out?
  • Ongi etorri! = Degemer mat!
  • Egun on denoi = Demat d'an holl!
  • Baita zuri ere = Dit-te ivez!
  • Jakina! Noski! = Mat eo!
  • Nongoa zara? = Eus pelec'h out?
  • Non dago...? = E pelec'h emañ...?
  • Badakizu bretoieraz? = Komz a rez brezhoneg?
  • Bai ote? = Dam ya 'ta?
  • Bizi gara!! = Bev omp!
  • Bagarela!! = Ni ivez
  • Topa! = Yec'hed mat!
  • Hementxe! = Du-hont / Du-mañ!
  • Geldi! = Paouez 'ta!
  • Lasai = Rez ket bil
  • Ez dut nahi = N'em eus ket c'hoant

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Idazleak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aldizkariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Al Liamm (ikusi webgunea).
  • Gwalarn (ikusi webgunea).

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Folk musikaren barruan honelako ordezkari ezagunak ditu lurraldeak:

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «bretón», Zehazki hiztegia.
  2. [hiztegiak.elhuyar.org/es_eu/bretón «bretón»], Elhuyar Gaztelania-Euskara Hiztegia, 2014-02-19an kontsultatua.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Bretainiera Aldatu lotura Wikidatan
Wikipedia
Hizkuntza honek bere Wikipedia du.
Bisita ezazu.