Dionisio I.a Sirakusakoa

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu

Dionisio I.a edo Dionisio Zaharra (antzinako grezieraz: Διονύσιος ὁ Πρεσβύτερος; c.K.a. 432K.a. 367) Sirakusako tirano bat izan zen. Hark anitz hiri konkistatu zituen Sizilian eta Italiako hegoaldean, Kartagoko eraginari aurre egin zion eta Sirakusa mendebaldeko greziar kolonietatik indartsuena bilakatu zuen. Antzineko garaiko despoten eredurik txarrena izan zen, krudela, mesfidatia eta mendekaria.

Dionisio I.a Sirakusakoa

Dionisioren leinua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hermokrates
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Teste
 
Poliseno
 
 
 
 
 
 
 
 
Tearide,
emaztea Arete
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hiparino
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Dionisio I.a
 
1. emaztea Hermokratesen alaba [1]
 
2. emaztea Aristomake[2]
 
3. emaztea Doris[2]
 
 
 
Dion, emaztea Arete
 
Megakles
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Sofrosine
 
 
Dionisio II.a
 
Ermokrito
 
Dizeosine
 
Leptine
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hiparino
 
Niseo
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1. senarra Tearide
 
 
2. senarra Dion
 
 
Arete
 
 
3. senarra Timokrates
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Lehenengo urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dionisio lanean hasi zen bulego publiko batean. K.a. 409an Kartagoren kontrako gerran garaile atera zenez, armadako buruzagi nagusia izendatu zuten K.a. 406an. Hurrengo urtean botere guztia eskuratu zuen tiranoa bilakatu zelarik[3].

Mertzenarioak eta autokrazia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dionisio Zaharraren garaipenak Sirakusako demokraziaren gainbehera ekarri zuen. Horrek islatzen du buruzagi mertzenarioaren alderik txarrena eta onena. Despota moduko jarrera hasi zen seiehun soldadu bizkartzainak moduan eman ziotenean, atentatu bat jasan ondoren. Hasierako kopurutik, 1.000 guardia edukitzera lortu zuenean, boterea sendotu zuen, tirano bilakatuz eta mertzenarioen presentzia inposatuz poliseko komunitatearen gainean. Gobernatzeko modua legez kontrakoa zenez, demokraziaren aldekoen matxinadak sortu ziren[4]. Hauek saiatu ziren Dionisio boteretik ateratzen K.a. 403tik aurrera. Harrigarria zen, baina Espartak, iraganean Korintoko eta Atenasko tiranoak kendu zituenak, Dionisioren autokrazia ez zuen begi txarrez ikusi, are gehiago, bion arteko harremanak oso positiboak izan ziren: Lazedemoniarrek (espartarrek) Greziako arazoak beraien gustura ezarri zituztenean, Aristus haien nabarmenetako gizon bat, Sirakusara bidali zuten. Ematen zuen gobernua kenduko zuela, baina hori egin beharrean, tiraniaren boterea indartu zuen Dionisiorengandik laguntza lortu nahi zuelako[5]. Hori dela eta, Dionisiok baimena izan zuen espartarren menpeko lurraldeetan mertzenarioak errekrutatzeko. Dionisioren bezalako diktadurek, polisen demokraziarekin bukatu zutenak, adierazten dute sistema politiko hauek oso usuak zirela K.a. IV. mendean. Hori lortzeko ezinbestekoa zen mertzenarioen erabilera. Gudari hauek eta tiranoak elkarrekin etorri ziren. Polibioren arabera, Despoten seguritatea mertzenarioen boterean eta leialtasunean datza[6]. Aristotelesen ustez, beharrezkoa zen zenbait bizkartzaintza erregetza absolutuetan[7] eta aukeratutako tiranoek zenbait soldadu kopuru bat erabili behar zuen; nahikoa zelako ezer gutxi tiranoen boterea hondatzeko eta polisak mehatxu asko zituelako. Dionisiori dagokionez, Sirakusako herriari ohartarazi zion tirano honi ez uzteko haren agintaldian mertzenario asko errekrutatzen.

Konkista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dionisioren parte-hartzea Grezian

Dionisiok 397tik 392 arte Kartagoren kontra borrokatu zuen baina bere helburua lortu gabe[8] ezin zuelako kartagotar guztiak Siziliatik atera. Hil zenean, oraindik irlaren heren bat kontrolatzen zuten. Tiranoak, Rhegium kontrako espedizio bat gidatu zuen, Magna Greziako Kartagoren hiri aliatuak menperatuz. Lokri defendatzeaz gain, lukaniarren laguntzarekin, Thurium eta Krotona lurraldeak suntsitu zituen.

Setio luze baten ondoren, K.a. 386an Rhegium hartu zuen eta biztanleak esklabo giza saldu zituen. Zeres tenplua arpilatu zuen (Erromako aliatuak) kostalde etruskoan. Adriatikoan, merkataritza errazteko, Ancona, Adria eta Issa hiriak fundatu zituen[9]. Horren ostean, Adriatikoa Sirakusaren itsasoa bilakatu zen. Peloponesoko Gerran, Esparta lagundu zuen mertzenarioekin.

K.a. 385ean, Alzetas Epirokoa errefuxiatu zen Dionisioren gortean. Dionisiok Epiron errege lagunkoi bat nahi zuenez, 2.000 greziar hoplitak bidali zituen eta 500 armadurak, Bardillisek zuzenduta, iliriarrak laguntzeko Epiroko molosiarren kontra. Armada honek eskualdea erraustu zuen, 15.000 molosiar hil zituen eta Alzetasentzat tronua berreskuratu zuen[10]. Geroago, iliarrekin bildu zen Delfos tenplua arpilatzeko, baina Espartak, Agesilao buruzagia izanik, parte hartu zuen beste aliatuekin (Tesalia, Mazedonia eta molossiarrak) iliriarrak[11] kanporatu arte[12].

Heriotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Batzuen iritziz, Dionisio hil zen haren medikuak, Dionisio Gaztea semeak zirikatuta, pozoitu zuelako. Honen ondoren, semea Sirakusako agintaria bihurtu zen. Ezaguna da Filistusek honen biografia bat idatzi zuela, baina lana galdu da. Beste iturriren uztez, Hektorren erreskatearen egilea izanik, Atenasko Laneaen lehiaketaren irabazlea izan zela eta hain ondo ospatu zuen non edan zuen hil arte. Beste batzuen iritziz, Dionisio kausa naturalaz hil zen K.a 367an haren lanaren garaipena ezagutu ondoren. Beste azken teoria batek dio, bere konpainia mendekatu zela Dionisioren purgaz eta Kartagoren kontrako gerra jarraitzeko zergez.

Intelektual-gustuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dionisio Zaharraren txanpona (K.a. 405)

Pisistrato, Atenasko tiranoaren moduan, Dionisiori gustatzen zitzaion kulturazko pertsonak haren ondoan izatea, hala nola, Filisto historialaria, Filoxeno poeta, Platon filosofoa, baina era arbitrarioan tratatzen zituzten. Diodoro Sikulok kontatzen zuen haren Liburutegi historiakoan Dionisiok, behin Filoxeno atxilotu zuela eta harrobiko lanak egitera bidaliz, tiranoaren poesiari buruzko iritzi txarra adierazi zuelako. Hurrengo egunean Filoxenoren lagunek eskatuta, askatua izan zen eta berriz ere eraman zuten beste poesiazko entzunaldira. Entzuleek txalotu zuten Dionisioren lana. Dionisiok Filoxenori iritzia eskatu zionean, hau guardiengana bueltatu zen eta esan zien: Itzul nazazue harrobietara[13]. Plutarkok istorio honen bertsio bat kontatzen du Alexanderren fortuna lanean[14]. Dionisiok egilea eta literaturazko babeslea zen, Filoxenok kritikatutako antzeko poemak Joko Olinpikoetan irakurtzean txistu egiten ziren. Hala ere, Hektorren erreskatea tragedia idazteagatik sari bat irabazi zuen Lenaian, Atenasen. Ospakizunaren gehiegikeriak hilgarria izan ziren. Dionisio ere Damon eta Pitias legendan agertzen da. Sirakusako Dionisioren belarria koba artifiziala da greziar antzokiaren ondoko kareharrizko harrobi batean.

Sirakusako harresiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

K.a. 402an, Dionisio hasi zen eraikitzen Sirakusako harresien eraztuna. K.a. 397an bukatu ziren, hurrengo ezaugarri hauek dituztelarik:

  • Luzera: 27 kilometro
  • Zabalera oinarrian: 3,30 metrotik 5,35 metrora
  • Eraztunaren dorreak (Eurialos barne): 14
  • Dorrerik handiena: 8,5x8,5 metro
  • Lubanarrorik sakonena (Eurialos gotorlekuan): 9 metro

Gotorleku hau eraikitzeko, bost urteren zehar, egunero erabili omen ziren 300 tona harri[15]

Irudimenezko erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dionisioren belarria

Danteren Infernuan (Jainkotiar komedian, 1308-21) Dionisio aipatzen da tirano moduan odolezko eta bortizkeriazko delituengatik zerekien odolezko ibai batean penatuta zegoen. Beste irudimenezko bertsioa agertzen da Mary Renaulten eleberrian Apoloren maskaran (1966). L. Sprague de Campen Herkulesen geziak nobela historikoan (1965) Dionisio da asmatzaileen mezenas bat Ortigiako irlan. Valerio Massimo Manfrediren Tirano nobelan (2003) pertsonaiarik nagusiena da. Damon eta Pitias filmean (1962) agertzen da ere.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. K. a. 405ean hil zen
  2. a b K. a. 397
  3. The Houghton Mifflin Dictionary of Biography. Houghton Mifflin. 2003. p. 440. ISBN 0-618-25210-X.
  4. Yalichev, Serge. (1997) Mercenaries of the Ancient World, London: Constable, pp 210
  5. Diodoro Sikuloa 14.10.2
  6. Polibio 11.13
  7. Aristoteles Politika 1286b28-40
  8. The Houghton Mifflin Dictionary of Biography. Houghton Mifflin. 2003. p. 440. ISBN 0-618-25210-X.
  9. Pseudoskylax, Periplus
  10. A History of Greece to 322 B.C., by N. G. L. Hammond. ISBN 0-19-873095-0, 1986, page 470, "Sparta had the alliance of Thessaly, Macedonia, and Molossia in Epirus, which she had helped to stave off an Illyrian invasion. ..."
  11. Diodorus Siculus, Library, Book 15.13.1,Fifteenth Book of Diodorus
  12. The Cambridge Ancient History, by John Boardman, ISBN 0-521-23348-8, 1923, page 428: "Bardyllis who seized power and set himself up as king of the Dardani"...."Forming an alliance with Dionysius tyrant of Syracuse he killed 15,000 Molossians"
  13. The Library of History of Diodorus Siculus, Book XV, Chapter 6. Loeb Classical Library (1935)
  14. On the Fortune of Alexander, Second Oration, Chapter 1. Loeb Classical Library (1935)
  15. 13. Chris Scarre, ed. (1999). The Seventy Wonders of the Ancient World. Thames and Hudson. pp. 210–211.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Aurrekoa
Demokrazia
Sirakusako tiranoa
K. a. 405-367
Ondorengoa
Dionisio II.a Sirakusakoa
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Dionisio I.a Sirakusakoa