Datu-base erlazional

Datu base erlazionalen eredua erabiliena da gaur egun datu multzoak konputagailu batean antolatzeko, eredu erlazionala jarraitzen duen datu-baseak dira.^[1]

Datu-base bat unitate logiko gisa tratatzen den informazio-bilduma antolatu bat da. Datu-base erlazionalen kasuan, antolaketa hori eredu erlazionalean oinarritzen da: datuak erlazio sinpleen multzo batean gordetzen dira, bisualki taulen bidez irudikatuta.^[1]

Helburu nagusia erlazionatutako informazioa biltzea, gordetzea eta berreskuratzea da, hainbat aplikaziok elkarbanatu ahal izan dezaten. Sistema honetan, taula bakoitza errenkadaz (tuplak) eta zutabez (atributuak) osatuta dago. Egitura horri esker, datuak modu eraginkor eta koherentean kudea daitezke, datuen kokapen fisikoaren menpe egon gabe.^[1]

Historia eta bilakaera

Bost etapa nabarmentzen dira datu-base erlazionalen bilakaeran: sorrera (1970), ezarpen industriala eta estandarizazioa (1980-2000), kode irekiaren agerpena 1995ean, objektu-erlazionalen eta multimedia-fitxategien erabilera (2000-2015), eta azkenaldian integratu diren konputazio-hodeia eta integrazio hibridoaren kontzeptuak (2015-2026)

Sorrera (1970-1980)

Ideia nagusiak 1970ean argitaratu zituen San Joseko (Kalifornia) IBM laborategian lana egiten zuen Edgar Frank Coddek eta denbora gutxiren buruan datu-baseen ereduen paradigma bihurtu zen.^[2]^[3]^[4] Multzoen teoria matematikoan oinarrituta, Coddek datuak eta aplikazioak bereiztea ahalbidetzen zuen eredua definitu zuen, informatikaren garapenean mugarri bat ezarriz.

Ezarpen industriala eta estandarizazioa (1980-2000)

SQL

80ko eta 90eko hamarkadetan, eredua mundu osora zabaldu zen SQL lengoaiaren agerpenarekin. Oracle bezalako Datu-Base Kudeaketa Sistema (DBKS) komertzial nagusiak sortu ziren, eta gaur egun ere erreferente dira enpresa-inguruneetan.

Kode Irekiaren iraultza (1995)

MySQL

90eko hamarkadaren erdialdean, ekosistema eraldatu egin zen funtsezko bi proiekturekin. Alde batetik, MySQL (1995) datu-baseetarako sarbidea demokratizatu zuen, webgune dinamiko zein interaktiboen motor bihurtuz. Bestetik, PostgreSQL (1996) alternatiba gisa sendotu zen, orokorrean eskaintzen zituen ezaugarrien sendotasun eta hedagarritasunagatik, eta bereziki, SQL lengoaia estandarraren erregelen inplementazio zehatzagatik nabarmenduz.

Objektu-erlazional eta Multimedia (2000-2015)

Objektuetara Zuzendutako programen diseinuaren hedapenak datu-base erlazionalen eboluzioa bultzatu zuen, bereziki Oracle eta Microsoft SQL Server bezalako sistemek gidatuta. Horri esker, testu eta zenbakiez gain, objektu konplexuak eta multimedia-fitxategiak (irudiak, bideoak) kudeatzeko mekanismoak txertatu zituzten.

Hodeia eta Integrazio Hibridoa (2015-2026)

Gaur egun, sistema erlazionalak hodeira (Cloud) erabat egokitu dira. NoSQL sistemen abiadura eta eredu erlazionalaren fidagarritasuna uztartzen dituzten arkitektura berriak sortu dira, datu-baseei eskalagarritasun masiboa eta analisi aurreraturako integrazioa emanez.

Ezaugarriak

Datu base erlazionala eratzeko, kategoriak jarri eta horien arteko harremanak zehaztu behar dira, OR eta AND eragiketen bitartez. Hortik aurrera datuen arteko erlazioak zehaztuko dira, multzo teoriako propietateen arabera. Gakoak erlazio horiek emango dituzte: erregistro bat barruan edo kanpoan dagoen, edota beste baten aurkakoa den. Gako arrotzek kanpoko elementuekiko erlazioak zehaztuko dituzte.

Datu-base erlazional bat hainbat taula edo erlazioz osatzen da.
Ezinezkoa da izen bereko bi taula edo entitate egotea.
Taula bakoitza erregistro multzo bat da. Taularen errenkadak erregistroak dira eta zutabeak atributu edo eremuak.
Taulen arteko erlazioak gauzatzeko gakoak eta gakoarrotzak erabiltzen dira.
Gakoak entitate baten kode nagusia dira eta datuen integritatea izeneko araua bete behar dute.
Gako arrotzak datuak jasotzen dituen taulan kokatzen dira, eta taula nagusiko gakoaren balio bera hartzen dute. Gako arrotz hauen bidez ezartzen dira taulen arteko lotura edo erlazioak.

Elementu nagusiak

Oinarrizko erlazioak eta deribatuak

Datu-base erlazional batean datu guztiak gorde egiten dira eta hauetara heltzen da erlazioen bidez. Datuak gordetzen dituzten erlazioak “oinarrizko erlazio” deitzen dira eta euren ezarpenari “taula” deritzogu. Beste erlazio batzuek ez dituzte datuak gordetzen, nahiz eta kalkuluak egin eragiteko erlazionalak egiterakoan. Hauei “erlazio deribatu” deitzen zaie eta “bista” edo “kontsultak” egiteko erabiltzen dira. Erlazio deribatuek erlazio ezberdinen arteko informazioa erakusten digute, bakarra izango balitz bezala.

Mugak

Mugek datu-baseetan hainbat baldintza betetzera behartzen dute. Muga batzuk erabiltzaileengandik kanpo geratzen dira eta datu-basea erlazionala izateagatik berezkoak dira. Beste batzuk berriz, erabiltzaileak zehaztu ditzake, esaterako, eremu batean 1 eta 10 bitarteko zenbaki oso bat jarri behar izatea.

Mugatzea datu-basean erregelak ezartzeko metodo bat da, tauletan gorde daitezkeen datuak mugatzen direlako. Ezarritako datuak ez badago mugen barnean datua ez da baliozkoa izango.

Azkenik, esan behar da mugak ez direla eredu erlazionalaren parte, berez. Hala ere, sartu egiten dira datuak antolatzen laguntzen dutelako. Mugek eztabaida ugari sortu izan dituzte datu-base erlazionalak erabiltzen direnetik.

Arloak

Arloak atributu baten balio posibleen multzoa dira. Hau dela eta, atributuen balio posibleak gutxitzen dituztenez, muga bezala ikus daitezke. Matematikoki atributu bati arlo bat ezartzeak esan nahi du "atributu honen balio guztiak definitutako arlo horren elementu izan behar dira".

Arlo mota ezberdinak dira: zenbaki osoak, testuak, datak eta abar.

Gakoa

Taula bakoitzak eremu bat edo gehiago izango ditu taula horretako erregistro bakoitza identifikatzeko. Ez da posible izango eremu hauetan balio berdina duten bi erregistro egotea. Eremu multzo hauei gako (nagusi, bakarra, primary key) esaten zaie.

Gakoak taularen gainerako atributu guztiak definitzen ditu, beste taulekin erlazionatuko diren datuak zehaztuz. Horretarako, gako arrotza erabiliko dugu, jarraian azalduko duguna.

Gainera, aipagarria da taula bakoitzean gako nagusi bakarra egon daitekeela eta honek ezin duela NULL (balio gabea) balioa izan.

Gako arrotza

Gako arrotza taula bateko gakoaren erreferentzia da beste taula batean, bi taulen arteko erlazioa zehazten duena. Gako arrotz hauek ez dute zertan gako bakarra izan kokatzen diren taulan, baina bai erreferentzia bezaña jartzem diren taulan.

Egitura

Datu-baseak bi sekzio nagusi ditu: datuak eta eskema

Datuak momentu jakin batean datu-baseak duen edukia dira, hau da, erregistro guztien edukia.

Eskema datu-basearen egituraren definizioa da eta honako datuak erakusten ditu:

Taula bakoitzaren izena
Zutabe bakoitzaren izena
Zutabe bakoitzaren arloa
Zutabe bakoitzaren jatorrizko taula

Datu-base erlazionalak normalizazio izeneko prozesu bat jasaten dute. Prozesu honen emaitzak ahalbidetzen du eskema modu egokian erabili ahal izatea.

Jarraian azalduko dugu normalizazio prozesua nola gauzatzen den:

Normalizazio prozesuak

Normalizazio prozesuak zenbait urrats edo arau betetzen ditu, eta, prozesu hori egin ondoren, datuak entitate edo tauletan biltzea lortzen da, horiek kudeatzeko eta mantentzeko modurik egokienean.

Normalizazioak printzipio hau du oinarri: "datuak horiek kudeatzen dituzten aplikazioetatik independenteak dira". Honek esan nahi du normalizazioaren bidez ahalik eta entitate edo taula gehien lortuko ditugula, eta horietako bakoitzak errealitate bakoitza adierazteko behar diren atributuak izango dituela. Jarraian, normalizazioaren 3 forma normalak azalduko ditugu:

Lehenengo forma normala

Funtzionamendu egokiko araua da entitate berean esanahi bereko atributu-multzo bat baino gehiago ez izatea. Beraz, lehen forma normala beteko duen entitate-erlazio eredua lortu nahi badugu, entitateetako atributuek esanahi ezberdinak izan behar dituzte. Entitate batek ez badu arau hau betetzen ezabatu egin beharko da errepikatuko den datu-multzoa, eta beste entitate bat sortu beharko da datuokin.

Bigarren forma normala

Zenbaitetan, entitateen gakoak konposatuak izaten dira; hau da, atributu bat baino gehiagoz osatutakoak. Hori horrela izanez gero, entitateko atributu guztiek gako guztiaren mendean izan behar dute, eta ez gako horren atributu baten mende soilik. Gako konposatua duen entitate bateko atributu bat gakoaren atributu baten mende soilik badago, entitatetik kendu eta beste entitate egokiago batean gorde beharko dugu.

Hirugarren forma normala

Entitateetako atributuek gakoaren mende egon behar dute, eta ezin dute, gakoaz gain, gakoa ez den beste atributuren baten mende egon. Hau da, entitateetako atributuak gakoaren mende egon daitezke soilik, eta ez entitateko beste atributu batzuen mende. Beste atributu batzuen mende egongo balira, entitatetik kendu eta beste entitate bat sortu beharko litzateke atributuokin.

Datu-base erlazionalen diseinua

Datu-base bat sortu ahal izateko, bi diseinu-lan egin behar dira: lehenik, datu-basearen diseinu kontzeptuala edo logikoa egin, eta, bigarrenik, datu-basearen diseinu fisikoa egin (datu-baseetan espezializatutako teknikariek egin beharrekoa). Datu-basearen diseinu kontzeptuala negozio-ikuspegitik egin beharko da, datu-base horren azken erabiltzaile izango direnen informazio-beharrak aintzat hartuz. Diseinu-lan honen helburua erabiltzaileen informazio-beharrak modu efizientean asetzea izango da.

Hurrengo lerroetan diseinu kontzeptuala azalduko dugu, esan dugun moduan, hau izango delako erabiltzaileen beharrak asetzeko punturik garrantzitsuena. Diseinu hau entitate-erlazio diagrama edo ereduen bidez egingo da, datu-base erlazionalen oinarrizko dokumentazio-tresna izango delarik. Entitate-erlazio eredua datu-base erlazionalen egitura logikoa adierazteko modua da, hain zuzen ere, ezarritako informazio beharrak asetzeko beharrezkoa izango dena.

Honetaz gain, entitate-erlazio diagrama informazio-helburuen jarraipena egiteko tresna ere bada, erabilgarri izango baitugu, datu-basea egin ondoren, honen inguruko kontsultak edo txostenak egiteko, eta, hauen bidez, erabiltzaileen informazio-beharrei erantzuteko edo garatutako datu-basearen egituran aldaketak inplementatzeko.

Datu-base erlazionalen kudeatzaileak

Badago soilik datu-base erlazionalez arduratzen den softwarerik. Honen izena RDBMS da (ingelesezko Relational Database Management Systemetik).

Bestalde, kudeatzaile erabilienen artean honakoak agertzen zaizkugu: MySQL, PostgreSQL, Oracle, DB2, INFORMIX, Interbase, FireBird, Sybase eta Microsoft SQL Server.

Erreferentziak

1 2 3 Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2009). Datu-base sistemak. Oinarriak.. UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua/Sevicio Editorial. ISBN/ISSN: 978-84-9860-291-3.
↑ Irastorza, A. & Pérez, T.A.(2012). 26 Domeinu SQL Ariketekin: Maila aurreratuko 270 SQL kontsulta. Editorial Académica Española. ISBN/ISSN: 978-84-615-2398-2.
↑ Marqués, M. (2011). Bases de datos. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ISBN: 978-84-693-0146-3. ( , Noiz kontsultatua: 2026-05-06).
↑ Codd, E. F.. (2001). «A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks» Pioneers and Their Contributions to Software Engineering (Springer Berlin Heidelberg): 61–98. ISBN 978-3-540-42290-7. (kontsulta data: 2026-05-12).

Ikus, gainera

Kanpo estekak

(Gaztelaniaz) Como ocupar menos espacio de disco duro en bases de datos relacionales
(Gaztelaniaz) Comunidad de profesionales Oracle hispanoparlantes
(Gaztelaniaz) Base de datos relacional Objetoide, Noticias y análisis sobre nuevas tecnologías

(Gaztelaniaz) Oracle Rac Notes Blog sobre base de datos Oracle y alta disponibilidad.

Datuak: Q192588

[:0-1] 1 2 3 Elmasri, R. & Navathe, S. B. (2009). Datu-base sistemak. Oinarriak.. UPV/EHU Argitalpen Zerbitzua/Sevicio Editorial. ISBN/ISSN: 978-84-9860-291-3.

[:6-2] Irastorza, A. & Pérez, T.A.(2012). 26 Domeinu SQL Ariketekin: Maila aurreratuko 270 SQL kontsulta. Editorial Académica Española. ISBN/ISSN: 978-84-615-2398-2.

[:5-3] Marqués, M. (2011). Bases de datos. Castelló de la Plana: Publicacions de la Universitat Jaume I. ISBN: 978-84-693-0146-3. ( , Noiz kontsultatua: 2026-05-06).

[:1-4] Codd, E. F.. (2001). «A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks» Pioneers and Their Contributions to Software Engineering (Springer Berlin Heidelberg): 61–98. ISBN 978-3-540-42290-7. (kontsulta data: 2026-05-12).

[1]

[2]

[3]

[4]