Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Denbora

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search


Poltsikoko erlojua, denbora neurtzeko tresna bat.

Denbora funtsezko magnitude fisikoa da, gertakarien arteko tartea (denborala) neurtzen duena eta gertakariak iraganean, orainaldian eta etorkizunean kokatzea ahalbidetzen duena.

Nazioarteko SI sisteman, denbora-unitatea segundoa da. Segundoari dagokion sinboloa s da, letra xehez idatzia.

Denboraren neurketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Denboraren neurketari esker, kronologia eginez, gertaera edo prozesu jakin batzuk noiz gertatu diren zehaztu daiteke aldiune zehatzetan. Aldiuneak hurrenkeraz ordena daitezke, noranzko bakarreko denboraren lerroan puntuak markatuz. Hain zuzen, instant batean jazotzen diren gertaerak () puntu batez () adieraz daitezke denbora-lerroan (gertaera puntualak deritze); bestalde, prozesuak edo denbora-tarteak ,  segmentuez baliatuz. Iraupenaren arabera, prozesuak gertatzeko denbora-tarteak segundoaz bestelako unitate praktikoagoetan ere neurtu ohi dira: segundoa, minutua, ordua, eguna, astea, hilabetea, urtea, bosturtekoa, hamarrurtekoa (edo hamarkada), mendea, milurtekoa, eta abar.

Antzinatik hasita, denbora neurtzeko modu eta tresna asko erabili dira; dena den, horiek guztiek aldaketan edo higiduran izan dute oinarria. Hasiera batean, gizakia astroen mugimendua neurtzen hasi zen, bereziki Eguzkiaren mugimendua, horrela eguzki-denborari bidea emanez. Astronomiaren garapenak zenbait tresna bereziren asmakuntza ekarri zuen, hala nola eguzki-erlojuarena edo harea-erlojuarena. Geroago, denboraren neurketa asko hobetu zen, erloju mekanikoetatik hasi eta erloju atomikoen sorrerara arte. Erloju mekanikoaren sorreratik erloju arrunt guztiak “tik tik tik” printzipioaz sortu izan dira. Erloju atomikoa, ordea, cesio atomoaren 9 192 631 770 bibrazio neurtzeko kalibratu izan da, ondoren “tik” bakarra egiteko.

Denboraren kontzeptu fisikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Demagun eta gertaera puntualak, eta aldiuneetan gertatu direnak espazioko eta puntuetan, hurrenez hurren. Teoria fisiko guztiek, ondorengo hiru kasuetako bat eta bakarra betetzen dute:

  1. Behatzaile puntual batentzat, posible da gertaeran presente egotea eta geroago gertaeran. Kasu honetan, esan daiteke gertaera -ren aurretik gertatu dela; alegia, gertaera -ren aurrekoa da.
  2. Behatzaile puntual batentzat, posible da gertaeran presente egotea eta geroago gertaeran. Kasu honetan, esan daiteke gertaera -ren ondoren gertatu dela; alegia, gertaera -ren ondorengoa da.
  3. Ezinezkoa da behatzaile puntual batentzat, aldi berean, eta puntuetan gertaturiko eta gertakarietan presente egotea.

Bestalde, orainaldia kontzeptu puntuala da, neurririk ez duena (denbora-tarte nulua). Gauzak horrela, teoria fisikoetan gertaera puntualen ordena denborala iragana, orainaldia eta etorkizuna kontzeptuek finkatzen dute. Orainaldia gertaera puntualei dagokie (kontzeptu ideala), eta praktikan denbora-tarte oso laburrari egiten dio erreferentzia. Dena den, teoria fisiko guztiek ez dute denboraren izaerari buruzko iritzi bera.

Denbora mekanika klasikoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mekanika klasikoan, bi gertaera puntualen arteko denbora magnitude absolutua da; erreferentzia-sistema guztietan balio berbera duena; magnitude fisiko eskalarra da. Horrek esan nahi du, behatzaile guztientzat neurri bera duela, nahiz eta bakoitzak posizio ezberdinetik eta abiadura desberdinez neurtu. Horri denbora absolutua izena ematen zaio.

Ondorioz, iraganak, orainaldiak eta etorkizunak kontzeptu “absolutuak” dira, erreferentzia-sistema guztietan esanahi berbera dutenak, zeren denbora modu berean pasatzen baita guztietan, denboraren “izaera absolutua” onartzen baita. Bi gertaera puntual konkretu (E1 eta E2)  finkatuta, behatzaile guztiek (haien mugimendu-egoera edozein izanda ere) ados egongo dira esatean, ezen

  • () bada, orduan gertaera baino lehenago gertatu dela.
  • () bada, orduan eta aldi berean gertatu direla.
  • () bada, orduan gertaera baino geroago gertatu dela.

Denbora mekanika erlatibistan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mekanika erlatibistan, ordea, denboraren “izaera erlatiboa” eduki behar da kontuan, zeren denboraren neurketa behatzailearen sistemaren araberakoa baita. Teoriaren arabera, elkarrekiko higitzen ari diren bi erreferentzia-sistematatik gertaerak behatzen ari diren bi behatzailek ez dute aldiberekotasun bera kontuan hartzen.

Denboraren izaera erlatibo hori Einsteinen teoriaren bi postulatuen ondorioa da. Izan ere, bere erlatibitatearen teoria eraikitzeko, Einsteinek aldi berean postulatu zuen, batetik, erreferentzia-sistemak baliokideak zirela naturako fenomenoak deskribatzeko, eta bestetik, argiaren abiadura berdina zela erreferentzia-sistema guztietan. Bi postulatu horiek batera onartzean, hasieran harrigarritzat hartu ziren ondorio batzuk atera zituen teoriatik, hauexek hain zuzen:

  • Bi puntu desberdinetako gertaera puntualen aldiberekotasuna kontzeptu erlatiboa zela, alegia, erreferentzia-sistemaren araberakoa zela.
  • Bi puntu desberdinetako gertaera puntualen arteko denbora-tartean “denboraren zabalkuntza” gertatzen zela. Denborak "izaera erlatiboa" du mekanika erlatibistan.

Denboraren zabalkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentzia-sistema batean toki berean jazotzen diren bi gertaera puntualen arteko denbora-tarteari denbora propioa deritzo erlatibitatearen teorian, eta  eran adierazi ohi da. Bestalde, aurreko sistemarekiko abiaduraz higitzen ari den erreferentzia-sistematik bi gertaera horien artean neurtzen den denbora-tarteari denbora inpropioa deritzo eta  eran adierazten da. Kontua da erlatibitatearen teoriaren aldiberekotasunaren erlatibotasunaren ondorioz, bi denbora horien artean erlazioa hau dagoela:

Hau da,  denez, denbora inpropioa denbora propioa baino luzeagoa da. Mekanika klasikoaren denbora absolutuaren izaeran ez bezala, mekanika erlatibistaren denbora erlatiboaren izaeragatik, denboraren zabalkuntza azaltzen da neurketan.

Denboraren gezia eta entropia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Denbora inoiz ez da gelditzen; aurrera doa beti. Izaera hori Termodinamikan erabili ohi den entropia kontzeptuarekin erlazionaturik dago, eta "denboraren gezia" izenaz ezagutzen da. Denboraren geziak esan nahi du, denboraren joana beti aurrerantz gauzatzen dela; alegia, denbora etorkizunerantz doala beti, hots, noranzko bakarrekoa dela.

Termodinamikaren Bigarren Legeak dioenez, sistema itxien (isolatuen) berezko eboluzio espontaneoan entropia hazi egiten da beti denbora pasatu ahala, inoiz ez txikitzen. Sistema natural guztien joera hori neurtzeko funtzioari entropia deritzo. Hain zuzen, Termodinamikaren Bigarren Legearen arabera, sistema isolatuen entropiak etengabeko hazkuntza adierazten du.

Naturaren izaera horrelakoa da. Bestela esanda, Naturako denbora iraganetik etorkizunerantz doa, oraina zeharkatuz. Naturaren izaera fisikoak ez du ahalbidetzen etorkizunetik iraganera joatea, hau da, denboraren itzulezintasuna bermatzen du. Sistema fisiko isolatuen entropia hazi egiten da etengabe, heriotza termodinamikorako bidean; gainera, entropiaren eboluzio denborala  itzulezina da. Denboraren gezia entropiaren propietate esklusibo bat da, eta denboraren noranzkoa sistema itxien entropiaren hazkundearekin horrekin dago lotuta.  

Unibertsoa bere osotasunean kontsideraturik sistema itxia bada, horrek esan nahi du unibertso-sistemak bakarrik eboluzionatuko duela entropia gero eta handiagorantz, hots, beti dela hazkorra. Eta, dirudienez, entropia maximoraino iristeko bidean doa. Egoera horretara iritsiz gero, oreka termodinamikoa lotutakoan, paradoxa bat legoke nolabait esateko “heriotza termodinamikoa” lortuko bailitzateke eta denbora ez bailitzateke pasatuko; alegia, denboraren gezia bera ere desagertuko litzateke.

Ikusi, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Denbora
Lehena Oraina Geroa
2018ko urriaren 19a, Ostirala, 20:59 (UTC)


Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Denbora Aldatu lotura Wikidatan