Centaurus A

Wikipedia, Entziklopedia askea
Centaurus A
ESO Centaurus A LABOCA.jpg
Behaketa
Distantzia Lurretik10.000.000 ly eta 3,66 Mpc
Itxurazko magnitudea (V)6,84, 8,18, 6,66, 4,976, 4,271 eta 3,942
AurkitzaileaJames Dunlop (en) Itzuli
Aurkikuntza-data1826ko apirilaren 29a
Gorriranzko lerrakuntza0,0008
Galaxia-motaE eta S0pec
KonstelazioaCentaurus
Abiadura erradiala552 km/s
Igoera zuzena201,36506287933 °
Deklinazioa−43,019112667361 °
Izendapenak

Centaurus A (NGC 5128 edo Caldwell 77 izenez ere ezaguna) galaxia bat da Centaurus konstelazioan. James Dunlop astronomo eskoziarrak aurkitu zuen 1826an Parramattan, Hegoaldeko Gales Berrian, Australian. Literaturan eztabaida handia dago galaxiaren funtsezko propietateei buruz, hala nola Hubble motari buruz (galaxia lentikularra edo galaxia eliptiko erraldoia) eta distantziari buruz (10-16 milioi urte argia-argia).[1][2][3][4] NGC 5128 Lurretik hurbilen dagoen irrati-galaxietako bat da, eta, beraz, astronomo profesionalek sakon aztertu dute haren nukleo galaktiko aktiboa.[5] Zeruko bosgarren galaxiarik distiratsuena da, eta, beraz, astronomo afizionatuentzat ere helburu ezin hobea da.[5] Hego hemisferiotik eta iparraldeko behe-latitudeetatik baino ez da ikusten.

Galaxiaren erdian zulo beltz supermasibo bat dago, 55 milioi eguzki-masa dituena. Zulo horrek zurrutada erlatibista bat kanporatzen du, X izpien uhin-luzeretako eta erradioko emisioen erantzulea dena.[6] Hamarkada batez zurrutadaren erradioa behatuz, astronomoek zehaztu dute bere barneko zatiak argiaren abiaduraren erdia inguru mugitzen direla. Zurrustak inguruko gasekin talka egin ahala, X izpiak urrunago sortzen dira, eta, ondorioz, energia handiko partikulak sortzen dira. Centaurus Aren X izpien zurrustak milaka argi-urte ditu, eta irrati-zurrustak, berriz, milioi bat argi-urte baino gehiago.

Beste izar-sorkuntza handiko galaxia batzuetan bezala, uste da talka galaktiko batek izar-eraketako leherketa bizia eragiten duela. Ereduek iradoki dutenez, Centaurus A galaxia eliptiko handi bat zen, galaxia espiral txikiago batekin talka egin zuena eta azkenean harekin bat egingo zuena.[7] Horregatik, galaxia interes berezikoa izan da astronomoentzat urteetan. Espiralean dauden galaxia-talkak nahiko arruntak diren arren, ez dira guztiz ulertzen galaxia eliptiko baten eta espiral baten arteko talka baten ondorioak.[8]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Harris, Gretchen L. H.. (2010). «NGC 5128: The Giant Beneath» Publications of the Astronomical Society of Australia 27 (4): 475–481. doi:10.1071/AS09063. Bibcode2010PASA...27..475H..
  2. Ferrarese Laura; Mould Jeremy R.; Stetson Peter B.; Tonry John L.; Blakeslee John P.; Ajhar Edward A.. (2007). «The Discovery of Cepheids and a Distance to NGC 5128» Astrophysical Journal 654 (1): 186–218. doi:10.1086/506612. Bibcode2007ApJ...654..186F..
  3. Majaess, D.. (2010). «The Cepheids of Centaurus A (NGC 5128) and Implications for H0» Acta Astronomica 60 (2): 121. Bibcode2010AcA....60..121M..
  4. Harris, Gretchen L. H.; Rejkuba, Marina; Harris, William E.. (2010). «The Distance to NGC 5128 (Centaurus A)» Publications of the Astronomical Society of Australia 27 (4): 457–462. doi:10.1071/AS09061. Bibcode2010PASA...27..457H..
  5. a b F. P. Israel. (1998). «Centaurus A – NGC 5128» Astronomy and Astrophysics Review 8 (4): 237–278. doi:10.1007/s001590050011. Bibcode1998A&ARv...8..237I..
  6. Radio Telescopes Capture Best-Ever Snapshot of Black Hole Jets. NASA.
  7. Quillen, A. C.; Brookes, M. H.; Keene, J.; Stern, D.; Lawrence, C. R.; Werner, M. W.. (2006). «Spitzer Observations of the Dusty Warped Disk of Centaurus A» Astrophysical Journal 645 (2): 1092–1101. doi:10.1086/504418. Bibcode2006ApJ...645.1092Q..
  8. Radio galaxy Centaurus A. European Southern Observatory (ESO) 8 February 2000.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]