Burdina

Burdina
26 Manganesoa ← Burdina → Kobaltoa
- ↑ Fe ↓ Ru Taula periodikoa
Ezaugarri orokorrak
Izena, ikurra, zenbakia	Burdina, Fe, 26
Serie kimikoa	Trantsizio-metalak
Taldea, periodoa, orbitala	8, 4, d
Masa atomikoa	55,845 g/mol
Konfigurazio elektronikoa	Ar 4s4 3d6
Elektroiak orbitaleko	2, 8, 14, 2
Propietate fisikoak
Egoera	solidoa (ferromagnetikoa)
Dentsitatea	(0 °C, 101,325 kPa) 6,98 g/L
Urtze-puntua	1811 K (1538 °C, 2800 °F)
Irakite-puntua	3134 K (2861 °C, 5182 °F)
Urtze-entalpia	13,8 kJ·mol−1
Irakite-entalpia	349,6 kJ·mol−1
Bero espezifikoa	(25 °C) 13,81 J·mol−1·K−1
Lurrun-presioa P/Pa 1 10 100 1 k 10 k 100 k T/K } 1890 2091 2346 2679 3132
Propietate atomikoak
Kristal-egitura	kubikoa, gorputzean zentratua
Oxidazio-zenbakia(k)	6, 5, 4, 3, 2, 1
Elektronegatibotasuna	1,83 (Paulingen eskala)
Ionizazio-potentziala	1.a: 762,5 kJ/mol 2.a: 1561,9 kJ/mol 3.a: 2957 kJ/mol
Erradio atomikoa (batezbestekoa)	140 pm
Erradio atomikoa (kalkulatua)	156 pm
Erradio kobalentea	125 pm
Van der Waalsen erradioa	- pm
Datu gehiago
Eroankortasun termikoa	(300 K) 80,2
Soinuaren abiadura	(293,15 K) 4910 m/s
Isotopo egonkorrenak
Burdinaaren isotopoak iso UN Sd-P D DE (MeV) DP 54Fe 5,8% >3.1×1022 u ε ? 54Cr 55Fe Sintetiko 2,73 urte ε 0,231 55Mn 56Fe 91,72% Fe egonkorra da 30 neutroirekin 57Fe 2,2% Fe egonkorra da 31 neutroirekin 58Fe 0,28% Fe egonkorra da 32 neutroirekin 59Fe Sintetiko 44,503 e β- 1,565 59Co 60Fe Sintetiko 1,5x106 urte β- 3,978 60Co

Burdina elementu kimiko bat da, Fe ikurra (Ferrum, latinezko izena) eta 26 zenbaki atomikoa dituena. Taula periodikoko 8. taldean kokatua dago.

Trantsizio-metal hau lurrazalean dagoen elementu ugarienetakoa da, elementu kimiko guztien artean laugarrena ugaritasunari dagokionez, osotasunaren %5a. Unibertsoan paper berezi eta garrantzitsua betetzen duen elementua dugu.

Lurreko nukleoa burdin eta nikelez osatua dago, eta bere errotazioak Lurraren eremu magnetikoa sortzen du.

Bestalde, burdina historikoki ere garrantzitsua izan dugu, (izan ere, oraindik metalurgia industriaren oinarria da) historiako aro bati erreferentzia egin arte: "Burdin Aroa".

Ezaugarri nabarmenak

Metal gris, harikor, xaflakor eta zailtasun handikoa da, ezaugarri magnetikoak erakusten dituena; Ferromagnetikoa da giro tenperaturan.

Naturan hainbat mineralen parte bezala azaltzen da, horien artean asko oxidoak izanik eta eskuarki ez da aske aurkitzen. Burdin purua lortzeko burdin mineralak karbonoarekin erreduzitzen dira, ondoren ezpurutasunak garbituz.

Metalurgi-industrian erabiltzen da gehienbat altzairua erdiesteko helburuarekin.

Fusio nuklearrarren bitartez produzitu daitekeen elementurik pisutsuena da eta fisioaren bitartez lor daitekeen arinena. Honen gakoa nukleoko lotura energian dago (nukleoan protoia, neutroitik banatzeko beharrezko energia), izan ere burdinak, eta nagusiki bere ⁵⁶Fe nukleoak, nukleoiko lotura energia handiena dauka. Ondorioz ⁵⁶Fe nukleoa unibertsoko egonkorrena dugu.

Tenperaturaren arabera bere estruktura mikroskopikoa aldatzen du:

• α-burdina: Giro tenperatura dagoena 788 °C arte. Bere kristal-egitura gorputzean zentraturiko sare kubikoarena da. Ferromagnetikoa da.
• β-burdina: 788 °C-910 °C bitarteko tenperaturan dago. Kristal egitura α-burdinarena da, hots, gorputzean zentraturiko sare kubikoarena baina bere izaera magnetikoa aldatu eta paramagnetiko bihurtzen da.
• γ-burdina: 910 °C-1400 °C; Kristal-egiturari dagokionez aurpegietan zentraturiko kuboarena da.
• δ-burdina: 1400 °C-1539 °C; Kristal-egitura gorputzean zentraturiko sare kubikoarena da.

Historia

Bizkaian metal honen ustiapena handia izan da, batez ere XIX. mendean. Honekin lotuta, meatzaritza jarduera oso garrantzitsua izan da Meatzaldea izeneko eskualdean eta Bilbon.

Isotopoak

Burdinak lau isotopo egonkor eta natural ditu: ⁵⁴Fe, ⁵⁶Fe, ⁵⁷Fe eta ⁵⁸Fe. Isotopo hauen ugaritasun erlatiboa honakoa da: ⁵⁴Fe (%5,8), ⁵⁶Fe (%91,7), ⁵⁷Fe (%2,2) eta ⁵⁸Fe (%0,3).

Ikus, gainera

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Burdina

• Altzairu
• Bessemer prozesua