Chicago

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Chicago (argipena)»


Chicago
Chicago
 Ameriketako Estatu Batuak
Chicago montage1.jpg
Flag of Chicago, Illinois.svg Coat of arms of Chicago.svg
Administrazioa
Herrialdea Ameriketako Estatu Batuak
Estatua Illinois
Illinoiseko konderriCook konderria
Alkatea Rahm Emanuel
Izen ofiziala City of Chicago
Jatorrizko izena Chicago
Posta kodea 60601–60827, 60601, 60827 eta 60655
Geografia
Koordenatuak 41° 52′ 55″ N, 87° 37′ 40″ W / 41.881944444444°N,87.627777777778°W / 41.881944444444; -87.627777777778Koordenatuak: 41° 52′ 55″ N, 87° 37′ 40″ W / 41.881944444444°N,87.627777777778°W / 41.881944444444; -87.627777777778
Chicago hemen kokatua: Ameriketako Estatu Batuak
Chicago
Chicago
Chicago (Ameriketako Estatu Batuak)
US-IL-Chicago.png
Azalera 606.423602 km²
Altuera 205 m, 176 m eta 587 oin
Mugakideak Park Ridge (Illinois) eta Oak Park
Demografia
Biztanleria 2.722.389 bizt. (2014)
Dentsitatea 4.489,25 bizt/km²
Informazio gehigarria
Sorrera 1833ko abuztuak 12
Telefono aurrizkia 872, 312, 773
Ordu eremua UTC−06:00
Hiri senidetuak Luzerna, Akkra, Casablanca, Durban, Bogota, Mexiko Hiria, Toronto, Amman, Busan, Delhi, Lahore, Osaka, Petah Tikva, Shenyang, Atenas, Belgrad, Birmingham, Galway, Göteborg udalerria, Hanburgo, Kiev, Milan, Mosku, Praga, Vilnius, Varsovia, New Delhi, São Paulo, Düsseldorf, Karatxi, Belo Horizonte, Kiryat Gat, Antalya, Los Mochis, Paris, Göteborg eta Shanghai
https://www.cityofchicago.org/

Chicago Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko hiri handiena da, baita herrialde osoko hirugarrena, New York eta Los Angelesen ondoren, 2,8 milioi biztanle ditu eta.

Michigan Lakuaren hego-mendebaldean kokaturik, Chicagoko metropoli gunea Wisconsin, Indiana, eta Michigan estatuetara zabaltzen da. Chicagoland deritzon horrek 9.3 milioi biztanle dauzka, AEBetako hirugarrena.

1833an fundatu zen, muga hiri gisa. Gaur egun Erdi-Mendebaldeko ekonomia eta kultura-hiriburua da. AEBetan barnan, garraio, negozio eta arkitektura gunerik garrantzitsuenetakoa da. Hiriko etxe orratzak, sukaldaritza, politika ohiturak eta kirol taldeak dira haren ikur nabarmenenak.

Ekonomikoki, finantza gunea izateaz gain, merkataritza, industria, teknologia, telekomunikazioak eta garraioa dira sektore nagusiak. Dena den sektoreak nahiko orekatuta daude garai batean industriarekiko izan zuen mendekotasuna gaindituta.

Beltzek populazioaren gehiengoa osatzen dute, bi bostenak baitira. Heren bat zuriak dira, laurden bat hegoamerikarrak, eta hogeiren bat Asiakoak.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezagutzen den lehen erreferentzia 1679 ingurukoa da, Robert de LaSallek egina "Checagou" izenarekin[1]. XVIII. mendearen erdialdean jatorri amerikarreko tribu bat bizi zen bertan, Potawatomi izenekoa, aurretik egondako beste herri batzuen tokia hartu zutenak. Bertan ezarri zen lehen kolono ez-indigena Jean Baptiste Point du Sable izan zen, 1780etan, eta bera jotzen da Chicagoko fundatzaile gisa.

Chicago sutan, artista baten interpretazioa (Currier and Ives)

1833ko abuztuaren 12an Chicagoko hiria fundatu zen bertako 200 biztanlerekin. Zazpi urtean biztanleria 4.000 pertsona baino gehiago izatera iritsi zen. Trenaren garapenarekin eta Illinois-Michigan kanalaren eraikuntzarekin, 1849n, laku handiak eta Missisipi ibaiarekin lotuz, hainbat industria ezarri ziren Chicagon. 1860ean errepublikarren konbentzioa izan zen bertan, hartzen ari zen garrantziaren adierazle, eta Abraham Lincoln aukeratu zuten hautagai. Bere agintepean gertatu zen gerra zibila eta gerraosteko periodoan oso garapen handia izan zuen hiriak. 1871n Chicagoko sute handia gertatu zen 250 hildako eraginez eta 100.000 pertsona etxerik gabe utziz. Azkar hasiko zer berreraikuntza eta 1893n erakusketa unibertsala antolatu zen bertan.

Lehenago, Haymarketeko matxinada gertatu zen, maiatzaren lehenaren aurrekaria. 1886ko maiatzaren 4ean hiriko Haymarket plazan emandako bonba-eztanda baten ondorioz gertatutakoari deitzen zaio Haymarket afera edo Haymarketeko matxinada.

XX. mendearen hasieran industriak hedapen handia izan zuen Lehen Mundu Gerra dela-eta. Horrek biztanleria beltzaren hazkunde handia ekarri zuen eta horrekin batera kultura beltzaren pizkundea. Gatazkak eta istiluak egon ziren, 1919ko Chicagoko arraza istiluak izanik horien artean ezagunenak.

1919 eta 1931 artean alkoholaren kontsumoa debekatu zen AEBetan, lege lehorra delakoa ezarriz, eta horren ondorioz biolentzia garai bat gertatu zen hirian eta gangster ezagun batzuk ezarri ziren bertan, Al Capone izanik horien artean nabarmenena. horrekin lotuta San Valentin eguneko sarraskia gertatu zen hirian 1929an. 1933 eta 1934an zehar hiriko mendeurrena ospatzeko erakusketa unibertsala antolatu zen hirian 48 milioi bisitari ekarriz.

Bestalde, Chicago izan zen homosexualen eskubideen aldeko lehen elkartea izan zuen hiria AEBetan. 1924an sortu zen eta gaiaren inguruko lehen argitalpena egin zuten, baina izandako errepresioarengatik erakundea desagertu zen.

Depresio handiak eragin handia izan zuen eta 1933an industriaren inguruko lanpostuen erdia galdu zen. Beltzen eta hispanoen artean langabezia %40ra iritsi zen. 1940tik aurrera ekonomia suspertu zen eta hiria oso bizia zen. Bigarren Mundu Gerraren ondorioz ekoizpen industriala izugarri handitu zen.

Altzairuren industria eta beste industria astunak krisian sartu ziren 1970etan, 1960etan altzairuren arloan lan egiten zuten 250.000 langileak izugarri jaitsiz (2015ean 28.000 baino ez ziren).

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren barruti nagusiak lau dira, erdigune komertziala (The Loop izena duena), iparraldea, hegoaldea eta mendebaldea. Iparraldea da alde populatuena, etxebizitza askorekin. Hiriko etxe orratz gehienak daude inguru honetan eta erdigunean (Chicagoko Board of Trade Building adibidez). Hegoaldea da azalera zabalena duena eta bertan Chicagoko kaiaren instalazioak daude.

Hiriaren barrutiak

1920etan Hiria 77 zonaldetan banatu zen eta gaur egun 200 bat auzo daude modu informalean definituta.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima kontinental hezea du. Uda epela eta bero artean izaten da, 21 egunean baino gehiagotan 32 gradu baino tenperatura altuagorekin. Neguak hotzak eta elurtsuak dira, baina AEBetako ekialdeko kostaldean baino elur gutxiagorekin. Udaberria eta udazkena gozoak dira eta hezetasun gutxikoak.

Datu klimatikoak (Chicagoko Midway aireportua, 1981-2010)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19 24 30 33 39 42 41 39 38 34 27 22 42
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 0 3 9 16 22 27 29 28 24 17 10 2 15.6
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -8 -5 -0 5 11 16 19 19 14 8 2 -5 6.3
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -32 -29 -22 -12 -2 2 8 6 1 -7 -19 -29 -32
Pilatutako prezipitazioa (mm) 52 49 69 92 105 103 102 101 84 82 87 65 991.9
Prezipitazio egunak (≥ 0.01 in) 10.7 8.8 11.2 11.1 11.4 10.3 9.9 9.0 8.2 10.2 11.2 11.1 123.1
Elur egunak (≥ 0.1 in) 8.4 5.7 3.8 0.7 0 0 0 0 0 0.1 1.8 6.7 27.3
Eguzki orduak 136.4 138.4 186.0 216.0 282.1 312.0 319.3 282.1 228.0 192.2 114.0 105.4 2511.9
Iturria: [2]

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Chicago Transit Authority (CTA) da hiriko garraio operadorea, AEBetako bigarren handiena New Yorken atzetik. Autobusek, Chicago "EL" (elevated ingelesez) izeneko tren sareak (Chicagoko metroa ere deitzen zaio) osatzen dute garraio metropolitarra, 24 ordutan zehar aritzen dena.

Union Station geltokiko harrera aretoa

Bizikletaren aldeko hiri gisa aitortua izan da, bidegorri sare handiarengatik eta AEBetako mailegu sistema oparoena izateagatik (5.800 txirringa eta 580 geltoki 2016an).

Trena ere garrantzitsua da eta Union Station da geltoki garrantzitsuena. Amtrak distantzia handiko tren sarea bertatik abiatzen da, hiri askotara, Los Angeles eta New Yorkera esaterako. AEBetako beste hiriekin konektatzeko aipatutako Amtrak trenak eta Greyhound autobusak oso erabiliak dira.

Bi aireportu ditu Chicagok, O'Hare izenekoa, handiena, ipar-mendebaldean; eta Midway izenekoa hego-mendebaldean.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultur azpiegitura zabala dago hirian. Lakuaren ertzean, hirigunean, Museum Campus delakoan hiriko museo nagusietako hiru biltzen dira: Field Historia Naturaleko Museoa, Shedd Aquariuma eta Adler Planetarioa. Beste museo ezagun batzuk ondokoak dira: Arte Institutua, Arte Garaikidearen Museoa, Chicagoko Ekialdeko Institutua eta Zientzia eta Industriaren Museoa.

Musika modernoaren arloan ekarpen handiak egin dira Chicagotik, jazz, blues, soul eta gospel estiloetan eragin handia izan du hiriak. House musikaren jaioterria ere izan zen. Chicago izeneko musika taldeak ere oso ezaguna izan zen 1970etan, rock big-band estiloko sortzailetakoak izanik.

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Saskibaloiaren zaleen artean oso ezaguna da hiria NBAko Chicago Bulls taldea dela-eta. Bertan jokatu zuen Michael Jordanek inoizko jokalaririk onena askorentzat. Amerikar futbolean (Chicago Bears), beisbolean (Chicago Cubs taldea), eta izotz hockeyan (Chicago Blackhawks) ere aritzen dira hiriko taldeak elite mailan.

Chicagoko maratoia ere oso ezaguna da eta munduko sei garrantzitsuenen artean dago.

Chicagotar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Chicago hiriko etxe orratzak

Herri eta hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Chicago ondorengo herri eta hiriekin senidetuta dago:

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Chicago Aldatu lotura Wikidatan