Cai Lun
| Cai Lun | |
|---|---|
 | |
| Bizitza | |
| Jaiotza | Leiyang (en)  , 57 |
| Herrialdea | Han dinastia |
| Heriotza | Luoyang, 121 (63/64 urte) |
| Heriotza modua | suizidioa |
| Jarduerak | |
| Jarduerak | asmatzailea, politikaria eta eunukoa |
Cai Lun (txinera tradizionalez: 蔡倫; Wade–Giles: Ts'ai Lun) Hai (Hedi) enperadorearen eunuko eta kontseilari inperial txinatarra. Han dinastiaren korteetan bizi izan zen (77-110 eta beste batzuen arabera 50-121).
Txinan, paperaren asmatzailetzat hartu ohi da, bere administraziopean dokumentuak idazteko erabilitako materialaren fabrikazio-teknika hobetu baitzen (izan ere, landaregaiez osoturiko orea kimikoki tratatuz, papera ekoiztu zuen), eta gaur egungo paperaren antzeko propietateak izatera pasa zen, garai zaharragoetan erabilitako papiroaren eta pergaminoaren oso bestelakoa. Txinan K.a. II. mendetik paper forma goiztiarrak bazeuden ere, bera izan zen paperaren fabrikazioaren lehen hobekuntza esanguratsuaren eta normalizazioaren arduraduna, paperaren konposaketarako funtsezko material berriak gehituz.[1] Txinako kronika historikoen arabera, paperaren asmakuntza K.o. 105. urtean gertatu zen.
Biografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Cai Lun gaur egungo Guiyang probintzian (Guizhou, Txinako Herri Errepublika) jaio zen Ekialdeko Han dinastian (K.o. 48. urtean). C.), familia pobre bate altzoan. Gorte inperialaren zerbitzura sartu zen eunuko gisa 77an, eta He enperadorearen agindupean joan zen igotzen bere lanean. 89. urtean, instrumentuak eta armak fabrikatzeaz arduratzen zen Shang Fang Si izeneko tailer inperialera sustatu zuten, eta, gainera, idazkari egin zuten (中常侍).[2]
105ean, papera egiteko prozedura bat aurkeztu zion enperadoreari. Enperadorea oso pozik agertu zen bere asmakizunaren aurrean. "Cai papera", hasiera batean bere asmakizuna ezagutu zen bezala, arina, malgua, erresistentea eta ekonomikoa zen, eta kantitate handitan ekoiztu zitekeen. Enperadoreak K.o. 114. urtean, errekonozimendu gisa, markes titulu aristokratikoa eta aberastasun handia eman zion. Hala ere, parte hartu zuen gorteko azpijokoak bere kontra bihurtu ziren. Deng Sui enperatriza hil zenean, enperadorearen emazte berriak (Song enperatriza) Cai Lun kartzelara joan zedin agindu zuen. Bere patua saihesteko, Cai Lunek, pozoia hartuz, bere buruaz beste egin zuen Luoyang hirian, 121. urtean.[2]
Aurkikuntzaren zabaltzea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Aurkikuntzaren ospea berehala zabaldu zen Txina osora, Koreara, Japoniara, etab.era. 750. urte inguruan, arabiarrek ere ba omen zuten paperaren berri, baina bertan oraindik kotoizko trapuak erabiltzen ziren nagusiki. Arabiarrek eramanda, papera Afrikako iparraldera eta Europara iritsi zen. 1554. urtean Játivan eraiki zen Europako lehen paper-lantegia.[3]
Oroigarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1962. urtean, Cai Lun hil zeneko 1.850. urteurrenean, Txinako Gobernuak bere memoriari omenaldia egin zion, Cai Lunek Hezkuntza, Zientzia eta Komunikazioak betiko eraldatu zituen asmakizuna eskertzeko, jakintzak transmititzeko, Historia erregistratzeko eta Asiako ekonomia aberastu eta mundu modernoa aldatu zuen industria bat sortzeko aukera emanez: papera.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Tsien, Tsuen-Hsuin; Needham, Joseph (1985). Science and Civilization in China: Volume 5, Part 1. Cambridge University Press. ISBN 0-521-08690-6, 38-40 or.
- ↑ a b (Gaztelaniaz) «Cai Lun, el funcionario chino considerado el inventor del papel» Historia National Geographic 2022-05-11 (kontsulta data: 2026-01-13).
- ↑ Joseba, Aurkerenea. (1996-04-01). «Idazkeraren urruneko garai ilunetatik, gaur egungo argietara» Elhuyar Zientzia (kontsulta data: 2026-01-13).
- ↑ «Planetary Names» planetarynames.wr.usgs.gov (kontsulta data: 2026-01-11).
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Ingelesez):Cai Lun ChinaKnowledge.de webgunean.
- (Gaztelaniaz):Cai Luni buruzko bideoa.
