Edukira joan

Deinonychus

Wikipedia, Entziklopedia askea
Deinonychus
Behe Kretazeoa, 115 Ma-108 Ma
Sailkapen zientifikoa
KlaseaReptilia
OrdenaSaurischia
FamiliaDromaeosauridae
SubfamiliaEudromaeosauria
Generoa Deinonychus
Ostrom, 1969
Datu orokorrak
Elikadura iturri nagusiaharagijalea
Luzera3,4 m

Deinonychus (grezieraz δεινός, "ikaragarri"", eta ὄνυχος, ὄνυξ hitzaren genitiboa, "atzapar") Dromaeosauridae familiako dinosauro haragijale generoa izan zen. Espezie bakarra ezagutzen da, Deinonychus antirrhopus. 3,4 metroko luzera zuen eta Kretazeoan bizi izan zen, orain dela 115-108 milioi urte inguru, Aptiar erdialdetik Albiarraren hasierara. Ameriketako Estatu Batuetako Montana, Wyoming eta Oklahoma estatuetan aurkitu dira fosilak, Cloverly Formazioa eta Antler Formazioan. Marylanden hainbat hagin aurkitu dira, baliteke horiek ere Deinonychusenak izatea.

John Ostrom paleontologoak 1960ko hamarkadan egin zuen ikerketak dinosauroak ulertzeko modua guztiz aldatu zuen, ikerketaren bizi-berritzea ekarriz eta dinosauroak odol-hotz edo odol-berokoak ziren eztabaida piztu zen. Horren aurretik zegoen jarrera zera zen; dinosauroak narrasti erraldoi eta geldoak zirela. Baina Ostromek ondo ikusi zuen Deinonichusen gorputza txikiagoa, finagoa, lirainagoa eta horizontala zela, eta batez ere aldaka eta bizkarraren egitura ezberdinak zirela. Haren ustetan, horrek harrapari oso aktibo baten aurrean geundela zekarren.[1]

Atzapar ikaragarria izena bere atzaparrak zuen tamaina handiari zor zaio, atzeko hanketako bigarren behatzari, zehazki. YPM 5205 fosilak bereziki kurbaturiko ungularra du. Bizi zirenean, hezurraren gainean zuten egiturak are luzeagoa egiten zuen atzaparra. Ostromek egindako ikerketaren arabera, 120 milimetroko luzera zuen atzaparrak.[1] Espeziearen izenean dagoen antirrhopus horrek balantzatua esan nahi du, Ostromek gorputzaren tamainarekin balantza isatsak egiten zuela uste zuelako. Beste dromaeosauridoetan bezala, isatseko hezurrek prozesu luzeak eta tendoi osifikatuak dituzte. Hala ere, Velociraptor baten fosilean ikusi denez, isatsa toles zitekeen, S forma emanez. Beraz, nolabaiteko tolesdura eman zekiokeela uste da.[2]

Bi formazio geologikoetan Deinonychusa oso lotuta agertu da Tenontosaurusarekin. Baliteke lehenengoa bigarrenaren ehiztaria izatea, edo espezie horren sarraskijalea izatea.

Deskribapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Tamainaren alderaketa gizaki batekin

Ezagutzen den Deinonychusik handiena oinarri hartuta 3,4 metro neur zitzaketen luzeran, burezurrak 410 mm-ko tamaina izan zezakeen eta aldakaren altuera 0,87 metrokoa zen. Egindako kalkuluek diote 73 kilogramo inguruko pisua zutela.[3] Burezurrean baraila boteretsuak zituzten, 60 bat hagin zorrotzekin. Buruaren forma Allosaurusen antzekoa zen Ostromen arabera. Geroago egindako hiru-dimentsiozko ikerketekin ikusi denez[4] buruaren forma ez zen horrelakoa, baizik eta ikusmen estereoskopikoa ematen zuen bat, mutur estuago batekin. Velociraptor batekin alderatuta, ordea, pixka bat sendoagoa zen, Dromaeosaurus baten antzekoa, eta ez zituen sudurzuloen inguruko sarguneak.[5] Bai buru-hezurrean zein beheko barailan finestrak zituen hezurraren pisua txikiagotuz. Deinonychusen leiho antorbitala, begi eta sudurzuloen artean zegoen irekidura, handia zen.[4]

Esku handiak zituzten, bakoitzean hiru atzaparrekin. Lehenengo hatza laburrena zen, eta bigarrena, luzeena. Bi oinetan atzapar luzea zuten bigarren behatzean, ziurrenik ehizarako erabilia.[6]

Orain arte aurkitutako fosilen artean ez da lumarik aurkitu. Hala ere, Dromeosauridae familian lumadunak ziren ebidentziak daude.[7] Microraptor generoa geologikoki eta filogenetikoki zaharragoa da Deinonychus baino eta familia berekoa da.[8] Microraptoren hainbat fosiletan gaur egungo hegaztiek beso, hanka eta isatsean dituzten lumen antzeko egiturak aurkitu dira.[7] Variraptor geologikoki gazteagoa da Deinonychus baino eta oso gertu dago filogenetikoki. Ulnan lumen heldulekuak zituen Velociraptor bat aurkitu da; hau da, lumak izan zituelako ebidentzia argia.[9]

Sailkapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Deinonychus baten eredua, lumekin

Deinonychus Dromaeosauridaeren barruan hobekien ezagutzen diren dinosauroetako bat da.[10] Velociraptoren ahaide gertukoa da, Asiako Goi-Kretazeoko arroka formazio gazteagoetan aurkitu dena.[11][12] Sortzen duten kladoaren izena Velociraptorinae da. Izena Rinchen Barsboldek jarri zion 1983an,[13] baina hasiera batean Velociraptor ez zegoen barruan. Gero Phil Curriek beste dromaeosaurido gehienak sartu ziten.[14] Goi Kretazeoko Mongoliako Tsaagan[11] eta Ipar Amerikako Saurornitholestes,[3] generoak ere gertuko ahaideak direla uste da, baina azken honen inguruan gutxi dakigu eta sailkatzen zaila da.[11] Velociraptor eta bere ahaideek atzaparrak kaskezurrak baino gehiago erabiltzen zituztela uste da, Dromaeosaurusek ehizarako garaian buruaren gogortasuna erabiltzen zuen bitartean.[15] Troodontidaerekin batera dromaeosauridoek Deinonychosauria kladoa sortzen dute eta hori hegaztien klado ahizpa izan liteke. Filogenetikoki, Deinonychosauria da; beraz, dinosauro ez-hegaztien artean, gaur egungo hegaztien ahaiderik gertukoena da.[16]

Aurkikuntza eta izena ematea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Deinonychusen arrasto fosilak Cloverly Formazioan aurkitu dira Montana eta Wyomingen[1] eta ia-ia garaikidea den Antlers Formazioan Oklahoman Ipar Amerikan.[17] Cloverly Formazioa Aptiarraren bukaeran eta Albiarraren hasieran kokatzen da, orain dela 115 milioi urtetik orain dela 108 milioi urtera.[18][19] Horietaz gain, haginak aurkitu dira Arundel Formazioan (Aptiar erdialdekoa), Potomac Formazioaren barruan, Atlantikoko Kostaldeko Lautadan, Maryland. Hagin hauek genero honetakoak direla uste da.[20]

Lehenengo fosilak 1931n induskatu ziren Montanako hegoaldean, Bridger herritik gertu. Barnum Brown paleontologoak Tenontosaurus ornitopodoaren arrastoak aurkitu nahi zituen eskualdean, baina American Museum of Natural Historyra bidali zuen mezuan azaldu zuenez haragijale txiki baten arrastoak aurkitu zituen Tenontosaurusaren hezurdura batetik gertu, "baina kareharrian sartua eta zaila prestatzen"[21]. Hasiera batean "Daptosaurus" izena eman zion eta lanari ekin zion fosila atondu eta erakusketa batean jarri ahal izateko, baina inoiz ez zuen lan hori bukatu.[22] Brownek Cloverly Formaziotik beste hezurdura bat ere ekarri zuen, teropodo txiki batena, baina hagin oso handiak zituena. "Megadontosaurus" izena jarri zion modu informal batean. John Ostromek hamarkada batzuk geroago fosil horiei erreparatuz haginak Deinonychusarenak zirela ohartu zen, baina hezurrak beste animalia batenak zirela. Bigarren dinosauro horri Microvenator izena jarri zion.[22]

30 urte geroago, 1964ko abuztuan, John Ostrom paleontologoak Yale Unibertsitateko Peabody Museumetik espedizioa abiatu zuen hezurdura gehiago aurkitzeko asmoz. Espedizioak bi uda hartu zituen eta mila hezur baino gehiago aurkitu ziren, gutxienez hiru ale ezberdinenak. Asoziazioa oso zaila izan zen egiteko, aurkitutako hezur guztien multzoa dela eta, baina YPM 5205 espezimena izendatu zen espeziearen tipoa. Ezkerreko hanka oso bat zen eta eskumako hanka baten zatia, biak ale berarenak.[6] Beste hezur guztiak 50 izendapen ezberdinetan katalogatu ziren museoan.

Urte batzuk geroago Ostrom eta Grant E. Meyerrek euren materiala ikertu zuten berriro ere eta Brownen "Daptosaurus"a ere sartu zuten taldean, espezie berekoak zirela ondorioztatuz. Ostromek aurkikuntza hori 1969an argitaratu zuen, baita izena eman ere: Deinonychus antirrhopus.[6] Lehen esan bezala, antirrhopus izenak "balantza" esan nahi du, eta agian isatsak zuen helburuari dagokio.

1969tik aurrera milaka hezur egon dira eskuragarri, baina interpretazio egokiak egiteko hezur klabe asko falta ziren. Ez zegoen ia buru-hezurreko elementu postorbitalik, ez femurrik, ez sakrorik, ezta bularrezurrik ere. Hainbat orno falta ziren eta korakoidea falta zela uste zuten. Ostromek eginiko aldaka osoaren berreraikuntzan hezur pelbiko bitxia egin zuen, trapezoidala eta laua, baina iskioiaren luzera beekoa eta justu bere ondoan jarria.

Aurkikuntza gehiago

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Balizko itxura

1974an Ostromek beste monografiko bat argitaratu zuen Deinonychusen sorbaldaren inguruan. Bertan azaltzen zuenez, aurrekoan berreraiki zuen pubisa korakoidea zen, sorbaldako elementua eta ez aldakakoa.[23] Urte horretan bertan, Deinonychusen beste ale bat aurkitu zen Montanan, Farish Jenkinsek abiatutako Harvard Unibertsitateko espedizio batean. Aurkikuntza honetan beste elementu garrantzitsu batzuk gehitu ziren puzzlera: femurrak, pubisa, sakroa, ilia hobe bat eta hainbat metatartso. Ostromek espezimen hau deskribatu zuen eta bere alearen deskribapena hobetu zuen. Orain oso pubis luzea zuen eta Ostromek lehenengo ideia eman zuen: pubis hori atzerantz jar zitekeen, hegaztiek dutenaren antzera.[24]

Deinonychusen bi hezurdurarik osoenak American Museum of Natural Historyn eta Harvard Unibertsitateko Museum of Comparative Zoologyan daude. Bi hezurdura horietan bularrezurra, kanpoko saihetsak, furkula eta gastralia falta dira.

Ostromen lan guztiaren ostean ere hainbat hezur oraindik atera gabe geratzen ziren kareharrien barruan Amerikako Museoan. Batez ere hezur isolatuak eta hezur zatitxoak ziren, hasierako matrizea barne. Gerald Grellet-Tinner eta Peter Makovickyk ikertzaileek 2000. urtean lana egin zuten arrasto horien gainean. Hasiera batean tendoi osifikatuak ziruditen egitura batzuk, Ostromen ustez isatsa mugitzeko balio zutenak gastraliuma ziren benetan. Oraindik garrantzitsuago, hasierako Deinonychusaren inguruan hainbat arrautzen arrastroak aurkitu ziren.[25]

Horren ondoren Grellet-Tinner eta Makovickyk ikerketa handiagoa egin zuten arrautzen inguruan eta euren ondorioa zera izan zen: ziurrenik Deinonychusarenak berarenak zirela, eta hura izan zen ezagutu zen lehenengo dromeosaurido baten arrautza.[21] Are gehiago, arrautza baten kanpoko aldea oso lotuta zegoen gastraliari, eta beraz, uste da Deinonychusek erruten zuela. Hori horrela bada, Deinonychusek beroa erabiltzen bide zuen arrautzak erruteko eta endotermoak ziren, antza, gaur egungo hegaztiak bezala.[26] Gregory Ericksonek eginiko beste ikerketa batean ikusi zuten ale fosil horrek hamahiru edo hamalau urte zituela hil zenean eta bere hazkuntza jada geldirik zegoela. Ikertu diren beste teropodoak ez bezala, hil zenean jada ez zen hazten.[27]

Inplikazioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Besoak antza handia zuen Archaeopteryxarekin eta horregatik John Ostromek dinosauro eta hegaztien arteko loturaren ideia berpiztu zuen

1969an Ostromek egin zuen Deinonychusen deskribapena XX. mendearen bigarren erdialdean egin zen paleontologiako aurkikuntzarik garrantzitsuena dela esaten da.[28] Dinosauro horren aurkikuntzak dinosauroekiko zegoen pentsamendu zientifiko eta herritarraren aldaketa ekarri zuen, dinosauro aktiboa, txikia eta arina baitzen. Hortik aurrera, dinosauro batzuk odol-berokoak izan zitezkeelako eztabaida piztu zen. Horrek dinosauroen berpizkundea eragin zuen. Urteak pasa ziren eta Ostromek Deinonychus eta hegaztien artean hainbat antzekotasun zeudela aurkitu zuenez, bere teoria proposatu zuen: hegaztiak dinosauroen ondorengoak zirela, alegia.[29] 40 urte geroago ideia hori nahiko onartua da.

Anatomia gaur egungo hainbat hegaztirenareen oso antzekoa denez, eta beste dromaeosaurido batzuen oso ahaide gertukoa denez gero, Deinonychusek lumak zituela uste dute hainbat paleontologok.[30][31][32] Beste dromaeosaurido batzuek gaur egungo hegaztien antzeko lumak zituztela nahiko argia da, baita Velociraptor eta Microraptorengan ere, nahiz eta Deinonychus batentzat ebidentzia zuzenik aurkitu ez den.[7][9] Phil Senter paleontologoak, adibidez, mugimendua ikertu du eta aurreko hanketan mugimendua hobetzeko lumak izan zitzaketela proposatu du.

Paleobiologia eta paleoekologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikerketa geologikoek adierazten dutenez, Deinonychus uholde-lautadatan bizi zen, leku paduratsuetan.[10] Cloverly Formazioko eta Antlers Formazioko ingurunea baso tropikal eta azpitropikaletakoa zen, ibai delta baatekin eta lagoon egiturekin, gaur egungo Louisianaren antzekoa.[33][34]

Deinonychusekin batera inguruan zeuden beste animalia batzuk Sauropelta bezalako belarjale babesdunak ziren. Zephyrosaurus eta Tenontosaurus ornitopodoak ere bertan bizi ziren. Acrocanthosaurus eta Sauroposeidon teropodo eta sauropodo erraldoiak ere haiekin bizi ziren Oklahoman aurkitutako arrastoen arabera. Geniopholis krokodiloa eta Lepisosteus ere bertan bizi ziren.[34] Marylanden aurkitu diren haginak Deinonychusenak baldin badira, orduan Astrodon eta Priconodon ere berarekin bizi ziren. Cloverly Formazioaren oinarria orain dela 115 ± 10 Ma sortu zen[18] eta gaina orain dela 108.5 ± 0.2 Ma.[19] 2001ean eginiko ikerketa batean 43 esku eta 52 hanka hezur ikertu ziren presioarekin sorturiko hausturak aurkitzeko, baina bat ere ez zen aurkitu.[35]

Bizitza harrapakaria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haginen indarra

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Buruhezur baten moldea

Haginkadaren indarraren kalkulua lehen aldiz 2005ean egin zen, berregindako barailako giharren gainean. Ikerketa horrek adierazi zuenez, Deinonychusak gaur egungo Alligator mississippiensisen haginkadaren % 15 izan liteke.[36] Paul Gignacek 2010ean eginiko ikerketa batean ere saiatu zen indar hori neurtzen, batez ere aurkitu berria zen Deinonychus batek Tenontosaurus baten hezurren gainean egindako marketan oinarriturik. Marka horiek ale handi batenak ziren, eta Deinonychusek hezurretan zehar egin zezakeenaren lehenengo froga eman zuen. Hagin marka horiek erabilita, Gignacek ondorioztatu zuen indarra aurreko ikerketan baino handiagoa zela. Haren ikerketaren arabera, 4.100 eta 8.200 Newtonekoa bide zen, hienarena baino handiagoa eta tamaina horretako krokodilo baten antzekoa.

Alabe4, Gignac eta bere kideek ikusi zuten, hala ere, Deinonychusen hagin markak askoz arraroagoak direla Tyrannosaurusenak baino, adibidez. Ziurrenik, normalean Deinonychusek ez zukeen hezurren barneko haragia jango. Ziurrenik euren hagin indarra ehizatzerakoan edo defentsarako landuko zuten, baina ez jateko garaian.[37]

Gorputz-adarren funtzioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hanketako hezurren moldea.

Ziurrenik Deinonychusen atalik nabarmenena atzapar luze eta kurbatua da, baina oso aldakorra da ale ezberdinengan. Ostromek 1969an deskribatu zuen espezimen tipoak oso atzapar kurbatua zuen, baina 1976an aurkitutako espezimen berri batean zegoen kurbatura askoz txikiagoa zen, beste hatzek zuten kurbaturaren antzekoa.[24] Ostromek proposatu zuen alde hori indibiduala, sexuala edo adinaren araberakoa izan zitekeela, baina inongo ziurtasunik ez zuela gehitu zuen.

Froga anatomiko eta aurkitutako ibilbideen arrasto fosilek erakusten dute aztala edo orpoa gorantz eramaten zutela oinez zebiltzan, bitartean atzaparrek lurrarekin kontakturik ez izateko.[1][38]

Ostromek proposatu zuen Deinonychusek bere atzaparra bortizki mugi zezakeela bere harrapakina moztu eta hiltzeko.[1] Ikertzaile batzuek proposatu dute orpoa erabil zezakeela Ceratopsia taldeko dinosauro handiak eraisteko.[39] Beste ikerketa batzuek proposatu dute atzapar horiek ez zirela erabiltzen haragia mozteko, biktimari labankadak sartzeko baizik.[40] Manning eta beste batzuek 2005ean eginiko ikerketa batean, Deinonychus eta Velociraptoren erreplika errobotiko zehatzak egin zituzten eta tresna hidraulikoak erabili zituzten txerri baten gorpua kolpatzeko. Froga horietan ikusi zuten hatzaparrek ez zutela gaitasunik haragia ebakitzeko, baina bai zulatzeko. Autoreek proposatu zuten atzapar horiek askoz eraginkorragoak zirela eskalada egiteko eta harrapakinari atxikitzeko, bera hiltzeko baino.[41]

Ostromek Deinonychus ostruka eta kasuarioekin alderatu zuen. Nabaritu zuen bi hegazti espezie hauek min handia egin dezaketela euren oineko bigarren hatzean duten atzaparrarekin.[1] Kasuarioak 125 mm-ko atzaparrak ditu.[42] Ostromek Gilliard aipatu zuen, atzapar horrek gizaki bat hautsi eta zati zezakeela esanez.[43] Kofronen (1999 eta 2003) 241 kasuario eraso dokumentatu ikertu zituen eta aurkitu zuen gizaki bat eta bi txakur hil zirela, baina ez zegoela frogarik kasuario batek animalia bat zati zezakeenik.[44][45] Animalia horiek atzaparra erabiltzen dute beren burua defendatzeko, balizko erasotzaileengandik babesteko eta jarrera agonistikoetan.[42] Cariamidae familiako animaliek ere bigarren atzapar luzeago bat dute, eta animalia txikien parteak bereizteko erabiltzen dituzte irentsi aurretik.[46]

Kenneth Carpenterrek 2002an eginiko ikerketa biomekanikoek baieztatu zuten aurreko besoen erabilera ohikoena ehizarako garaian heltzea izan zitekeela, luzeak baitziren eta beste teropodo batzuenak baino urrunago hel baitzitezkeen. Korakoide luze eta handiak gihar handi eta boteretsuak zeudela esan nahi du, interpretazio hori sendotuz.[47] Carpenterrek ikerketa biomekanikoek proposatzen du Deinonychusek ezin zituela bere besoak gorputzaren aurka tolestu hegazti batek egiten duen moduan, 1985an Jacques Gauthierrek egiten zuen proposamenean esan zen bezala[48] eta 1988an, Gregory S. Paulek.[3]

Abiadura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dromaeosauridoak, batez ere Deinonychusak, animalia oso azkar eta korrikalari gisa irudikatu izan dira medioetan, eta Ostromek berak proposatu zuen Deinonychus azkarra eta korrikalaria izan zitekeela egin zuen lehenengo deskribapenean.[6] Hala ere, lehenengo aldiz deskribatua izan zenean, ez zegoen Deinonychusen hankarik fosilen artean eta Ostromek egin zuen femurraren tamainaren kalkulua handiegi gertatu zen. Beranduago eginiko ikerketa batean Ostromek ikusi zuen femurra eta tibiaren arteko tamainen ratioa ez zela hain garrantzitsua abiadura zehazteko, hankaren behealdea eta oinaren arteko harremanaren aldean. Gaur egungo hanka antzekoak izan ditzaketen animalietan, adibidez ostruketan, oin-tibia ratioa 0,95 da. Azkar korrika egiten zuten dinosauro batzuetan, adibidez Struthiomimusen kasuan, ratio hori 0,68koa da, baina Deinonychusen 0,48 da. Horren ondorioa argia zen Ostromentzat: Deinonychus ez zen animalia bereziki azkarra beste dinosauro batzuekin alderatuta, eta ziurrenik ez zen gaur egungo hegazti ez-hegalariak baino azkarragoa.[24]

Beheko hanka eta oinaren arteko ratioa Deinonychusen metatartso bereziki motzei zor zaio. Ratio hori bereziki handiagoa da ale txikiagoetan handiagoetan baino. Ostromek proposatu zuen metatartso laburrak harremana izan zezakeela atzaparrarekin, eta horrek ere azal zezakeen zergatik zen laburragoa helduen artean gazteen artean baino. Haren proposamena zen hanka korrika egiteko bainoago, eraso egiteko armatzat erabil zezketela, atzaparra gora eta behera mugituz, hankarekin batera, ehizatzen zutena guztiz apurtuz. Ostromen ustez gihar ezberdinak erabiltzen zituzten korrika egiteko eta ehizatzeko.[24]

Richard Koolek 1981ean egindako Kanadako dinosauroen lorratzen inguruko ikerketan, dinosauroen abiaduren kalkuluak egin zituen, Gething Formazioan, Britainiar Kolunbian. Koolek haietako bide baten abiadura estimatu zuen, Irenichnites gracilis iknotaxoian oinarritua, eta orduko 10,1 kilometroko ibiltze abiadura esleitu zion. Uste da iknotaxoi hori Deinonychusekin lotuta egon litekeela.[49]

Arrautzak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Errute posizioaren inpresio artistikoa

Deinonychusekin elkarturik egon daitezkeen 2.000 arrautza aurkitu zirenetik beste teropodo batzuen arrautzekin alderatzeko aukera egon zen, bai egitura, errute eta birsortzeren aldetik. 2006an Grellet-Tinner eta Makovickyk egin zuten aleen ikerketan aztertu zuten ea dromaeosauridoak arrautzak erruten aritu zitezkeen, edo arrautzak hor ote zeuden, Deinonychusekin batera, zori hutsez. Lehen ideia baztertu zuten, aurkitu ziren arrastoak justu hainbat saihets klaberekin kontaktuan zeudelako; hau da, ezin zirela izan euren urdaileko edukiak. Gainera, fosilak erakusten zituen apurketa patroiek adierazten zuten ez zela hautsi fosilizatze prozesuaren aurretik. Arrautza zoriz hor asoziaturik geratu zela ere ez zen aukeren artean agertzen; arrautzen inguruan zeuden arrautzak ez zeuden desartikulaturik ez apurturik, eta bizitzan zehar izan zitzaketen posizioak mantentzen zituzten gutxi gorabehera, hau da, arrautzak aurkitu ziren hezurren ingurua ez zela gehiegi aldatu preserbazioaren aurretik. Gainera hezur hauek gastraliak ziren, eta horiek oso gutxitan aurkitzen dira artikulaturik. Grellet-Tinner eta Makovickyren arabera, beraz, datu guztiek adierazten dute arrautzak apurtu gabe zeudela Deinonychusaren azpian hau lurperaturik geratu zenean. Ziurrenik Troodontidae eta Oviraptoridaetan ematen zen antzeko portaerak zituzketen, edo bestela baliteke ere arrautza obiduktoan egotea animalia hil zenean.[21]

Deinonychusen arrautzen mikroegiturari eginiko ikerketak argi uzten du teropodo baten arrautzak direla, talde honetako beste arrautza ondo ezagun batzuekin aldekotasunak erakusten dituztelako, eta ornitiskio eta sauropodoen arrautzekin ezberdintasun nabariak dituztelako. Beste maniraptora teropodoen alderatuta, Deinonychusen arrautza Oviraptoridae eta Troodontidaeren antzekoak dira, nahiz eta azken hauek oso antzekoak diren Deinonychusen ahaideak diren Dromaeosauridaerekin alderatuz. Arrautzen tamaina ezin izan zen kalkulatu, nahiko apurturik agertzen zirelako, baina Grellet-Tinner eta Makovikyk euren tamaina 7 cm-koa izango zela zenbatetsi zuten, hodi pelbikoaren diametroa aztertuz. Tamaina hori Citipatiren 7,2 zentimetroak baino txikiagoa da. Citipati eta Deinonychus antzekoak dira gorputzaren tamainari dagokionez. Gainera, Citipati eta Deinonychusen arrautzen lodiera ia bera da, eta lodiera eta arrautzaren bolumena normalki harreman zuzena dutenez gero, bi animalien arrautzak tamaina berekoak bide zirela baieztatzen du.[21]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 6 Ostrom, J. H.. (1970). Stratigraphy and paleontology of the Cloverly Formation(Lower Cretaceous) of the Bighorn Basin area, Wyoming and Montana. 35 Bulletin of the Peabody Museum of Natural History, 1–234 or..
  2. ↑ Norell, Mark A.. (1999). Important features of the dromaeosaurid skeleton II: information from newly collected specimens of Velociraptor mongoliensis. 3282 American Museum Novitate, 1–45 or..
  3. 1 2 3 Paul, G. S.. (1988). Predatory Dinosaurs of the World. New York: Simon and Schuster, 366–369 or. ISBN 0-671-61946-2..
  4. 1 2 Maxwell, William D.. (1996). New Material of Deinonychus (Dinosauria, Theropoda). in: 3. 16 Journal of Vertebrate Paleontology, 51A or..
  5. ↑ Maxwell, William D.. (1996). The skull of Deinonychus (Dinosauria:Theropoda): New insights and implications. in: 3. 16 Journal of Vertebrate Paleontology, 73A or..
  6. 1 2 3 4 Ostrom, J. H.. (1969). Osteology of Deinonychus antirrhopus, an unusual theropod from the Lower Cretaceous of Montana. 30 Peabody Museum of Natural History Bulletin, 1-165 or..
  7. 1 2 3 Xu, X. (2003). Four-winged dinosaurs from China. in: 421. 6921 Nature, 335–340 or.  doi:10.1038/nature01342. PMID 12540892..
  8. ↑ Hwang, S. H.. (2002). al.2002.pdf New Specimens of Microraptor zhaoianus (Theropoda: Dromaeosauridae) from Northeastern China. 3381 American Museum Novitates, 44 or..[Betiko hautsitako esteka]
  9. 1 2 Turner, A.H.. (2007). Feather quill knobs in the dinosaur Velociraptor. in: 317. 5845 Science, 1721 or.  doi:10.1126/science.1145076. PMID 17885130.. Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "turneretal2007b" defined multiple times with different content.
  10. 1 2 (Ingelesez) Norell, M.A., Makovicky, P.J.. (2004). Weishampel, D.B., Dodson, P., Osmólska, H. ed. The Dinosauria. (2.. argitaraldia) Berkeley: University of California Press, 196–210 or. ISBN 0-520-24209-2..
  11. 1 2 3 Norell, M.A.. (2006). A new dromaeosaurid theropod from Ukhaa Tolgod (Ömnögov, Mongolia). 3545 American Museum Novitates, 1–51 or.  doi:10.1206/0003-0082(2006)3545[1:ANDTFU]2.0.CO;2. (kontsulta data: 2011-6-3).
  12. ↑ Turner, A.S.. (2007). A small derived theropod from Öösh, Early Cretaceous, Baykhangor Mongolia. 3557 American Museum Novitates, 1–27 or.  doi:10.1206/0003-0082(2007)3557[1:ASDTFS]2.0.CO;2. (kontsulta data: 2011-6-3).
  13. ↑ Barsbold, R.. (1983). Carnivorous Dinosaurs from the Cretaceous of Mongolia. 19 The Joint Soviet–Mongolian Palaeontological Expedition, Transactions, 1–117 or..
  14. ↑ Currie, P. J.. (1995). New information on the anatomy and relationships of Dromaeosaurus albertensis (Dinosauria: Theropoda). in: 3. 15 Journal of Vertebrate Paleontology, 576–591 or.  doi:10.1080/02724634.1995.10011250. (kontsulta data: 2011-6-3).
  15. ↑ Paul, G. S.. (1988). Predatory dinosaurs of the world : a complete illustrated guide. New York: Simon and Schuster, 358 or. ISBN 0-671-61946-2..
  16. ↑ Benton, M. J.. (2004). Vertebrate Palaeontology (Third Edition). Blackwell Publishing, 472 or. ISBN 978-0-632-05637-8..
  17. ↑ Brinkman, D. L.. (1998). First occurrence of Deinonychus antirrhopus (Dinosauria: Theropoda) from the Antlers Formation (Lower Cretaceous: Aptian–Albian) of Oklahoma. 146 Oklahoma Geological Survey Bulletin, 1–27 or..
  18. 1 2 Chen, Z.-Q.. (1997). A fission track study of the terrigenous sedimentary sequences of the Morrison and Cloverly Formations in northeastern Bighorn Basin, Wyoming. 34 The Mountain Geologist, 51–62 or.. Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "chen1997" defined multiple times with different content.
  19. 1 2 Burton, D.. (2006). New radiometric ages from the Cedar Mountain Formation, Utah and the Cloverly Formation, Wyoming: implications for contained dinosaur faunas. in: 7. 38 Geological Society of America Abstracts with Programs, 52 or.. Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "burtonetal2006" defined multiple times with different content.
  20. ↑ (Ingelesez) Lipka, T. R.. (1998). Lucas, S.G., Kirkland, J.I. eta Estep, J.W. ed. Lower and Middle Cretaceous Terrestrial Ecosystems. Albuquerque: New Mexico Museum of Natural History and Science, 229–234 or.
    Aipua: «The Affinities of the Enigmatic Theropods of the Arundel Clay Facies (Aptian), Potomac Formation, Atlantic Coastal Plain of Maryland»    .
  21. 1 2 3 4 Grellet-Tinner, G.. (2006). A possible egg of the dromaeosaur Deinonychus antirrhopus: phylogenetic and biological implications. 43 Canadian Journal of Earth Sciences, 705–719 or.  doi:10.1139/E06-033..
  22. 1 2 Norell, M. A.. (1995). Discovering Dinosaurs in the American Museum of Natural History. New York: Knopf, 126–130 or. ISBN 0-679-43386-4..
  23. ↑ Ostrom, John H.. (1974). The Pectoral Girdle and Forelimb Function of Deinonychus (Reptilia: Saurischia) : A Correction. 165 Postilla, Peabody Museum of Natural History Bulletin, 1–11 or..
  24. 1 2 3 4 Ostrom, J.H.. (1976). On a new specimen of the Lower Cretaceous theropod dinosaur Deinonychus antirrhopus. 439 Breviora, 1–21 or.. Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "ostrom1976" defined multiple times with different content.
  25. ↑ Makovicky, P. J.. (2000). E. Bravo, A.M. and T. Reyes ed. First international symposium on dinosaur eggs and babies,Isona i Conca Dellà Catalonia, Spain, 23–26 September 1999. , 123–128 or..
  26. ↑ Gerard, Grellet-Tinner. (2006). Oology And The Evolution Of Thermophysiology In Saurischian Dinosaurs: Homeotherm And Endotherm Deinonychosaurians?. in: 1. 46 Papeis Avulsos de Zoologia  doi:10.1590/S0031-10492006000100001. (kontsulta data: 2011-6-12).
  27. ↑ Erickson, Gregory M.. (2007). Growth patterns in brooding dinosaurs reveals the timing of sexual maturity in non-avian dinosaurs and genesis of the avian condition. in: 5. Biology Letters, 558–61 or.  doi:10.1098/rsbl.2007.0254. PMID 17638674. (kontsulta data: 2011-6-12).[Betiko hautsitako esteka]
  28. ↑ Fastovsky, D.E., Weishampel, D.B.. (2005). Fastovsky, D.E., Weishampel, D.B. ed. The Evolution and Extinction of the Dinosaurs. (2. argitaraldia) Cambridge: Cambridge University Press, 265–299 or. ISBN 0-521-81172-4..
  29. ↑ Ostrom, J. H.. (1976). Archaeopteryx and the origin of birds. in: 8. Biological Journal of the Linnean Society, 91–182 or.  doi:10.1111/j.1095-8312.1976.tb00244.x..
  30. ↑ Bakker, R.T.. (1986). The Dinosaur Heresies. Kensington Publishing, 310 or. ISBN 0-8065-2260-7..
  31. ↑ Long, J.A.; Schouten, P.. (2008). Feathered Dinosaurs: The Origin of Birds. Oxford University Press, 142–143 or. ISBN 0-19-537266-2..
  32. ↑ Dixon, Dougal. (2007). The Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs. Lorenz Books, 160–161 or. ISBN 0-7548-1573-0..
  33. ↑ C. A., Forster. (1984). The paleoecology of the ornithopod dinosaur Tenontosaurus tilletti from the Cloverly Formation, Big Horn Basin of Wyoming and Montana. 2 The Mosasaur, 151–163 or..
  34. 1 2 M. J, Wedel. (2005). Sauroposeidon: Oklahoma’s Native Giant. in: 2. 65| Oklahoma Geology Notes, 40–57 or. (kontsulta data: 2007-07-07).
  35. ↑ Rothschild, B., Tanke, D. H., and Ford, T. L., 2001, Theropod stress fractures and tendon avulsions as a clue to activity: In: Mesozoic Vertebrate Life, edited by Tanke, D. H., and Carpenter, K., Indiana University Press, p. 331-336.
  36. ↑ Therrien, F., Henderson, D.M. eta Huff, C.B. (2005). "Bite me: biomechanical models of theropod mandibles and implications for feeding behavior." Pp. 179–237 in Carpenter, K. (ed.), The Carnivorous Dinosaurs. Indianapolis: Indiana University Press.
  37. ↑ Gignac, P.M.. (2010). A description of Deinonychus antirrhopus bite marks and estimates of bite force using tooth indentation simulations. in: 4. 30 Journal of Vertebrate Paleontology, 1169–1177 or.  doi:10.1080/02724634.2010.483535..
  38. ↑ Rihui, Li. (2007). Behavioral and faunal implications of deinonychosaur trackways from China. Naturwissenschaften  doi:10.1007/s00114-007-0310-7..
  39. ↑ Adams, Dawn (1987) "The bigger they are, the harder they fall: Implications of ischial curvature in ceratopsian dinosaurs" pg 1–6 in Currie, Philip J. and Koster, E. (eds) Fourth symposium on mesozoic terrestrial ecosystems. Tyrrell Museum, Drumheller, Canada
  40. ↑ Carpenter, K.. (1998). Evidence of predatory behavior by carnivorous dinosaurs. 15 Gaia, 135–144 or..
  41. ↑ Phil L., Manning. (2006). Dinosaur killer claws or climbing crampons?. 2 Biology Letters, 110–112 or.  doi:10.1098/rsbl.2005.0395..
  42. 1 2 Davies, S. J. J. F.. (2002). Ratites and Tinamous. New York: Oxford University Press ISBN 0198549962..
  43. ↑ Gilliard, E. T.. (1958). Living birds of the world. Garden City, NY: Doubleday.
  44. ↑ Kofron, Chhristopher P. (1999) "Attacks to humans and domestic animals by the southern cassowary (Casuarius casuarius johnsonii) in Queensland, Australia
  45. ↑ Kofron, Christopher P.. (2003). Case histories of attacks by the southern cassowary in Queensland. in: 1. 49 Memoirs of the Queensland Museum, 335–338 or..
  46. ↑ Redford, Kent H.. Notes on the biology and song of the red-legged seriema (cariama cristata). in: 4. 57 Journal of Field Ornithology, 261–269 or..
  47. ↑ Carpenter, K.. (2002). Forelimb biomechanics of nonavian theropod dinosaurs in predation. 82 Senckenbergiana Lethaea, 59–76 or.  doi:10.1007/BF03043773..
  48. ↑ Gauthier, J.. (1985). M.K. Hecht, J.H. Ostrom, G. Viohl, & P. Wellnhofer (eds) ed. Phylogenetic, Functional, And Aerodynamic Analyses Of The Origin Of Birds And Their Flight. Freunde des Jura-Museums Eichstätt, 185–197 or. ISBN 3-9801178-0-4..
  49. ↑ R., Kool. (1981). The walking speed of dinosaurs from the Peace River Canyon, British Columbia, Canada. 18 Canadian Journal of Earth Science, 823–825 or..

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Deinonychus Aldatu lotura Wikidatan

"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Deinonychus&oldid=10689054"(e)tik eskuratuta