Burdina

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Burdina
26 ManganesoaBurdinaKobaltoa
-

Fe

Ru
Fe-TableImage.png
Orokorra
Izena, Ikurra, Zenbakia Burdina, Fe, 26
Serie kimikoa Trantsizio-metalak
Taldea, periodoa, orbitala 8, 4, d
Itxura Kolore metaliko distiratsu grisaxka
Burdina
Masa atomikoa 55,845 g/mol
Konfigurazio elektronikoa Ar 4s4 3d6
Elektroiak orbitaleko 2, 8, 14, 2
Propietate fisikoak
Egoera solidoa (ferromagnetikoa)
Dentsitatea (0 °C, 101,325 kPa)
6,98 g/L
Urtze-puntua 1811 K
(1538 °C, 2800 °F)
Irakite-puntua 3134 K
(2861 °C, 5182 °F)
Urtze-entalpia 13,8 kJ·mol−1
Irakite-entalpia 349,6 kJ·mol−1
Bero espezifikoa (25 °C) 13,81 J·mol−1·K−1
Lurrun-presioa
P/Pa 1 10 100 1 k 10 k 100 k
T/K } 1890 2091 2346 2679 3132
Propietate atomikoak
Kristal-egitura kubikoa, gorputzean zentratua
Oxidazio-zenbakia(k) 6, 5, 4, 3, 2, 1
Elektronegatibotasuna 1,83 (Paulingen eskala)
Ionizazio-potentziala 1.a: 762,5 kJ/mol
2.a: 1561,9 kJ/mol
3.a: 2957 kJ/mol
Erradio atomikoa
(batezbestekoa)
140 pm
Erradio atomikoa
(kalkulatua)
156 pm
Erradio kobalentea 125 pm
Van der Waalsen erradioa - pm
Datu gehiago
Eroankortasun termikoa (300 K) 80,2 W·m−1·K−1
Soinuaren abiadura (293,15 K) 4910 m/s
Isotopo egonkorrenak
Artikulu nagusia: burdinaaren isotopoak
iso UE Sd-P D DE (MeV) DP
54Fe 5,8% >3.1×1022 u ε  ? 54Cr
55Fe Sintetiko 2,73 urte ε 0,231 55Mn
56Fe 91,72% Fe egonkorra da 30 neutroirekin
57Fe 2,2% Fe egonkorra da 31 neutroirekin
58Fe 0,28% Fe egonkorra da 32 neutroirekin
59Fe Sintetiko 44,503 e β- 1,565 59Co
60Fe Sintetiko 1,5x106 urte β- 3,978 60Co
Erreferentziak

Burdina[1] elementu kimiko bat da, Fe ikurra (Ferrum, latinezko izena) eta 26 zenbaki atomikoa dituena. Taula periodikoko 8. taldean kokatua dago.

Trantsizio-metal hau lurrazalean dagoen elementu ugarienetakoa da, elementu kimiko guztien artean laugarrena ugaritasunari dagokionez, osotasunaren %5a. Unibertsoan paper berezi eta garrantzitsua betetzen duen elementua dugu.

Lurreko nukleoa burdin eta nikelez osatua dago, bere errotazioak Lurraren eremu magnetikoa sortzen duelarik.

Bestalde, burdina historikoki ere garrantzitsua izan dugu, (izan ere, oraindik metalurgia industriaren oinarria da) historiako aro bati erreferentzia egin arte: "Burdin Aroa".

Ezaugarri nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Metal gris, harikor, xaflakor eta zailtasun handikoa da, ezaugarri magnetikoak erakusten dituena; Ferromagnetikoa da giro tenperaturan.

Naturan hainbat mineralen parte bezala azaltzen da, horien artean asko oxidoak izanik eta eskuarki ez da aske aurkitzen. Burdin purua lortzeko burdin mineralak karbonoarekin erreduzitzen dira, ondoren ezpurutasunak garbituz.

Metalurgi-industrian erabiltzen da gehienbat altzairua erdiesteko helburuarekin.

Fusio nuklearrarren bitartez produzitu daitekeen elementurik pisutsuena da eta fisioaren bitartez lor daitekeen arinena. Honen gakoa nukleoko lotura energian dago (nukleoan protoia, neutroitik banatzeko beharrezko energia), izan ere burdinak, eta nagusiki bere 56Fe nukleoak, nukleoiko lotura energia handiena dauka. Ondorioz 56Fe nukleoa unibertsoko egonkorrena dugu.

Tenperaturaren arabera bere estruktura mikroskopikoa aldatzen du:

  • α-burdina: Giro tenperatura dagoena 788 Â°C arte. Bere kristal-egitura gorputzean zentraturiko sare kubikoarena da. Ferromagnetikoa da.
  • β-burdina: 788 Â°C-910 Â°C bitarteko tenperaturan dago. Kristal egitura α-burdinarena da, hots, gorputzean zentraturiko sare kubikoarena baina bere izaera magnetikoa aldatu eta paramagnetiko bihurtzen da.
  • γ-burdina: 910 Â°C-1400 Â°C; Kristal-egiturari dagokionez aurpegietan zentraturiko kuboarena da.
  • δ-burdina: 1400 Â°C-1539 Â°C; Kristal-egitura gorputzean zentraturiko sare kubikoarena da.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bizkaian metal honen ustiapena handia izan da, batez ere XIX. mendean. Honekin lotuta, meatzaritza jarduera oso garrantzitsua izan da Meatzaldea izeneko eskualdean eta Bilbon.

Isotopoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burdinak lau isotopo egonkor eta natural ditu: 54Fe, 56Fe, 57Fe eta 58Fe. Isotopo hauen ugaritasun erlatiboa honakoa da: 54Fe (%5,8), 56Fe (%91,7), 57Fe (%2,2) eta 58Fe (%0,3).

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Burdina Aldatu lotura Wikidatan

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskaltzaindiaren arabera burdina erabili behar da, eta ez *burni