COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
2019-nCoV-CDC-23312.png
COVID-19 pandemia

• Birus espezieen multzoa: Koronabirus • Birusa: SARS-CoV-2 • Gaixotasuna: COVID-19Txikipedia.svg
• Pandemiari buruzko informazioa: COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemia • Euskal Herrian: COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemia Euskal HerrianZerrenda:COVID-19 gaixotasunaren ondorioz hildakoak
Adi! Wikipediak ez du aholku medikurik ematen. Arazoren bat izanez gero, deitu telefono hauetara: EAE: 900 20 30 50, Nafarroa: 948 290 290 edo Ipar Euskal Herria (Frantzia osokoa): 0 800 130 000

COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemia
13990110000699637211032631121029 "خانه ابدی" متوفیان کرونا در همدان.jpg
Gertakaria
Data 2019ko abenduaren 1a
Kokapena Wuhan
Jatorrizko herrialdea Txinako Herri Errepublika
Herrialdeak Txinako Herri Errepublika, Japonia, Hego Korea, Vietnam, Singapur, Australia, Malaysia, Thailandia, Nepal, Ameriketako Estatu Batuak, Kanada, Frantzia, Kanbodia, Sri Lanka, Alemania, Finlandia, Arabiar Emirerri Batuak, India, Italia, Filipinak, Erresuma Batua, Errusia, Taiwan, Suedia, Espainia, Belgika, Egipto, Iran, Libano, Israel, Macao, Suitza, Guatemala, Austria, Kroazia, Afganistan, Kuwait, Irak, Aljeria, Pakistan, Ipar Mazedonia, Grezia, Georgia, Brasil, Ipar Korea, Bielorrusia, San Marino, Lituania, Herbehereak, Estonia, Errumania, Nigeria, Txekia, Norvegia, Mexiko, Indonesia, Portugal, Danimarka, Maroko, Letonia, Bahrain, Senegal, Hegoafrika, Islandia, Hungaria, Irlandako Errepublika, Saudi Arabia, Txile, Vatikano Hiria, Oman, Ekuador, Qatar, Eslovenia, Azerbaijan, Polonia, Zeelanda Berria, Palestina, Argentina, Bosnia-Herzegovina, Luxenburgo, Andorra, Armenia, Bhutan, Kamerun, Kolonbia, Costa Rica, Dominikar Errepublika, Jordania, Liechtenstein, Monako, Peru, Serbia, Eslovakia, Togo, Tunisia, Ukraina, Brunei, Albania, Turkia, Panama, Bolivia, Bulgaria, Moldavia, Zipre, Malta, Bangladesh, Kuba, Honduras, Jamaika, Kazakhstan, Paraguai, Venezuela, Kosovo, Ginea, Uruguai, Surinam, Guyana, Sudan, Maldivak, Ruanda, Mauritania, Mongolia, Santa Luzia, Trinidad eta Tobago, Saint Vincent eta Grenadinak, Eswatini, Curaçao, Aruba, Antigua eta Barbuda, Kenya eta Ekialdeko Timor
Eragilea SARS-CoV-2 eta COVID-19
Kalteak
Hilak 79.235 (2020ko apirilaren 8a)
Kasu kopurua 1.353.361 (2020ko apirilaren 8a)

COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemia COVID-19 izeneko gaixotasunak 2019az geroztik duen pandemia da. SARS-CoV-2 birusak[1] eragiten du gaixotasuna, herri hizkeren koronabirusaren pandemia bezela ezagunagoa da. Wuhanen atzeman zen lehen aldiz, Txinako Hubei probintziako hiriburuan. Zenbait gaixok arrazoi argirik gabe pneumonia garatu zutenean eta existitzen ziren txerto eta tratamenduek haiengan eraginik ez zutela ikusi zenean izan zuten adituek birusaren berri.

2020ko urtarrilaren amaierarako, gutxi gorabehera zortzi mila kasu atzeman ziren.[2][3][4] Wuhango koronabirusak urtarrilaren 9an hil zuen egiaztatutako lehen gaixoa, hilaren bukaera zifra 170 ingurura handitu zen.[5][6][7][8] Epidemiologia ikerketen arabera, jende askoz gehiagok kutsatuta dirau, baina ez dira atzemanak izan.[3][9] Lehen Txinatik kanpoko tokiko kutsapena Vietnamen jazo zen, aita batek bere semeari gaixotasuna kutsatzean.[10] Familiatik kanpoko lehen kutsapena aldiz, Alemaniako Bavarian gertatu zen, urtarrilaren 22an, bavariar gizon batek txinatar enpresari baten bisita jaso zuenean europar herrialdean.[11]

Kutsapena eragozteko, Txinatar erakundeek berrogeita hamazazpi milioi biztanle dituen Wuhan eta inguruko hamabost hirik osatzen duten eskualdea berrogeialdian jarri zuten, gainera, hiriko garraio publikoa eta probintziartekoa (trenak eta aireportuak barne) behin-behinean geldiarazi zuten.[12][13][14][15][16] Txinatar Urte Berriko ospakizun ugari eta hainbat turistentzako interesgune itxi zituzten, horien artean Beijingo Hiri Debekatua, tenpluetako festa tradizionalak eta beste hainbat festa-elkargune.[17] Hong Kong hiriak gaixotasun kutsagarrien erantzun-maila maila gorenera igo zuen eta larrialdia ebatzi, hala, eskolak otsailaren erdialdera arte ixteko eta Urte Berriko ospakizunak bertan behera uzteko.[18][19]

Zenbait herrialdek bidai-oharrak ipini dituzte Wuhanera edo Hubei probintziara zuzendutako bidaietan, bidaiariei bertan dagoen birusaren berri emateko.[20] Txina kontinentala bisitatu duten bidaiariei haien osasuna gainbegiratzeko eskatu zaie, gutxienez bi astetan, eta edozein sintoma pairatuz gero haien sendagileekin hitz egiteko, birusa duten edo ez egiaztatu dadin.[21] Birusa duen edozein pertsonari eskatu zaio maskara bat eramateko soinean, eta haren sendagileari laguntza eskatzeko, telefono bidez edo zuzenean erietxera joanda.[22] Zenbait txinatar hotelek zigorrik gabeko ezeztapenak eta diru-itzulpenak eskaini dituzte.[23] Aireportuek eta tren geltokiek tenperatura kontrolak eta informazio guneak ezarri dituzte, birusa duten eriak atzemateko asmoarekin.[24]

Txinatar zientzialariek berehala lortu zuten birus berriaren sekuentzia genetikoa bakandu eta zehaztea, zeina ziztu bizian mundu osoaren esku jarri zuten, horrela, beste herrialdeetan ere birusa atzemateko PCR testak era independentean gara zitzaten.[25][26][27][28] Lehen berrogeita bat kutsatuetatik bi herenek nolabaiteko lotura zuen Huanango Itsaskien Handizkako Merkatuarekin, zeinean animaliak bizirik ere saltzen zituzten.[29][30][31][32] 2019-nCoV birusaren genomaren sekuentzia ehuneko 75-80an SARS-CoV birusarenaren parekoa da eta ehuneko laurogeita bostean beste koronabirusen genoma-sekuentziarekiko parekoa da.[33][34] Alabaina, ez dago oso argi birus hau SARS birusaren hilgarritasunera iristen den.[25][26][27][28]

2020ko urtarrilaren 30ean, Munduko Osasun Erakundeak birusaren agerraldia Nazioarteko Osasun Publikoko Larrialdi izendatu zuen; 2009tik (H1N1 pandemia jazo zen urte horretan) sei aldiz abiarazi da izendapen hori.[35][36][37][38] Urtarrilaren 31an, kutsagarritasunari, hilkortasun tasari, inkubazio aldiari, mundu mailako hedapen gaitasunari eta txertoa sortu arte beharko den denborari buruzko ikuspegi orokor bat argitaratu zen, birus berria antzinakoekin alderatzen dituena.[39]

2020ko martxoaren 11an, Munduko Osasun Erakundeak (MOE) COVID-19 gaitzaren nazioarteko agerraldia "pandemia" izendatu zuen.[40][41]

Epidemiologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

SARS-CoV-2 birusaren lehen agerraldia Wuhanen, Txinan, jazo zen, 2019ko abenduan. Birusa bizkor hedatu zen inguruko probintzia eta herrialdeetara, horien artean, Thailandia, Japonia, Hego Korea, Australia, Frantzia eta Estatu Batuak.[42][43][44]

2019ko abenduaren hasieran gertatu zen gizakietan ezagutzen den lehen kutsapena. Ordulari molekularraren bidezko hurbilketek ere antzeko data (agian apur bat lehenago) iradokitzen dute.[45]

Hala ere, Georgetown Unibertsitateko Daniel Lucey zientzialariaren arabera, lehen kutsapena gizakietan 2019ko azaroan jazo zen, edo agian lehenago.[46] Zientzialari honen argudioa sostengatzeko The Lancet aldizkariko artikulu bat baliatu izan da, zeinak dioen bazela koronabirus berria pairatzen ziharduten lehen 41 gaixoen artean gaixo bat ustezko sorburu den itsaskien merkatuarekin eta beste gaixoekin inolako loturarik ez zuena.[47] Edonola ere, kasu sekundario eta tertziarioak atzematen joan ahala, merkatuaren kutsatze-gaitasuna indarra galtzen joan zen.[47][48]

Lehen berrogeita hemeretzi kasuak, 2019ko abenduaren bukaeran eta hurrengo urteko urtarrilaren hasieran atzemandako guztiak, Jinyintan Ospitalean artatu ziren, zeina halako gaixoak bakanduta mantentzeko prestatua zegoen. Berrogeita hemeretzi horietatik soilik berrogeita bat kasu zeuden egiaztatuta. Berrogeita bat kasu horietatik, senideen talde bakar bat zegoen, 30 (%73) pertsona gizonak ziren eta batez besteko adina 49 urte zen. Horien artetik ia heren batek (%32) lehendik gaixotasun jakin batzuk, edo baldintza esanguratsu batzuk zituen: diabetesa (zortzik), odol-presio altua (seik) eta bihotzeko eritasunak (seik). Kasuen bi herenek harreman zuzena izan zuten Huanango Itsaskien Handizkako Merkatuarekin. Ohiko sintomak sukarra (berrogeik, %98), eztula (hogeita hamaikak, %73) eta ondoeza muskuluetan edo nekea (hemezortzik, %44) dira. Oso ohikoak ez diren sintomak aldiz, kerrudun edo odoldun eztula, buruko mina eta beherakoa dira. Multzoaren erdiak arnasteko zailtasunak erakutsi zituen eta hamahiru eri zainketa intentsiboetara eraman zituzten. Berrogeita bat kasuetan pneumonia atzeman zen. Hamabi gaixok arnas-zailtasun sindrome akutua, beste bostek bihotz-lesioak pairatu zituzten eta azkenik, lauk bigarren mailako infekzioa.[49]

Urtarrilaren 17an, Erresuma Batuko Imperial College erakundeko talde batek jakinarazi zuen urtarrilaren 12rako 1.723 kasu atzeman zirela (%95eko konfiantza-tartea, 427–4,471), sintomen hastapenarekin. Ikerketa hau Thailandia eta Japoniarako hasierako hedapenaren patroian oinarritu zen. Gainera, argi esan zuten; "gizakitik gizakirako kutsapena ez da baztertu behar", beranduago egiaztatu zen birusa gai zela gizakitik gizakira kutsatzeko.[50][51] Handik egun gutxira argitaratutako beste txosten batek aurreko zifra 4.000 kutsatura handitu zuen urtarrilaren 18rako, Wuhan hiriko kasuak soilik aintzat hartuta.[52] Hong Kongo Unibertsitateak argitaratutako beste ikerketa bat antzeko ondoriora heldu zen, baina Txinan zehar izaten ari zen hedapena ere aztertu zuen.[9]

Urtarrilaren 20an, Txinak birusa era nabarmenean hedatzen zebilela adierazi zuen, ehun eta berrogei eri artatu zituztela jakinaraziz, tartean Beijingo bi eri eta Shenzhengo bat.[53] Urtarrilaren 25ean, laborategian egiaztatutako kasuen kopurua 2.062ra igo zen, horietatik 2.016 Txina kontinentalekoak ziren, zazpi Thailandiakoak, sei Hong Kongoak, bost Macaokoak, beste hainbeste Australiakoak, lau Malaysiakoak, beste lau Singapurrekoak, hiruna Frantzia, Japonia, Hego Korea, Taiwan eta Estatu Batuetakoak, bi Vietnamgoak eta bana Nepal eta Suediakoak.[54][55][56]

Kaltetutako lurraldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Birusa lehen aldiz Wuhan hirian atzeman zen, Txina erdialdean, 2019ko abenduan. Birusa 2020ko urtarrilaren erdialdera Txinako beste probintzietara zabaldu zen, Txinako Urte Berriko ospakizunek eragiten dituzten migrazioak lagun.

Birusa beste herrialdeetara ere iritsi zen, bidaiariek garraiatuta, gehienetan enpresariek: Thailandia (urtarrilaren 13); Japonia (urtarrilaren 15); Hego Korea (urtarrilaren 20); Taiwan eta Estatu Batuak (urtarrilaren 21); Hong Kong eta Macao (urtarrilaren 22); Singapur (urtarrilaren 23); Frantzia, Nepal eta Vietnam (urtarrilaren 24); Australia eta Malaysia (urtarrilaren 25); Kanada (urtarrilaren 26); Kanbodia (urtarrilaren 27); Alemania (urtarrilaren 28); Finlandia, Sri Lanka eta Arabiar Emirerri Batuak (urtarrilaren 29); India, Italia eta Filipinak (urtarrilaren 30); Erresuma Batua, Errusia, Suedia eta Espainia (urtarrilaren 31).[57][54]

2020ko otsailaren 1erako 11.948 kasu baino gehiago egiaztatuta zeuden mundu osoan, gehienak Txinan. Egun bererako, 259 heriotza eragin zituen birusak, denak ere Txinan.[57] Hurbilketen arabera, Wuhango egiazko kutsatu kopurua, egun horretan, 78.000 pertsona artean egongo litzateke.[58] Tokiko gizaki-gizaki kutsapena egiaztatu zen Vietnam, Alemania, Japonia eta Estatu Batuetan (zehazki Chicagon), baina Txinatik at gaixotasunaren gune hedatzailerik ez zen egiaztatu.

Urtarrilaren 23tik aurrera, Txinak eta beste hainbat herrialdek Munduko Osasun Erakundea eta hainbat lurraldeetako gobernuekin elkarlanean, birusaren kutsapena murrizteko kanpaina indartsu bat jarri zuten martxan, bereziki, herritarrak birusaren arriskuez jakinarazi eta prebentzio neurriak har zitzaten eskatzeko. Gainera, birusaren kutsapena murrizteko neurri ugari hartu ziren.

Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemia Euskal Herrian»
COVID-19 gaitzak Euskal Herrian izandako bilakaera, 2020ko otsailaren 28tik aurrera.

Osakidetzak Euskadin alertarako arrazoirik ez zegoela adierazi zuen behin baino gehiagotan, eta koronabirusari aurre egiteko protokolo berezi bat zuela.[59] Infekzio Gaixotasun Berrien Aholku Batzordea, Osakidetzaren barnekoa, koronabirusak duen bilakaera aztertu zuen 2020ko urtarrilaren 24an eta ez zuen kezkatzeko arrazoirik ikusi.[60]

Hala ere, 2020ko otsailaren 28an baieztatu ziren Euskal Herriko lehen bi gaixoak, eta hurrengo egunean beste bi atzeman ziren.[61]

Italia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

COVID-19ak Italian izandako hedapena.[Oh 1]

Koronabirusa 2020ko urtarrilaren 29an iritsi zen Italiara eta handik ia hilabete batera, 2020ko otsailaren 24an, 200 pertsona ziren kutsatuak Italia osoan, gehienak Lombardia lurraldean, iparraldean.[62] Lombardia lurraldean 165 pertsona zituen gaixoturik koronabirusak aipatutako egunean eta Europar Batasuneko fokurik handiena bihurtu zuen horrek denbora-tarte batez. Hori ikusita, Italiako gobernuak kutsapena geldiarazteko neurriak onartu zituen, zeinak Lombardia, Veneto eta Piemonte lurraldeetako eskolak itxi eta lan jarduerak, sartu-irtenak eta manifestazioak debekatu zituzten lur horietan. Gertakariak harrabotsa sortu zuen inguruko herrialdeetan eta Europar Batasuneko Osasun komisarioak mugak ez ixteko deia egin zuen, Italian behar bezala jarduten baitzebilen, haren esanetan.[62]

Italian ziren zenbait euskaldun ezin izan ziren berehalakoan Euskal Herrira itzuli.[63] 2020ko martxoaren 5ean Italia osora zabaldu zen ikastetxeak eta unibertsitateak ixteko neurria, martxoaren 15era bitarte; gobernuari gomendioak emateko funtzioa zuen batzorde zientifikoaren esanei jarraituz.[64] Aipatu beharra dago, martxoaren 4erako Italian 3.089 kasu atzemanik zeudela eta 107 pertsona hil zirela gaitzaren ondorioz. Zenbait kirol ekintza, jende metaketak eragiten zituzten ekitaldi eta bidai ere bertan behera utzi ziren.[64]

Europar Batasunak eta inguruko herrialdeek beldurra diote ekimen eta lanen bertan behera uzteek eragin ditzaketen galera ekonomikoei eta hortaz, gaur arte, gobernuek ez dute Txinaren bidea hartzeko asmorik, zeinak berrogeialdi masiboak abiarazi zituen.[62] 2020ko martxoaren 6an Italian 3.858 koronabirus kasu atzeman ziren eta 148 hildako eragin zituen gaitzak; munduko laugarren fokurik handiena zen beraz, kutsatu kopurua aintzat hartuz gero.[65]

Espainia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainian COVID-19 gaitzaz kutsatutakoen kopurua, probintziaka.

Espainian COVID-19 gaitza atzeman zitzaion lehen gaixoa alemaniar bat izan zen, Kanariar Erkidegoko Gomera uhartean zegoena; 2020ko urtarrilaren 31an egin zitzaion froga eta egun berean jakin zen emaitza.[66]

Urte bereko otsailaren 24an erregistratu zen Espainiako bigarren kasua, hau ere Kanariar Uharteetan. Italiar mediku bat zen, duela gutxi Tenerife uhartera iritsi zena hegazkin bidez.[67] Handik gutxira turista honekin harremana izan zuten pertsona gehiagori atzeman zitzaien gaitza, uharte berean denak ere eta kutsatu berri guztiek hotela lehen kutsatuarekin partekatu zuten.[68][69][70]

2020ko martxoaren 8rako 625 egiaztatutako kasu aktibo zeuden Espainian, beste 32 sendatu egin ziren, baina beste 17 hil egin ziren. Hildakoen batez besteko adina 84,8koa zen eta ez zen 69 urte baino gutxiago zituen pertsonarik hil. Egun hartan hamaika gaixo zeuden zaintza intentsiboetan. Herrialde guztian zabaldu zen gaixotasuna, hamar probintzia baino ez ziren salbuetsi, denak ere barnealdekoak. Espainia martxoaren 10ean gaitzak munduan zuen fokurik indartsuenetakoa zen, Europa mailan bigarrena, Italiaren atzetik. 1600 kasutik gora atzeman ziren egun hartarako eta hortaz, frogatua geratu zen herrialde hartan gaixotasuna era esponentzialean zabaltzen zebilela.

Espainian hezkuntza arloko eskumen ugari autonomia erkidegoen eskutan daudenez, 2020ko martxoaren 8rako zenbait autonomia erkidegok COVID-19 gaitzaren hedapena kontrolatzeko neurri zorrotzak hartu zituzten, lehena Madrilgo Autonomia Erkidegotik etorri zen, martxoaren 9an, zeinak erkidego osoko ikastetxe guztietan ikastorduak bertan behera utzi zituen, hamabost egunez.[71] Aipatu beharra dago erkidego hori zela kutsatu gehien zituena, 700 baino gehiago martxoaren 10ean. Errioxak neurri bera hartu zuen biharamunean, bertan ere ehun kasutik gora erregistratu baitziren egun hartarako, gehienak Haro herrian.[72]

2020ko martxoaren martxoaren 9tik aurrera ikastetxeak ixten hasi ziren Espainian, lehena Madrilgo Autonomia Erkidegoa izan zen, zeinak ikastolak ixteko agindua eman zuen hurrengo egunetik aurrera. Egun hartarako, mila berrehun kasutik gora atzeman ziren Espainian orotara, horrek eragin zuen halako neurri zorrotzak aplikatzea. Martxoaren 13an, Espainiako presidente zen Pedro Sanchezek, Ministroen Kontseilua hainbat orduz batzartuta egon ostean, alarma egoera ezartzea erabaki zuen herrialde osoan, hamabost eguneko epean zehar, baina Diputatuen Kongresuak hala esanez gero, luzagarria izan zitekeen epe hori.[73] Hurrengo egunerako, martxoaren 14ean, herrialde mailako konfinamendua agindu zuen Espainiako Gobernuak, hau da, biztanleriari debekatu egin zion etxetik ateratzea, lehen mailako beharrak asetzeko, lan egiteko edo aparteko eginbehar jakin batzuk burutzeko ez bazen.[74]

Alerta egoera ezartzeak ondoeza sortu zuen zenbait lurralde-gobernutan, hala nola, Kataluniakoan edo Euskadikoan, hango lehendakari ziren Quim Torra eta Iñigo Urkulluk salatu zutelako eskumenak ostea eta lankidetzaren ordez inposaketa sustatzea zekarrela horrek.[75][76] Beste hainbat erkidegotan ere neurriaren aurkako zenbait esan aditu ziren, baina ez ziren urrunago iritsi. 2020ko martxoaren 16rako, Espainian 9.892 kutsatu atzeman ziren eta 340 norbanako hil zituen gaitzak; beste 530 pertsona sendatu egin ziren.[77]

Frantzia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frantziako eskualde administratibo bakoitzean dauden egiaztatutako kasuak. Datuak eguneratuta daude.

COVID-19 gaitza izan zuen Frantziako lehen gaixoa 2020ko urtarrilaren 24an jakin zen kutsaturik zegoela, lehen egiaztaturiko kasua izan zen Europa osoan eta norbanakoa Bordelen egin zitzaizkion probak. Norbanakoa Txinatik Frantziara heldu berri zen 48 urteko frantziar herritar bat zen. Eguna amaitu aurretik, beste bi kasu atzeman ziren; denak ere Txinatik heldu berriak ziren.[78]

Frantzian, eta Europan, COVID-19 gaitzak hil zuen lehen gizakia txinatar turista bat izan zen, zeina Parisko erietxean sartu zen urtarrilaren 28an eta otsailaren 14an hil zen.[79][80] Martxoaren 16rako, kopuru horrek gorakada itzela izan eta 6.633 kutsatuetara iritsi zen, zeinen artetik 148 hil egin ziren eta 12 sendatu.[81]

Martxoaren 12an, Frantziako presidente Emmanuel Macronek telebista publikoan eginiko igorpen batean jakinarazi zuen martxoaren 16tik, astelehena, aurrera estatuko ikastetxe eta unibertsitate guztiak itxi egingo zirela, behin-behinean baina epemuga zehatzik gabe. Hurrengo egunean, Édouard Philippe lehen ministroak ehun pertsona baino elkarretaratze handiagoak debekatu zituen, baina neurriak ez zion eragin garraio publikoari. Biharamunean, lehen ministroak ezinbestekoak ez ziren gune publikoak ixteko agindu zuen, hala nola, jatetxeak, kafetegiak, zinemak eta diskotekak, neurria gauerdian sartu zen indarrean.[82]

Martxoaren 14rako, bi departamentuk salbu, denek COVID-19 gaitza zuen pertsonaren bat, gutxienez, zuten haien artean. Handik bi egunera, martxoaren 16an, Macron presidenteak estatu mailako konfinamendua agindu zuen, hamabost egunerako, eta martxoaren 17aren eguerditik aurrera abiaraziko zena.[83]

Alemania[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alemaniako kutsatuen kopurua, estatuka. Datuak eguneratuta daude.

Alemanian, COVID-19 gaitzaz kutsatutako lehen gaixoa 2020ko urtarrilaren 17an atzeman zen, Bavarian. Urtarrilean eta otsailaren hasieran gaitz honetaz kutsatu ziren gehienak Webasto enpresaren egoitza nagusian izanak ziren edo harekin nolabaiteko harremana zuten. DNAren analisi filogenetikoek erakutsi dute, dirudienez, enpresa horretako egoitza nagusitik zabaldu zela Italia Iparraldera gaitza, izan ere, bertan bulego ugari ditu enpresak.[84][85][86] Beranduago, Italiatik, Txinatik eta Irandik zetozen hainbat norbanako-talde heldu eta kutsapenean lagundu zuten. Robert Koch Institutuak alemaniar gaixotasun eta epidemien kontrolari iradokizunak helarazten dizkio, pandemien aurkako nazio mailako plana jarraituz. Hasiera batean, agerraldia euste egoera bat ezarriz maneiatu zen (egoera horretan babes egoerako zenbait neurri ere hartu ziren),[87] honek lehen kutsatu-taldeen hedapena murrizten lagundu zuen, adibidez, Webasto enpresako langileen taldea mugatu zuen. Martxoaren 13an, alabaina, babes egoerara igaro zen herrialdearen jarrera; honek Alemania osatzen duten estatuek ikastetxeak eta haurtzaindegiak ixtea, seihilekoen hasiera atzeratzea eta zahar-etxeetan bisitak debekatzea ekarri zuen.

Otsailaren 25 eta 26an, Italian COVID-19 gaitzak hartu zuen indarraren ondorioz, herrialde hari lotzen zitzaizkion zenbait kasu atzeman ziren Baden-Württemberg estatuan. Haatik, beste hainbat kasu ere azaldu ziren, Italiarekin zerikusirik ez zutenak, hainbat estatutan, besteak beste, Baden-Württemberg, North Rhine-Westphalia eta Rhineland-Palatinate estatuetan. Heinsbergen sortu zen kutsatu-taldeak lortua bereizgarria zuen Gangelteko Inauterien ospakizunarekin.[88] Martxoaren erdialderako, Alemanian COVID-19 gaitza duten gizabanako gehienak Ipar Rhine-Westphalia estatuan daude.[89]

Alemanian gaitzak hildako lehen gaixoak laurogeita bederatzi urteko Essengo emakume bat eta hirurogeita hemezortzi urteko Heinsbergko gizon bat izan ziren, biak ere martxoaren 9an zendu ziren.[90] 2020ko martxoaren 16an 7.272 kutsatu, 17 hildako eta 67 sendatu zeuden Alemanian, hala, munduko foku nagusienetako bat zen, Espainia eta Hego Korearen atzetik, baina Frantzia eta AEBen aurretik; munduan gaitzak kaltetutako gizabanako gehien zituen seigarren herrialdea zen.[5]

Iran[aldatu | aldatu iturburu kodea]

COVID-19 gaitzak Iranen izandako hedapena. 2020ko martxoaren 7ko datuak.     Baieztatuak: 1~9      Baieztatuak: 10~99      Baieztatuak: 100~499      Baieztatuak: 500~999      Baieztatuak: 1000~9999

2019-2020ko COVID-19 gaixotasunaren agerraldian Iranek SARS-CoV-2 infekzioen lehen kasuak 2020ko otsailaren 19an baieztatu zituen. Qom-en. 2020ko martxoaren 8an, Irango osasun agintarien arabera, COVID-19 gaitzak Iranen 194 hildako utzi zituen eta kutsatuak 6500 ziren.[91][92] Egun hartan, Iranek COVID-19 gaitzaren erruz hildakoen hirugarren kopuru handiena eduki zuen, Txina eta Italiaren atzetik. Hau da, Mendebaldeko Asiako herrialdeen artean kutsatu eta hildako gehien zituen herrialdea izan zen aipatutako egunean.

2020ko otsailaren amaieran, Irango GKEen arabera, SARS-CoV-2 birusak kutsatutako norbanakoen kopurua eta COVID-19 gaitzak hildakoen kopurua balio ofizialak baino askoz ere handiagoak ziren. Otsailaren 25ean, Torontoko Unibertsitateko ikertzaileek Iranen 4.000tik 53.000ra bitarte pertsona aipatutako birusak kutsaturik zeudela adierazi zuten eta gainera, baliorik gertagarriena 18.000 zelarik.[93] Ahmad Amirabadi Farahanik otsailaren 24an adierazi zuen COVID-19 gaitzak 50 pertsona hil zituela Qom-en.[94] BBC Pertsiarrak aldiz, otsailaren 28an Iranen COVID-19 gaitzak 210 pertsona hil zituela adierazi zuen, herrialde hartako ospitaleetako datuetan oinarrituta.[95] Irango funtzionarioek Amirabadiren[94] eta BBC Persianren[95] kalkuluak ukatu zituzten. Munduko Osasun Erakundearen zuzendari nagusiak, Tedros Adhanom Ghebreyesusek, honakoa adierazi zuen: "Munduko Osasun Erakundeak gertakariak egiaztatzeko bere `mekanismo propioa´ du eta ez du ikusi inolako arazorik Iranek emandako datuetan".[96]

Irango goi mailako funtzionario ugarik harrapatu dute SARS-CoV-2 birusa: Iraj Harirchi Osasun sailburuordeak,[97] Masoumeh Ebtekar Emakume eta Familia Gaietako presidenteordeak, Mojtaba Zolnour Parlamentuko Segurtasun Nazionaleko eta Kanpo Arazoetako Batzordeko presidenteak,[98] eta larrialdi zerbitzuetako buru Pirhossein Kolivandek.[99] Irango Parlamentuko 23 kidek, parlamentari guztien %8 inguruk, 2020ko martxoaren 3an kutsatuta zeudela adierazi zuten.[100] Pertsona ezagunak ziren Hadi Khosroshahi Irango Vatikanoko enbaxadore nagusia,[101] Mohammad Mirmohammadi Espedientzia Bereizketarako Batzordeko kidea, Hossein Sheikholeslam diplomatua, Mohammad Haj Abolghasemi (Teherango harakin izenarekin ezaguna)[102] eta Fatemeh Rahbar hil zituen COVID-19 gaitzak Iranen.[98]

2020ko martxoaren 8an Iranen 6.566 norbanako eragin zituen COVID-19 gaitzak, horietatik 4.238 pertsonak kutsatuta jarraitzen zuten, 2.134 sendatu egin ziren eta 194 pertsona hil egin ziren, betiere datu ofizialak jarraituz. Hori hala bada, Iran zen egun hartan munduko hirugarren herrialde kaltetuena, soilik Txina eta Hego Korearen atzetik.[103]

Hego Korea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

COVID-19ak Hego Koreako probintzietan izandako hedapena, denboran zehar. Lehen datuak 2020ko urtarrilaren 20koak dira. Zenbat eta kolore argiagoa, gaitzak jotako kasu gutxiago; zenbat eta kolore ilunagoa, kasu gehiago.

Hego Korean COVID-19 gaixotasuna zuen lehen gaixoa 2020ko urtarrilaren 20an atzeman zen.[104] Otsailaren 19rako 20 ziren COVID-19 gaitzaz kutsaturikoak eta hurrengo egunean 58[105] edo 70,[106] guztira 346 kasu baieztatu zituzten otsailaren 21erako. Hego Koreako Gaixotasunen Kontrolerako eta Prebentziorako Zentroak (KCDC) halako jauziaren eragilea "31 gaixoa" izan zela adierazi zuen, zeinak Jesusen Shincheonji elizako solasaldi batean parte hartu zuen, Daegu hirian.[106][107]

2020ko martxoaren 8an, Hego Koreak 7.300 kasu eta 50 hildako inguru zituen,[5] eta 130.000 pertsona baino gehiagori egin zizkioten COVID-19a zuten edo ez jakiteko azterketak.[108] Alabaina, gaixotasunak Hego Korean utzitako heriotza-tasa (martxoaren hasierako datuen arabera), Munduko Osasun Erakundearen datuei jarraituz, beste herrialdeetan utzitakoa baino baxuagoa zen, izan ere, tasa globala %3.4 zen, Txina eta Italiakoa %3.8koa, Japoniakoa %1.5ekoa, baina Hego Koreakoa %0.6koa. Suitzako heriotza-tasa are baxuagoa zen, %0.5ekoa.[109]

Kutsapena murrizteko asmoarekin, kaltetutako hirietan jende-multzo handiko ekitaldiak bertan behera utzi ziren eta Daegun berrogeialdia ezarri zen.[110] 2020ko martxoaren hasieran, Hego Korea zen COVID-19 gaitzak gehien kaltetutako bigarren herrialdea, Txinaren atzetik, alabaina, zenbait egunetan Italian kutsatu kopuru handiagoa izan zen. 2020ko otsailaren 4tik aurrera, Hego Koreak Txinako Hubei probintziako bidaiariei herrialdera sartzea ukatu zien, baina zenbait ahotsek Txinako bidaiari guztiei sarrera ukatzeko eskatu zioten gobernuari, COVID-19 gaitzaren hedapena mozteko.[111][112]

Zenbatutako kasuak eta hildakoak herrialdeka[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hasiera Estatua Hildakoak Kasuak Mapa
2020-01-31 Italia 18279 143626
COVID-19 Outbreak Cases in Italy (Density).svg
2020-01-31 Espainia 15238 152446
COVID-19 Cases in Spain by Community.svg
2020-01-21 Ameriketako Estatu Batuak 14788 434927
COVID-19 Outbreak Cases in the United States (Density).svg
2020-01-24 Frantzia 12210 113959
COVID-19 Outbreak Hospitalized in France 13 Regions & DomTom.svg
2020-01-31 Erresuma Batua 7097 60733
COVID-19 Outbreak Cases in UK lieutenancy areas.svg
2020-02-19 Iran 3872 62589
COVID-19 Outbreak Cases in Iran (Density).svg
2019-12-01 Txinako Herri Errepublika 3342 83157
COVID-19 Outbreak Cases in Mainland China.svg
2020-02-04 Belgika 2523 24983
COVID-19 Pandémie coronavirus en Belgique par région (Densité).svg
2020-02-27 Herbehereak 2248 20549
COVID-19 outbreak the Netherlands per capita cases map.svg
2020-01-27 Alemania 2107 108202
COVID-19 Outbreak Cases in Germany (Density).svg
2020-03-11 Turkia 908 42282
2020-01-31 Suedia 687 8419
COVID-19 Outbreak Cases in Sweden by Number with Legend.svg
2020-02-25 Suitza 641 22242
COVID-19 Outbreak Cases in Switzerland by Canton.svg
2020-02-25 Brasil 553 12056
COVID-19 Outbreak Cases in Brazil.svg
2020-03-02 Portugal 409 13956
Pt(covid19.png
2020-02-25 Austria 295 13138
COVID-19 Outbreak Cases in Austria.svg
2020-02-29 Irlandako Errepublika 263 t1948985248
COVID-19 Outbreak Cases in Ireland.svg
2020-02-27 Danimarka 237 5635
COVID-19 Outbreak Cases in Denmark.svg
2020-02-26 Errumania 229 5202
COVID-19 Outbreak Cases in Romania.svg
2020-02-29 Ekuador 180 3646
2020-01-20 Hego Korea 165 9887
COVID-19 Outbreak Cases in South Korea (Density).svg
2020-03-04 Polonia 159 5205
COVID-19-pandemic-Poland-timeline.gif
2020-01-25 Kanada 101 736
COVID-19 Outbreak Cases in Canada (Density).svg
2020-03-06 Peru 92 4342
2020-03-01 Txekia 91 5017
COVID-19 Outbreak Cases in the Czech Republic.svg
2020-02-26 Norvegia 88 6160
COVID-19 Outbreak Cases in Norway by municipalities.png
2020-01-16 Japonia 81 4257
COVID-19 Cases by prefectures of Japan.svg
2020-01-31 Errusia 76 10131
COVID-19 outbreak cases per capita in Russia.svg
2020-03-01 Dominikar Errepublika 68 1488
2020-03-04 Hungaria 66 980
2020-03-02 Indonesia 58 2738
2020-03-06 Serbia 58 2867
2020-03-06 Kolonbia 54 2054
COVID-19 Outbreak Cases in Colombia.svg
2020-02-14 Egipto 52 779
COVID-19 Outbreak Cases in Egypt.svg
2020-03-03 Ukraina 52 1892
COVID-19 Outbreak Cases in Ukraine.svg
2020-02-29 Luxenburgo 52 3115
COVID-19 Outbreak Cases in Luxembourg.svg
2020-01-25 Australia 51 4359
COVID-19 Outbreak Cases in Australia (Density).svg
2020-03-03 Txile 48 5546
COVID-19 Outbreak Cases in Chile.svg
2020-02-24 Irak 46 630
COVID-19 Outbreak Cases in Iraq.png
2020-03-10 Panama 41 1673
2020-03-02 Maroko 39 636
2020-02-17 Aljeria 35 584
2020-01-28 Finlandia 34 2308
COVID-19 per capita cases map of Finland.svg
2020-03-04 Eslovenia 30 632
2020-03-03 Argentina 27 1054
2020-01-30 India 25 2902
COVID-19 Outbreak Cases in India.svg
2020-03-02 Andorra 25 564
2020-02-27 Estonia 24 1207
COVID-19 Outbreak Cases in Estonia.svg
2020-03-10 Kongoko Errepublika Demokratikoa 20 183
2020-02-21 Libano 19 582
2020-03-02 Tunisia 19 553
2020-01-30 Filipinak 17 217
COVID-19 pandemic cases in the Philippines by region.svg
2020-03-02 Saudi Arabia 16 1720
2020-02-26 Grezia 15 1673
COVID-19 Outbreak Cases in Greece per regional unit (prefecture).svg
2020-03-10 Honduras 15 264
2020-02-27 San Marino 14 151
COVID-19 Outbreak Cases in San Marino.svg
2020-02-28 Bielorrusia 13 700
COVID-19 Outbreak Cases in Belarus.svg
2020-03-08 Albania 13 243
2020-02-26 Pakistan 13 1526
COVID-19 Outbreak Cases in Pakistan.png
2020-01-29 Arabiar Emirerri Batuak 9 113
COVID-19 Outbreak Cases in the United Arab Emirates.svg
2020-03-06 Cameroun 9 555
2020-02-29 Venezuela 9 171
COVID-19 Outbreak Cases in Venezuela.svg
2020-03-08 Bulgaria 8 399
COVID-19 Outbreak Cases in Bulgaria.svg
2020-03-09 Zipre 8 262
2020-02-28 Azerbaijan 8 822
COVID-19 pandemic Cases in Azerbaijan.svg
2020-03-01 Armenia 7 746
2020-03-07 Maurizio 7 227
2020-02-25 Kroazia 6 963
COVID-19 Outbreak Number of Cases in Croatia by County.svg
2020-03-12 Trinidad eta Tobago 6 103
2020-02-27 Nigeria 6 276
COVID-19 Outbreak Cases in Nigeria.svg
2020-01-23 Singapur 5 1189
COVID-19 Cases in Singapore by Planning Areas.svg
2020-01-27 Sri Lanka 5 176
COVID-19 Outbreak Cases in Sri Lanka.svg
2020-01-21 Taiwan 5 379
COVID-19 Outbreak Cases in Taiwan.svg
2020-03-05 Hegoafrika 5 1380
CoViD-19 outbreak cases in South Africa.png
2020-03-02 Jordania 5 278
2020-03-12 Ghana 5 137
2020-03-14 Kongoko Errepublika 5 45
2020-02-21 Bahrain 4 569
2020-03-05 Bosnia-Herzegovina 4 19
2020-03-13 Uruguai 4 386
2020-01-31 Espainia 3 220
2020-03-19 Niger 3 20
2020-03-07 Paraguai 3 96
2020-03-10 Jamaika 3 53
2020-03-09 Burkina Faso 3 146
2020-01-25 Malaysia 2 673
COVID-19 Outbreak Cases in Malaysia.svg
2020-03-25 Mali 2 28
2020-04-01 Burundi 2 3
2020-01-23 Txinako Herri Errepublika 2 94
COVID-19 Outbreak Cases in Hong Kong.svg
2020-02-24 Oman 2 298
2020-03-06 Costa Rica 2 416
2020-03-07 Bangladesh 2 27
2020-03-07 Moldavia 2 298
2020-03-11 Guyana 2 12
2020-03-02 Senegal 2 219
2020-03-22 Siria 2 19
2020-01-13 Thailandia 1 212
COVID-19 Outbreak Cases in Thailand.svg
2020-03-20 Zimbabwe 1 3
2020-03-24 Libia 1 18
Libya Map Covi-19.svg
2020-03-30 Botswana 1 3
2020-02-28 Mexiko 1 1094
COVID-19 Outbreak Cases in Mexico.svg
2020-03-02 Letonia 1 589
2020-03-05 Palestina 1 263
2020-02-28 Zeelanda Berria 1 600
COVID-19 Outbreak Cases in New Zealand.svg
2020-03-11 Kuba 1 48
2020-03-13 Kosovo 1 112
2020-03-13 Sudan 1 7
2020-03-13 Etiopia 1 43
2020-03-12 Gabon 1 3
2020-03-13 Guatemala 1 36
2020-03-11 Boli Kosta 1 218
2020-03-02 Ameriketako Estatu Batuak 1 66
COVID-19 Cases in Georgia (state) by counties.svg
2020-03-16 Tanzania 1 6
2020-03-16 Benin 1 26
2020-03-18 Nikaragua 1 4
2020-01-23 Vietnam 0 188
COVID-19 Pandemic Cases in Vietnam.svg
2020-01-24 Nepal 0 1
COVID-19 Outbreak Cases in Nepal.svg
Bermuda 0 27
2020-03-20 Cabo Verde 0 3
2020-03-19 Txad 0 10
2020-03-19 Haiti 0 2
2020-01-25 Malaysia 0 274
2020-03-18 Sint Maarten 0 1
2020-03-20 Papua Ginea Berria 0 1
2020-03-20 Madagaskar 0 12
2020-03-20 Uganda 0 1
2020-03-22 Mozambike 0 1
2020-03-22 Dominika 0 1
2020-03-21 Eritrea 0 29
2020-03-23 Myanmar 0 3
2020-03-24 Laos 0 2
2020-03-23 Belize 0 2
2020-03-25 Ginea-Bissau 0 8
2020-03-22 Grenada 0 7
2020-03-25 Saint Kitts eta Nevis 0 7
2020-03-31 Sierra Leona 0 1
2020-04-02 Malawi 0 4
2020-03-31 Somalilandia 0 2
2020-04-05 Hego Sudan 0 1
2020-04-06 São Tomé eta Príncipe 0 4
2020-04-04 Mendebaldeko Sahara 0 4
2020-01-27 Kanbodia 0 t1941583830
COVID-19 Outbreak Cases in Cambodia.svg
Ipar Korea 0 0
COVID-19 Outbreak Cases in North Korea.svg
2020-02-28 Islandia 0 1020
COVID-19 Outbreak Cases in Iceland.svg
2020-03-06 Eslovakia 0 400
COVID-19 Outbreak Cases in Slovakia.svg
2020-03-05 Vatikano Hiria 0 4
2020-02-24 Kuwait 0 317
2020-03-03 Liechtenstein 0 76
2020-02-28 Lituania 0 26
COVID-19 Outbreak Cases in Lithuania.svg
2020-02-29 Monako 0 46
COVID-19 Outbreak Cases in Monaco.svg
2020-02-26 Ipar Mazedonia 0 36
COVID-19 Outbreak Cases in North Macedonia.svg
2020-02-26 Georgia 0 38
2020-03-09 Brunei 0 56
2020-03-15 Erresuma Batua 0 10
2020-03-20 Angola 0 2
2020-03-10 Bolivia 0 24
COVID-19 Outbreak Cases in Bolivia.png
2020-03-07 Malta 0 156
Msida in Malta.svg
2020-03-13 Ginea 0 8
2020-03-12 Kazakhstan 0 145
Kazakhstan COVID-19 cases map.svg
2020-03-06 Togo 0 29
2020-03-07 Maldivak 0 19
2020-03-13 Surinam 0 10
2020-03-11 Saint Vincent eta Grenadinak 0 1
2020-03-13 Kenya 0 3
2020-03-13 Santa Luzia 0 14
2020-03-13 Antigua eta Barbuda 0 15
2020-03-13 Aruba 0 71
2020-03-10 Mongolia 0 10
2020-03-13 Curaçao 0 3
2020-03-13 Mauritania 0 6
2020-03-14 Eswatini 0 9
2020-03-14 Ruanda 0 75
2020-03-06 Bhutan 0 1
2020-03-14 Seychelleak 0 8
2020-03-14 Namibia 0 11
2020-02-27 Qatar 0 590
2020-03-14 Ekuatore Ginea 0 16
2020-03-14 Afrika Erdiko Errepublika 0 9
2020-03-10 Ipar Zipreko Turkiar Errepublika 0 33
2020-03-15 Bahamak 0 3
Afganistan 0 22
COVID-19 Outbreak Cases in Afghanistan.png
2020-03-16 Somalia 0 1
Ekialdeko Timor 0
2020-03-17 Montenegro 0 82
COVID-19 Outbreak Cases in Montenegro.svg
2020-03-17 Gambia 0 1
2020-03-18 Djibuti 0 31
2020-03-18 Kirgizistan 0 42
2020-03-04 Danimarka 0 72
2020-03-16 Fiji 0 1
2020-03-18 El Salvador 0 1
2020-03-18 Zambia 0 2
Samoa
Yemen

Zantzuak eta sintomak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kutsatutako gaixoak asintomatikoak izan daitezke, baina gehienetan zenbait sintoma dituzte, zeinak ondorengoak izan daitezkeen: sukarra, eztula, nekea, arnasteko zailtasunak eta giharretako mina, besteak beste. Munduko Osasun Erakundeak Txinako 55.924 laborategian egiaztatutako kasu hartu zituen eta gaixotasunak eragiten dituen sintomak hurrenak direla ondorioztatu zuen:[113]

Sintoma Ehunekoa
Sukarra %87.9
Eztul lehorra %67.7
Nekea %38.1
Karkaxaren ekoizpena %33.4
Arnasteko zailtasunak %18.6
Gihar edo artikulazioetako mina %14.8
Eztarriko mina %13.9
Buruko mina %13.6
Hotzeria %11.4
Goragalea eta botaka egitea %5
Sudurreko kongestioa %4.8
Beherakoa %3.7
Hemoptisia %0.9
Kongestio konjuntiboa %0.8

Zerrendan aurrera joz gero, pneumonia larria, arnasteko zailtasunaren sindrome akutua, sepsia, shock septikoa eta heriotza topatuko ditugu. Kutsatutako zenbait norbanako asintomatikoa izan daitezke, hau da, testak gaixorik daudela esan arren, ez dute sintomarik garatzen eta beraz, ikerlariek kutsatutako norbanakoak hurbiletik zaintzeko gomendioa eman dute, kutsapena kontrolatu nahi bada.[114][115][116]

Inkubazio aldiak (kutsapen-unetik lehen sintomak garatu arte dagoen tartea) egun bat eta hamalau egun artean iraun ditzake, baina ohikoena bost egun irautea da.[117][118] Alabaina, bada kasu bat hogeita zazpi eguneko inkubazio aldia izan zuena.[119]

Diagnosia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Munduko Osasun Erakundeak SARS-CoV-2 birusa atzemateko hainbat RNA bidezko froga-protokolo argitaratu zituen, hala, COVID-19 gaitza eragiten duen birusa duten pertsonak atzemateko; lehen froga urtarrilaren 17an abiarazi zen.[120] Testak unean uneko aurkako transkriptasadun polimerasaren kate-erreakzioa (rRT-PCR) erabiltzen du. Testa arnas edo odol laginekin egin daiteke.[121] Emaitzak lortzeko ordu gutxi batzuk edo gehien jota, egun gutxi batzuk behar dira.[122][123]

COVID-19 gaitza izateko aukerak dituen pertsona gisa hartzen da aurreko hamalau egunetan kutsatu kopuru handia duen herrialde edo lurralde batera joan den edo kutsatuta dagoen pertsona batekin aurrez-aurreko harremana izan duen pertsona oro. Eria atzemateko giltzarriak sukarra, eztula edo arnas gutxiegitasuna izatea da. Bestalde, beste zenbait lorratz ere badira: nekea, mialgia, karkaxaren ekoizpena eta eztarriko mina.[124]

Gaixotasuna atzemateko beste metodo bat eria erietxera joatea da, bertan COVID-19 birusaren bereizgarri diren aztarnak aurki diezazkioten, adibidez, biriken konputagailu bidezko tomografiak eginez. Pneumonia zantzu bereizgarririk bada, norbanakoak COVID-19 gaitza duela esan daiteke.[125]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Legenda:     Baieztatuak: 1~9     Baieztatuak: 10~99     Baieztatuak: 100~499     Baieztatuak: 500~999     Baieztatuak: 1000~9999     Baieztatuak: ≥10000

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Gorbalenya, Alexander E.. (2020-02-11). «Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus – The species and its viruses, a statement of the Coronavirus Study Group» bioRxiv: 2020.02.07.937862 doi:10.1101/2020.02.07.937862.
  2. «Health Advisory Regarding 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) | Columbia Health» health.columbia.edu . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  3. a b (Ingelesez) «Report 2: Estimating the potential total number of novel Coronavirus cases in Wuhan City, China» imperial.ac.uk 2020-01-24 . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  4. CNN, James Griffiths. «Wuhan coronavirus cases inside China have already overtaken SARS» CNN . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  5. a b c «Operations Dashboard for ArcGIS» gisanddata.maps.arcgis.com . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  6. (Ingelesez) Qin, Amy; Hernández, Javier C.. (2020-01-10). «China Reports First Death From New Virus» The New York Times ISSN 0362-4331 . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  7. (Ingelesez) News, B. N. O.. (2020-01-28). «Tracking coronavirus: Map, data and timeline» BNO News . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  8. CNN, James Griffiths and Amy Woodyatt. «Death toll from Wuhan coronavirus tops 100 as infection rate accelerates» CNN . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  9. a b (Ingelesez) «HKUMed WHO Collaborating Centre for Infectious Disease Epidemiology and Control releases real-time nowcast on the likely extent of the Wuhan coronavirus outbreak, domestic and international spread with the forecast for chunyun» sph.hku.hk . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  10. (Ingelesez) «China coronavirus: ‘family cluster’ in Vietnam fuels concerns over human transmission» South China Morning Post 2020-01-29 . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  11. (Ingelesez) Welle (www.dw.com), Deutsche. «Germany confirms human transmission of coronavirus | DW | 28.01.2020» DW.COM . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  12. CNN, James Griffiths and Amy Woodyatt. «Wuhan coronavirus: Thousands of cases confirmed as China goes into emergency mode» CNN . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  13. (Ingelesez) Hui, Jane Li, Mary. «China has locked down Wuhan, the epicenter of the coronavirus outbreak» Quartz . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  14. (Ingelesez) Hamblin, James. (2020-01-24). «A Historic Quarantine» The Atlantic . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  15. «Wuhan, 11 milioi biztanleko hiri mamua» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  16. Txantiloi:Zh-CN Welle (www.dw.com), Deutsche. «武汉肺炎病毒持续扩散 湖北下令封15个城市 | DW | 24.01.2020» DW.COM . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  17. (Ingelesez) Welle (www.dw.com), Deutsche. «China cancels Lunar New Year events over deadly virus fears | DW | 23.01.2020» DW.COM . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  18. «Hong Kong Chinese New Year | Hong Kong Tourism Board» www.discoverhongkong.com . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  19. (Ingelesez) «China coronavirus: Hong Kong leader hits back at criticisms of being slow» South China Morning Post 2020-01-25 . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  20. (Ingelesez) Gilbertson, Jayme Deerwester and Dawn. «Coronavirus: US says 'do not travel' to Wuhan, China, as airlines issue waivers, add safeguards» USA TODAY . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  21. «Travelers from China asked to check for flu-like symptoms | BusinessWorld» BusinessWorld . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  22. «MOH | Updates on Wuhan Coronavirus (2019-nCoV) Situation in Singapore» www.moh.gov.sg . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  23. (Ingelesez) «Hotel operators waive fees for Chinese hotel cancellations as Wuhan virus fears grow» CNA . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  24. (Ingelesez) «Coronavirus Update: Masks And Temperature Checks In Hong Kong» Nevada Public Radio . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  25. a b (Ingelesez) «The continuing epidemic threat of novel coronaviruses to global health – the latest novel coronavirus outbreak in Wuhan, China» International Journal of Infectious Diseases 2020-01-14 . Noiz kontsultatua: 2020-01-31.
  26. a b «Promed Post – ProMED-mail» web.archive.org 2020-01-24 . Noiz kontsultatua: 2020-01-31.
  27. a b Cohen, Jon; Normile, Dennis (2020ko urtarrilaren 17). "New SARS-like virus in China triggers alarm". Science. 367 (6475): 234–235. doi:10.1126/science.367.6475.234. ISSN 0036-8075. PMID 31949058.
  28. a b Parry, Jane (2020ko urtarrila). "China coronavirus: cases surge as official admits human to human transmission". British Medical Journal. 368: m236. doi:10.1136/bmj.m236. ISSN 1756-1833. PMID 31959587.
  29. Huang, Chaolin; Wang, Yeming; Li, Xingwang; Ren, Lili; Zhao, Jianping; Hu, Yi; Zhang, Li; Fan, Guohui; Xu, Jiuyang; Gu, Xiaoying; Cheng, Zhenshun (2020ko urtarrilaren 24). "Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China". Lancet. doi:10.1016/S0140-6736(20)30183-5. ISSN 0140-6736. PMID 31986264.
  30. (Ingelesez) «New coronavirus can cause infections with no symptoms, studies show» STAT 2020-01-24 . Noiz kontsultatua: 2020-01-31.
  31. Chan, Jasper Fuk-Woo; Yuan, Shuofeng; Kok, Kin-Hang; To, Kelvin Kai-Wang; Chu, Hin; Yang, Jin; Xing, Fanfan; Liu, Jieling; Yip, Cyril Chik-Yan; Poon, Rosana Wing-Shan; Tsoi, Hoi-Wah (2020ko urtarrilaren 24). "A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster". The Lancet. 0. doi:10.1016/S0140-6736(20)30154-9. ISSN 0140-6736. PMID 31986261.
  32. (Ingelesez) Jan 25, Lisa Schnirring | News Editor | CIDRAP News |; 2020. «Doubts rise about China's ability to contain new coronavirus» CIDRAP . Noiz kontsultatua: 2020-01-31.
  33. Zhu, Na; Zhang, Dingyu; Wang, Wenling; Li, Xinwang; Yang, Bo; Song, Jingdong; Zhao, Xiang; Huang, Baoying; Shi, Weifeng; Lu, Roujian; Niu, Peihua (2020ko urtarrilaren 24). "A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019". New England Journal of Medicine. United States. doi:10.1056/NEJMoa2001017. ISSN 0028-4793. PMID 31978945.
  34. Perlman, Stanley (2020ko urtarrilaren 24). "Another Decade, Another Coronavirus". New England Journal of Medicine. 0: null. doi:10.1056/NEJMe2001126. ISSN 0028-4793. PMID 31978944.
  35. (Ingelesez) «Coronavirus declared global health emergency» BBC News 2020-01-31 . Noiz kontsultatua: 2020-01-31.
  36. (Ingelesez) Says, Woo. (2020-01-30). «WHO declares coronavirus outbreak a global health emergency» STAT . Noiz kontsultatua: 2020-01-31.
  37. (Ingelesez) Wee, Sui-Lee; Jr, Donald G. McNeil; Hernández, Javier C.. (2020-01-30). «W.H.O. Declares Global Emergency as Wuhan Coronavirus Spreads» The New York Times ISSN 0362-4331 . Noiz kontsultatua: 2020-01-31.
  38. (Ingelesez) «Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV)» www.who.int . Noiz kontsultatua: 2020-01-31.
  39. (Ingelesez) Sheikh, Knvul; Watkins, Derek; Wu, Jin; Gröndahl, Mika. (2020-01-31). «How Bad Will the Coronavirus Outbreak Get? Here Are 6 Key Factors» The New York Times ISSN 0362-4331 . Noiz kontsultatua: 2020-01-31.
  40. (Ingelesez) «WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 - 11 March 2020» www.who.int . Noiz kontsultatua: 2020-03-11.
  41. ARGIA. (2020-03-11). «Koronabirusa pandemia izendatu du Osasunaren Munduko Erakundeak» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-03-11.
  42. (Ingelesez) «China coronavirus: Hong Kong scraps major Lunar New Year events» South China Morning Post 2020-01-23 . Noiz kontsultatua: 2020-01-29.
  43. (Ingelesez) «Novel coronavirus: three cases reported in France» European Centre for Disease Prevention and Control 2020-01-25 . Noiz kontsultatua: 2020-01-29.
  44. (Ingelesez) Doherty, Ben. (2020-01-25). «Coronavirus: three cases in NSW and one in Victoria as infection reaches Australia» The Guardian ISSN 0261-3077 . Noiz kontsultatua: 2020-01-29.
  45. (Ingelesez) CohenJan. 26, Jon; 2020; Pm, 11:25. (2020-01-26). «Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally» Science | AAAS . Noiz kontsultatua: 2020-01-29.
  46. Esfandiari, Sahar. «A new report indicates that the deadly Chinese coronavirus may not actually have originated at a wet market in Wuhan» Business Insider . Noiz kontsultatua: 2020-01-31.
  47. a b (Ingelesez) Wang, Chen; Horby, Peter W.; Hayden, Frederick G.; Gao, George F.. (2020-01-24). «A novel coronavirus outbreak of global health concern» The Lancet (0) doi:10.1016/S0140-6736(20)30185-9 ISSN 0140-6736 PMID 31986257 . Noiz kontsultatua: 2020-02-01.
  48. Huang, Chaolin; Wang, Yeming; Li, Xingwang; Ren, Lili; Zhao, Jianping; Hu, Yi; Zhang, Li; Fan, Guohui; Xu, Jiuyang; Gu, Xiaoying; Cheng, Zhenshun (2020ko urtarrilaren 24). "Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China". Lancet. doi:10.1016/S0140-6736(20)30183-5. ISSN 0140-6736. PMID 31986264.
  49. Huang, Chaolin; Wang, Yeming; Li, Xingwang; Ren, Lili; Zhao, Jianping; Hu, Yi; Zhang, Li; Fan, Guohui; Xu, Jiuyang; Gu, Xiaoying; Cheng, Zhenshun (2020ko urtarrilaren 24). "Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China". Lancet. doi:10.1016/S0140-6736(20)30183-5. ISSN 0140-6736. PMID 31986264.
  50. (Ingelesez) Gallagher, James. (2020-01-18). «New Chinese virus 'will have infected hundreds'» BBC News . Noiz kontsultatua: 2020-02-01.
  51. «Wayback Machine» web.archive.org 2020-01-21 . Noiz kontsultatua: 2020-02-01.
  52. (Ingelesez) Jan 22, Lisa Schnirring | News Editor | CIDRAP News |; 2020. «WHO decision on nCoV emergency delayed as cases spike» CIDRAP . Noiz kontsultatua: 2020-02-01.
  53. (Ingelesez) «China confirms sharp rise in cases of SARS-like virus across the country» France 24 2020-01-20 . Noiz kontsultatua: 2020-02-01.
  54. a b (Suedieraz) Frejdeman, Hannah. (2020-01-31). «Första fallet av coronaviruset i Sverige» Svenska Dagbladet ISSN 1101-2412 . Noiz kontsultatua: 2020-02-01.
  55. «Coronavirus: Which countries have confirmed new cases?» www.aljazeera.com . Noiz kontsultatua: 2020-02-01.
  56. (Ingelesez) «Singapore, Malaysia both report fourth confirmed coronavirus cases» South China Morning Post 2020-01-26 . Noiz kontsultatua: 2020-02-01.
  57. a b «Virus Outbreak» AP NEWS . Noiz kontsultatua: 2020-02-01.
  58. (Ingelesez) «Bombshell Study Estimates 75,800 People are Infected With Coronavirus in Wuhan» CCN.com 2020-01-31 . Noiz kontsultatua: 2020-02-01.
  59. «Osakidetzak ez du "alertarako arrazoirik" ikusten koronabirusaren bilakaeran» Euskal Irrati Telebista 2020-01-24 . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  60. «Infekzio Gaixotasun Berrien Aholku Batzordeak lasaitasuna eskatu du» www.eitb.eus . Noiz kontsultatua: 2020-01-30.
  61. Lau koronabirus kasu baieztatu dituzte Euskal Herrian. Berria 2020-01-27 . Noiz kontsultatua: 2020-03-01.
  62. a b c ARGIA. (2020-02-24). «Koronabirusa: 229 kutsatu eta 7 hildako Italian» Argia . Noiz kontsultatua: 2020-03-06.
  63. «Eskuak maiz garbitu eta jendearengana ez hurbiltzeko gomendioa egin digute» Euskal Irrati Telebista 2020-02-25 . Noiz kontsultatua: 2020-03-06.
  64. a b Lete, Irati Urdalleta. «Italia osoko ikastetxeak eta unibertsitateak itxiko dituzte koronabirusarengatik» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-03-06.
  65. «Operations Dashboard for ArcGIS» gisanddata.maps.arcgis.com . Noiz kontsultatua: 2020-03-06.
  66. (Gaztelaniaz) Linde, Pablo. (2020-02-01). «Sanidad confirma en La Gomera el primer caso de coronavirus en España» El País ISSN 1134-6582 . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  67. (Gaztelaniaz) «Sanidad confirma seis nuevos casos de coronavirus en la provincia de Valencia» Las Provincias 2020-02-27 . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  68. (Italieraz) «Coronavirus, positivi due italiani a Tenerife. Mille persone nell'hotel in quarantena» la Repubblica 2020-02-25 . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  69. (Italieraz) «Coronavirus, dall'Italia si spande in Europa. Conte: "Inaccettabili limitazioni agli italiani". Ma molti Paesi prendono misure» la Repubblica 2020-02-25 . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  70. «Woman in Barcelona tests positive to coronavirus, the first confirmed case on mainland Spain» www.thelocal.es . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  71. (Gaztelaniaz) Ferrero, Juan José Mateo, Berta. (2020-03-09). «Madrid deja sin clases a 1,5 millones de alumnos y cancelará operaciones y citas para combatir el coronavirus» EL PAÍS . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  72. (Gaztelaniaz) Rioja, Gobierno de La. (2020-03-10). [https://twitter.com/lariojaorg/status/1237331569938964480?s=21 «El Consejo de Gobierno ha aprobado hace unos minutos un paquete de medidas ante la incidencia del coronavirus, entre ellas el suspenso de toda la actividad escolar en la región durante los próximos 15 días.
    1. ConsejoDeGobierno
    2. COVID19 #coronavirus pic.twitter.com/a0saQvrArb»] @lariojaorg . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  73. Berria. «Alarma egoera ezarri du Espainiako Gobernuak» Berria . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  74. (Ingelesez) Health, P. M. N.. (). Spain to impose nationwide lockdown – El Mundo | National Post. . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  75. «Urkullu: "Ez zen beharrezkoa Estatuak Ertzaintza eta Osakidetzaren agintea hartzea"» www.eitb.eus 2020-03-15 . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  76. (Gaztelaniaz) «Torra y Urkullu se resisten a que Sánchez asuma sus competencias con el estado de alarma: "Es un 155"» eldiario.es . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  77. (Gaztelaniaz) Zafra, Mariano; Pires, Luis Sevillano; Galocha, Artur; Blanco, Patricia R.. (2020-03-16). «Casos confirmados en España y en el mundo y claves para entender el coronavirus de Wuhan» El País ISSN 1134-6582 . Noiz kontsultatua: 2020-03-16.
  78. (Frantsesez) Jacob, Etienne. (2020-01-24). «Coronavirus: trois premiers cas confirmés en France, deux d’entre eux vont bien» Le Figaro.fr . Noiz kontsultatua: 2020-03-16.
  79. (Ingelesez) hermesauto. (2020-01-29). «Wuhan virus: France confirms fourth case of coronavirus in elderly Chinese tourist» The Straits Times . Noiz kontsultatua: 2020-03-16.
  80. (Ingelesez) «First coronavirus death confirmed in Europe» BBC News 2020-02-15 . Noiz kontsultatua: 2020-03-16.
  81. (Frantsesez) «Infection au nouveau Coronavirus (SARS-CoV-2), COVID-19, France et Monde» www.santepubliquefrance.fr . Noiz kontsultatua: 2020-03-16.
  82. (Ingelesez) «Spain and France impose sweeping new restrictions» BBC News 2020-03-15 . Noiz kontsultatua: 2020-03-16.
  83. (Ingelesez) «France imposes 15-day lockdown and mobilises 100,000 police to enforce coronavirus restrictions» The Independent 2020-03-16 . Noiz kontsultatua: 2020-03-16.
  84. «Coronavirus live updates: State Department warns against cruise travel; Ted Cruz shook hands with CPAC patient» www.msn.com . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  85. «Rep» rep.repubblica.it . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  86. «Coronavirus, il paziente zero europeo potrebbe essere un tedesco | Sky TG24» tg24.sky.it . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  87. (Alemanez) [https://www.rki.de/DE/Content/InfAZ/N/Neuartiges_Coronavirus/Ergaenzung_Pandemieplan_Covid.pdf?__blob=publicationFile Pandemieplan – COVID-19 – neuartige Coronaviruserkrankung. ] Robert Koch Institut.
  88. «Kreis Heinsberg» Kreis Heinsberg . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  89. «RKI - Coronavirus SARS-CoV-2 - COVID-19: Fallzahlen in Deutschland und weltweit» www.rki.de . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  90. (Alemanez) Hamburg, Hamburger Abendblatt-. (2020-03-11). «Coronavirus: Immer mehr Infektionen in Deutschland» www.abendblatt.de . Noiz kontsultatua: 2020-03-19.
  91. (Ingelesez) «Coronavirus spreads faster outside China, stoking global fears» Reuters 2020-02-27 . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  92. (Ingelesez) «First Iraqis catch coronavirus amid fear of Iran epidemic spillover» Reuters 2020-02-25 . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  93. (Ingelesez) Tuite, Ashleigh R.; Bogoch, Isaac; Sherbo, Ryan; Watts, Alexander; Fisman, David N.; Khan, Kamran. (2020-02-25). «Estimation of COVID-2019 burden and potential for international dissemination of infection from Iran» medRxiv: 2020.02.24.20027375 doi:10.1101/2020.02.24.20027375 . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  94. a b «Legislator from Iran's Qom alleges coronavirus coverup» www.aljazeera.com . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  95. a b (Ingelesez) «Iran rejects BBC Persian report of at least 210 coronavirus deaths» Reuters 2020-02-28 . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  96. (Ingelesez) Ng, Abigail. (2020-03-02). «Iran's coronavirus updates cannot 'entirely' be trusted, expert says» CNBC . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  97. (Ingelesez) «Iran's deputy health minister tests positive for coronavirus» Middle East Eye . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  98. a b (Ingelesez) «Iranian Vice President Masoumeh Ebtekar tests positive for coronavirus: Report» english.alarabiya.net . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  99. (Ingelesez) «Iran's head of emergency medical services diagnosed with coronavirus» The Independent 2020-03-03 . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  100. (Ingelesez) Henley, Jon. (2020-03-03). «Coronavirus: Iran steps up efforts as 23 MPs said to be infected» The Guardian ISSN 0261-3077 . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  101. (Ingelesez) «Iran's ex-ambassador to Vatican dies of coronavirus» Middle East Monitor 2020-02-27 . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  102. (Ingelesez) «ANALYSIS: Iran's Corona Disaster - Middle East» Israel National News . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  103. «Operations Dashboard for ArcGIS» gisanddata.maps.arcgis.com . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  104. (Koreeraz) «신종 코로나바이러스 한국인 첫환자 확인» 매일경제 . Noiz kontsultatua: 2020-03-09.
  105. (Koreeraz) 31번 환자 연관 신천지교회 대남병원서 확진자 58명, 1명 사망. . Noiz kontsultatua: 2020-03-09.
  106. a b (Ingelesez) «'Like a zombie apocalypse': Residents on edge as coronavirus cases surge in South Korea» Reuters 2020-02-20 . Noiz kontsultatua: 2020-03-09.
  107. (Ingelesez) hermesauto. (2020-02-24). «Coronavirus: South Korea confirms 70 more coronavirus cases, total 833; 7th death reported» The Straits Times . Noiz kontsultatua: 2020-03-09.
  108. (Ingelesez) KCDC. «KCDC» KCDC . Noiz kontsultatua: 2020-03-09.
  109. (Ingelesez) Gal, Aylin Woodward, Shayanne. (2020-03-07). «One chart shows 11 countries' current coronavirus death rates, based on the known number of cases and deaths» Business Insider Australia . Noiz kontsultatua: 2020-03-09.
  110. (Ingelesez) «Seoul city to ban rallies, Shincheonji church services to curb virus» YNA . Noiz kontsultatua: 2020-03-09.
  111. (Koreeraz) «S. Korea Bars Foreigners Traveling From Hubei Province» m.tbs.seoul.kr . Noiz kontsultatua: 2020-03-09.
  112. «As Virus Spreads, Koreans Blame Refusal to Stop Chinese Visitors» www.bloomberg.com . Noiz kontsultatua: 2020-03-09.
  113. (Ingelesez) «Report of the WHO-China Joint Mission on Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)» (PDF) Munduko Osasun Erakundea . Noiz kontsultatua: 2020-03-26.
  114. Guan, Wei-jie; Ni, Zheng-yi; Hu, Yu; Liang, Wen-hua; Ou, Chun-quan; He, Jian-xing; Liu, Lei; Shan, Hong; Lei, Chun-liang; Hui, David S. C.; Du, Bin (2020ko otsailaren 28). "Clinical Characteristics of Coronavirus Disease 2019 in China". New England Journal of Medicine. doi:10.1056/NEJMoa2002032. PMID 32109013.
  115. (Ingelesez) Pan, Xingfei; Chen, Dexiong; Xia, Yong; Wu, Xinwei; Li, Tangsheng; Ou, Xueting; Zhou, Liyang; Liu, Jing. (2020-02-19). «Asymptomatic cases in a family cluster with SARS-CoV-2 infection» The Lancet Infectious Diseases (0) doi:10.1016/S1473-3099(20)30114-6 ISSN 1473-3099 PMID 32087116 . Noiz kontsultatua: 2020-03-06.
  116. (Ingelesez) CDC. (2020-02-11). «Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)» Centers for Disease Control and Prevention . Noiz kontsultatua: 2020-03-06.
  117. (Ingelesez) «Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report – 29» (PDF) Munduko Osasun Erakundea . Noiz kontsultatua: 2020-03-06.
  118. (Ingelesez) «Q&A on coronaviruses (COVID-19)» www.who.int . Noiz kontsultatua: 2020-03-06.
  119. (Ingelesez) «Coronavirus incubation could be as long as 27 days, Chinese provincial government says» Reuters 2020-02-22 . Noiz kontsultatua: 2020-03-06.
  120. (Ingelesez) Jan 16, Lisa Schnirring | News Editor | CIDRAP News |; 2020. «Japan has 1st novel coronavirus case; China reports another death» CIDRAP . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  121. (Ingelesez) CDC. (2020-02-11). «Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)» Centers for Disease Control and Prevention . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  122. Brueck, Hilary. «There's only one way to know if you have the coronavirus, and it involves machines full of spit and mucus» Business Insider . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  123. Curetis. (2020-01-30). «Curetis Group Company Ares Genetics and BGI Group Collaborate to Offer Next-Generation Sequencing and PCR-based Coronavirus (2019-nCoV) Testing in Europe» GlobeNewswire News Room . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  124. «COVID-19 - History and exam | BMJ Best Practice» bestpractice.bmj.com . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.
  125. «COVID-19 - Approach | BMJ Best Practice» bestpractice.bmj.com . Noiz kontsultatua: 2020-03-08.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gai honi buruzko informazio gehiago lor dezakezu Scholian