Bulgaria

Wikipedia(e)tik
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Bulgariako Errepublika
Република България
Bandera Armarria
Goiburua: Съединението прави силата
(Batasunak indarra sortzen du)
Ereserkia: Мила Родино
(Aberri maitea)
Hiriburua
eta hiri handiena
Sofia
Hizkuntza ofiziala(k) Bulgariera
Herritarra bulgariar[1]
Gobernua Errepublika parlamentarioa
 -  Presidentea Rumen Radev
 -  Lehen ministroa Boiko Borisov
Eratzea
 -  Bulgariako Lehen Inperioa 6811018 
 -  Bulgariako Bigarren Inperioa 11851396 
 -  Independentzia Otomandar Inperiotik 1908ko urriak 5 
Azalera
 -  Guztira 110,993.6 km2 (105.)
 -  Ura (%) 0,3
Biztanleria
 -  2016 zenbatespena 7.101.859[2] (100.)
 -  Dentsitatea 64,9 bizt./km2 (95.)
Dirua Lev (BGN)
Ordu-eremua EET (UTC+2)
 -  Udan (DST)  (UTC+3)
Aurrezenbakia 359
Internet domeinua bg

Bulgaria[1] (bulgarieraz: България, bɐɫˈɡarijɐ ahoskatua), ofizialki Bulgariako Errepublika (bulgarieraz: Република България, rɛˈpublikɐ bɐɫˈɡarijɐ ahoskatua), Hego-ekialdeko Europako estatu burujabea da. Iparraldean Errumania du, Serbia eta Mazedoniako Errepublika mendebaldean, Grezia eta Turkia hegoaldean, eta Itsaso Beltza ekialdean. 110.993 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 2016an 7,1 milioi biztanle zituen. Hiriburua Sofia du.

Otomandar Inperioaren mende egon zen 1908 arte. Mundu gerretan parte hartu eta galtzaile atera zen, eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren Sobietar Batasunaren eraginpean gelditu zen. 1991 arte komunisten agintepean egon zen, eta Sobietar Batasuna desegin zenean politikan demokrazia, eta ekonomian merkatu ekonomia ezartzeko ahaleginak hasi ziren. Europar Batasuneko estatua da 2007ko urtarrilaren 1etik.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bulgaria hego-ekialdeko Europan dago, Balkanetako penintsularen ekialdean. 110.994 kilometro koadroko eremua dauka. Iparraldean Errumania dauka (608 kilometroko muga) , hegoaldean Grezia (494 km) eta Turkia (240 km), mendebaldean Serbia (318 km) eta Mazedonia (148 km), eta ekialdean Itsaso Beltza (354 kilometroko itsasertza)[3].

Erliebea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

600 metro baino gutxiagoko garaiera duten ordoki eta muinoek hartzen duten lurraldearen bi heren. Erliebe unitate nagusiak zerrenda paralelotan hedaturik daude. Iparraldetik hegoaldera hauek dira: Danubioren ordokia, Errumaniako mugaren ondoan; Balkanetako mendikatea; Traziako ordokia; eta Rodope mendiak. Rodopeen hego-mendebaldean Pirin eta Rila mendiguneak daude. Musala (2.925 metro), Bulgariako eta Balkanetako penintsulako mendirik garaiena, Rila mendigunean dago. Ekialdean Itsaso Beltzaren kostaldea dago[3].

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bulgariako ibai nabigagarri bakarra Danubio da, 484 kilometroan herrialdearen iparraldeko muga egiten duena. Ibilbide osoa Bulgarian duen ibairik handiena Iskar da (368 kilometro), Rila mendigunean jaio, Sofiatik igaro eta Danubiora isurtzen dena[3]. Hegoaldean Maritsa eta Struma daude.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrialde txikia izan arren, nahiko klima desberdinak daude, erliebearen eta aire masa kontinental eta mediterraneoen eraginez. Neguan, Danubioren ordokian barrena sartzen diren aire masa kontinentalek elurte ugari ekartzen dute. Aire masa mediterraneoak direla-eta, uda beroa eta lehorra izaten da Rodope mendietan eta Traziako ordokian. Itsaso Beltzak ere eztitzen du klima. Sofian, neguko batez besteko tenperatura -2º C da, eta udakoa 21º C. Herrialdeak 630 milimetroko prezipitazioa du urtean, betez beste; Itsaso Beltzaren ertzak, Danubioren ordokiak eta Traziako ordokiak gutxiago jasotzen dute[3].

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bulgariako historia»

VI. mendearen hasieran, mendebaldeko eslaviar tribuek antzinako Trazia okupatu zuten, bertoko traziar kaleratu edo bereganatuz. VII. mendearen bukaeran, bulgariar horden zati batek (Asiatik etorritako eta huno eta altaiar osaturiko nomada herria edo herrien multzoa), Asparukh kanak zuzenduta, Balkanetako ipar-ekialdera jo zuen eta eslaviar eta traziar bizilagunekin batera, lehenengo bulgariar herria osatu zuten.

Bulgaria Europako potentzia nagusietako bat zen IX eta X. mendeetan zehar, Bizantziar Inperioaren aurka Balkanak menderatzeko borrokatzen ari zela. Baina, 969 urtean, Errusiaren mendebaldean zeuden bikingoek antzinako erreinua txikitu zuten, gero, 1018. urtean, Basilio II.a enperadoreak zuzenduta, bizantziar eraso batek osorik txikitu zuen Erreinua.

1185an erreinua berrezarri zuten, berriro hego-ekialdeko Europan potentzia bat izateko: hurrengo bi mendeetan zehar, tartariar, Bizantziar Inperioa, Serbiako erreinua eta Hungaria eta Greziako gurutzatuekin borrokatu baitzituen. XIV. mendearen bukaeran, Otomandar Inperioak herria menperatu zuen. 1878an Bulgariak bere independentzia berreskuratu zuen, hasieran Printzerri autonomoa izaten eta 1908an erreinu burujabe.

1912 eta 1913 urteetan, Bulgaria Balkanetako Gerrak deritzen zenbait gatazkatan aritu zuen: hura zela eta, Egeo Itsasoraino heldu zen. Aldiz, Lehen Mundu Gerran eta Bigarren Mundu Gerran, Bulgariak galtzaileen alderdia hautatu zuen.

1939 urtetik 1945 urtera arte, Bulgariak Bigarren Mundu Gerran hartu zuen parte. Hasieran, hau da, 1941eko martxoaren 1era arte, neutrala izan zen baina egun hartan, Erroma-Berlin-Tokio Ardatzarekin bat egiten zuen; 1944ko irailaren 9an aldatu arte, Aliatuekin bat eginez gerraren bukaeraraino. Hungariak eta Errumaniak ez bezala (Hirugarren Reicharen menpeko estatuak ziren biak), Bulgariak Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunarekin harremanak beti mantendu zuen. Gudaren bukaeran, Bulgaria Ekialdeko Blokearen zati bihurtu eta gobernuak Errepublika Sozialisten sistema hautatu zuen.

Azken urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sobietar Batasunaren gainbehera zetorrenean, bulgariarrek bidez bide segitu zioten 1987tik aurrera Gorbatxov lider sobietarrak abiarazitako perestroika-ri. Horrela, 35 urtez Bulgariako estatuburu egon zen Todor Zivkov komunista alderditik bota zuten, bere kargua utzi behar izan zuen, eta erreformari ekin zioten, 1989an, Petar Mladenov komunisten buruzagi berriaren zuzendaritzapean. Alderdi anitzeko sistema antolatzen hasi zen eta bulgariar turkiarren eskubide zibilak ezagutu ziren. 1990an hauteskunde libreak antolatu ziren; Bulgaria izan zen hauteskunde libreen bidez legebiltzarra hautatu zuen erregimen komunista ohiko lehen herrialdea. Komunista erreformazaleen alderdi sozialista atera zen irabazle, eta komunismo garaiko disidenteak biltzen zituen zentro-eskuineko Indar Demokratikoen Batasuna izan zen bigarren. 1991ko urriko hauteskundeetara hirurogei alderdi politikotik gora aurkeztu ziren, eta Indar Demokratikoen Batasunak irabazi zuen, turkiarren ordezkari zen Eskubideen eta Askatasunen Mugimenduaren laguntzarekin; alderdi sozialista gelditu zen bigarren. Horrela, Zhelyu Zhelev oposizioko burua izendatu zuten lehendakari, eta 1992an hark irabazi zuen berriro. Baina merkatu ekonomiara egokitzeko zailtasunak, ustelkeriak eta pobreziak (biztanleen erdia baino gehiago zen pobrea) egoera larritu zuen, eta erreformari aurre egin ezinik, legebiltzarrerako hauteskunde aurreratuak egin ziren 1994an. Sozialistak izan ziren garaile, baina finantzen gainbehera ekarri zuten (soldatak murriztu ziren, inflazioa areagotu zen, eta banku eta kreditu erakundeek hondoa jo zuten). 1996 amaieran krisi politiko larria sortu zen, eta egoera larritu egin zen 1997an Indar Demokratikoen Batasuneko Petar Stonyanov hautatu zutenean Zheleven ordezkari. Stonyanov presidenteak sozialisten kontrako politika bideratu zuen, eta 1997ko hauteskunde aurreratuetan gehiengo absolutua eskuratu zuen (Ivan Kostov izendatu zuten Lehen Ministro, Videnovek bere kargua utzi ondoren). Politika ekonomiko neoliberala bideratu du gobernu berriak, Nazioarteko Diru Funtsaren irizpideei jarraituz, inflazioa kontrolatzearren (enpresa publiko asko pribatizatu dira, alor publikoan lanpostu asko kendu dira…); horrekin batera, 1990 hasieratik nabarmendu zen ustelkeria eta kriminaltasuna desagerrarazteko neurriak hartu behar izan dituzte agintariek. Bulgariak Europako Batasunean eta NATOn sartzeko eskaerak egin ditu, eta Balkanetako egoera egonkortzen lagun zezakeen segurtasun eremu bat antolatu nahi izan du Grezia, Turkia eta Bulgariaren artean. Bestalde, Balkanetako gerran ez du parte hartu, eta 1992an ezagutu zuen Mazedoniaren burujabetasuna; liskar handiak izan ditu, ordea, Mazedoniako gobernuarekin, ez baitu onartzen mazedoniarrek nazio bat osatzen dutenik eta ez baitzuen onartzen mazedoniera Mazedoniako hizkuntza nazional gisa. Azkenik, aipagarria da Bulgaria dela Asia hego-mendebalderako heroina trafikoaren gune nagusia, eta handik sartzen dela, orobat, Europara Hego Ameriketako kokaina.

2004ko martxoaren 29an NATOren kide bihurtu zen eta, 2007ko urtarrilaren 1ean, Europar Batasunean sartu zen.

Gobernua eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Politika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alexandro I.a Bulgariakoa, Bulgaria modernoko lehendabiziko Estatu burua, 1878ko Berlingo Itunari esker

Bulgariako Presidentea bost urteko eperako herri-boto zuzena hautatua da eta behin bakarrik hauta daiteke berriz. Estatu Burua eta Indar Armatuen Komandante Nagusia da. Presidentea Segurtasun Nazionalaren Kontsulta-Biltzarraren burua da eta, legegintza-ekimenak aurkez ez baditzakeere, badu beto jartzeko aukera eta ekimena Parlamentuari itzul diezaioke. Horrek gehiengo soila baino ez du behar betoa deuseztatzeko.

Parlamentuak ganbara bakarra du: Biltzar Nazionala (bulgarieraz: Narodno Sabranie), lau urteko eperako herri-boto zuzenaz hautaturiko 240 diputatuek osatuta. Bederatzi banaketa administratiboetako bakoitzak bere hautagai zerrenda aurkezten du. Parlamentuan sartzeko, partidu edo koalizio bakoitzak botoen % 4 behar du. Legeak aldarrikatu, nazio-aurrekontua onartu, presidentziarako hauteskundeak moldatu, Presidentea eta bestelako ministroak kendu, guda-adierazpenak azaldu, herrialdetik kanpo Bulgariako tropen hedatze baimendu eta nazioarteko itunak berretsi behar ditu Parlamentuak.

2005eko ekaineko hauteskundetan, Sergei Stanishevek, Bulgariako Partidu Sozialistaren buruak, garaipena lortu zuen, botoen % 31koarekin. Haren aurkari nagusiak, Saxonia-Coburgoko Simeon Presidente ohiak, % 20 lortu zuen eta Turkiar Gutxiengo Mugimenduak, % 12. Hala eta guztiz ere, hirurok gobernatzeko koalizioa osatu zuten.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bulgariaren banaketa administratiboa»

Bulgaria 28 probintziatan banaturik dago:

Bulgaria Aministrative Provinces numbered.png

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2016an Bulgariak 7,1 milioi biztanle zituen[2], 64,9 biztanle kilometro koadroko dentsitatearekin. Biztanleen %73,9 bizi da hiriguneetan[4] , Balkanetako gainerako herrialdeetan baino gehiago, eta banaketa nahiko uniformea da lurralde guztian, Sofian izan ezik. Adineka, berriz, honela dago banaturik biztanleria: 0-14 urte bitartekoak %14,5, 15-24 urte bitartekoak %9,7, 25-54 urte bitartekoak %43,3, 55-64 urte bitartekoak %13,4 eta 65 urtetik gorakoak %19[4]. Bizi itxaropena 74,5 urtekoa da, 71,2 urtekoa gizonezkoena eta 78 urtekoa emakumezkoena (2016ko zenbatespenak)[4].

Banaketa etnikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Biztanleen %76,9 inguru bulgariarrak dira, eta hurrengo etnia nagusia turkiarrena da (%8), baina turkiarren kontrako diskriminazio gogorra bideratu izan da Bulgarian; 1980 eta 1990 artean emigrazio indize negatiboa izan zuen, batez ere Bulgariako gobernuak turkiarren kontra antolaturiko esetsaldiaren eraginez turkiar askok ihes egin behar izan zuelako. Ijitoak %3,8 dira[4].

Hizkuntzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza ofiziala bulgariera da, biztanleen 85,2ren ama hizkuntza, baina garrantzitsuak dira, halaber, turkiera eta erromaniera.

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko zenbatespenaren arabera, biztanle gehienak ortodoxoak dira (%59,4); musulmanak %8,2 dira, eta erlijiogabeak %3,7; %27,4ak ez zuen erantzun[4].

Hiri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bulgaria antzinako Sobietar Errepublika Sozialisten Batasunetik bere ekonomia aldentzeko arazo gehien izan dituen herrialdeetariko bat izan da, hori dela bere harremanak Erdialdeko Europaren herrialdeekin ez dira besteen bezain onuragarriak. Nekazaritzan, lurraren bi herenetan labore-lurraldea da, batez ere garia, artoa, garagarra, zekalea eta arroza. Industrial laborantza (tabakoa, kotoia edo ekilorea besteak baino errentagarriagoak dira. Lurraren pribatizazioak lur-zatiketa handia ekarri du eta nekazaritza-ustiapenen etekina erori da.

Industria arloan, burdingintza, produktu kimikoak eta ehungintza dira nagusi.

Bulgariaren petrolio ezak kanporen menpekotasun eragin du. Haren ikatz eta lignito meatoki handiek antzinako Zentral Termikoak eta siderurgia mantentzen dituzte. Gainontzeko energia hidraulikoa da, 2006an Kozloduyko Zentral Nuklearraren bi sobietar erreaktoreak itzali behar baitzuen. Zentralaren beste zatiak 212,5 milioi euroko Euratom kredituari esker zaharberritu zituzten eta 1993an, Europar Batasunaren laguntzari esker, segurantza hobetu zuten eta Mazedoniara, Serbiara, Montenegrora eta Errumaniara energia esportatu zuten.

2007tik Europar Batasunaren kidea denez gero, Bulgariaren ustelkeriaren aurkako borroka itzala eta pribatizazioen bizkortzeak banka hobetu du 2009. urterako jomugei begira. 2007ko Europar Batasunarekin sinatutako Itunari esker, Bulgarian euroa evro izena izan daiteke alfabeto zirilikoan egokitzeko.

2006ko ikerketan, Bulgaria eraldaketa esanguratsuenak egin zituen hamar herrialdeetako bat izan zela adierazi zuen Munduko Bankuak.

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aireportuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

See source Wikidata query.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Bulgaria Aldatu lotura Wikidatan