Edukira joan

Edorta Agirre

Gehitu loturak
Wikipedia, Entziklopedia askea
Edorta Agirre

(2012)
Bizitza
JaiotzaDonostia, 1949ko urriaren 15a
Herrialdea Gipuzkoa, Euskal Herria
Heriotza2026ko urriaren 2a (76 urte)
Jarduerak
Jarduerakidazlea, itzultzailea eta kazetaria
KidetzaUdako Euskal Unibertsitatea
Inguma: edorta-agirre-alonso Tabakalera: 46941

Edorta Agirre Alonso (Donostia, Gipuzkoa, 1949ko urriaren 15a - 2026ko urriaren 2a) euskal idazlea, itzultzailea eta elikadura alorreko kazetaria izan zen. Euskaldun berria. Arrantzale eta sukaldaria izan zen. Euskal Filologian lizentziatu ondoren (1983), irakasle eta itzultzaile aritu zen urte askoan.

Litekeena da elikadurari buruz euskaraz gehien idatzi duen kazetaria izatea. Hainbat liburu idatzi zituen eta urtetan izan zen kolaboratzailea Euskaldunon Egunkaria eta Berria egunkarietan.

1970eko hamarkadan txalaparta, tobera eta musugitarra jole ezaguna izan zen.[1]

Kazetari eta idazle, elikaduraz eta nutrizioaz

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kazetari moduan ohiko kolaboratzailea izan da Euskaldunon Egunkarian, Argian eta Berrian, guztira mila artikulu baino gehiago argitaratu ditu horietan.[2] Udako Euskal Unibertsitatean, Gastronomia saileko arduradun izan zen 2000tik 2004ra bitarte.

Elikadura gaietan euskara batuaz idazten aitzindaria izan zen, Sukaldaritzarako hastapenak liburua 1983an argitaratu zuen AEKrekin. Gure hizkuntzan elikaduraz gehien idatzi duen kazetaria izan daiteke. 2014an Elikadura Glosarioa eta Elikadura Hiztegi Entziklopedikoa eskegi zituen.[3] Glosarioak euskal hitza, sinonimoak, (biziduna bada) izen zientifikoa, eta espainolezko, frantsesezko eta ingelesezko baliokideak eskaintzen ditu.[4][5] Hiztegi entziklopedikoan hitzaren etimologia, jatorria, azalpena, kontzeptuaren bilakaera historikoa, balio gastronomikoa, nutrizionala, Euskal Herriarekin daukan lotura, etab. agertzen dira hitz estandarretan; denera, 7.000 sarrera bildu ditu hor.[6][7] 2022an Amantala eta mantela. Philosophia & Oilio zopia liburua argitaratu zuen elikadurari buruz, 500 artikulu bilduta.[8]

« Euskaldunon Egunkaria-n gastronomiaz idatziko zuena behar genuen, eta euskaraz txukun gogoetatu eta idatziko zuten adituak topatzea elefanteak hegan ikustea baino zailago zen garaian ezagutu genuen elkar. Hasi zenuen gurekin, zorionez, luze eta etekintsua izan zen kolaborazioa. Gastronomiaz idaztea eskatu genizun —jatetxeen iruzkinak, joera berriak…—, baina elikadura ere existitzen zela insistitzen zenigun. Azkenean —tematia zu tematien artean— konbentzitu gintuzun, eta zabaldu genizkion orrialdeak elikadurari ere. Arrazoia, zuk, beste behin. Liburu bikainak idatzita dauzkazu elikaduraz. »

—Martxelo Otamendi

Udako Euskal Unibertsitateko kidea[9]

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udako Euskal Unibertsitateko Sukaldaritza Sailean aritu zen 2000tik eta 2004ra bitartean irakasle eta koordinatzaile gisa.[10] Urte horietan lehen mailako sukaldariak pasa ziren Iruñeko Larraona ikastetxetik, UEUko sukaldaritza sailean hitzaldietan eta sukaldean aritzeko: Luis Irizar (beste sukaldari guztien maisua), Juan Mari Arzak (Euskal Sukaldaritza Berriko sortzaileetako bat), Martin Berasategi, Juantxu Larruzea (Juantxu jatetxea), Hilario Arbelaitz (Zuberoa jatetxea), Alex Mujika, Maren Goti (Leioako Sukaldaritza Eskolako Zuzendariordea, EHU), Mikel Garaizabal (enologo eta somelierra), Alex Mujika (Basakabi jatetxea), Leire Etxaide eta Dani Lasa (Mugaritz) eta Ramon Roteta, besteak beste.[11][12][13]

Ikastaro horiekin atzindariak izan ziren sukaldaritza euskaraz lantzen. Ikastaroetako gaiak aztertzerakoan gastronomia ez zen ikuspuntu bakarra, elikadurarekin zerikusia duten zientzia eta teknika batzuen arteko bat baizik. Harantzago joan nahi izan zuten UEUn eta elikadurarekin eta antropologiarekin lotuta zeuden gaiak jarri zituzten eztabaidagai.[14][15] Esaterako, gai hauek ere landu ziren:

  • Migel Indurain txirrindulari txapeldunaren elikaduraz hitz egin zuen haren sukaldaria zen Juantxu Larruzeak (txirrindularien selekzioko sukaldari, Indurainen sukaldari partikularra, Zornotzan izan zuen urtetan bere ostatu ezaguna).
  • Presoen gose-grebak aztertu ziren elikaduraren ikuspuntutik, Enrike Letonaren eskutik.
  • Felipe Uriarte goi-mailako mendizalea Everesteko bizimodu lazgarrian izan zuten dietaz aritu zen.[16] Zeharbide latz horietako bati aurre nola egiten dioten azaldu zuen: kaloria-premia itzela baliabide urriekin bete behar izaten da horrelako paradetan. Elikabidearen funtsa karbohidratoa izaki, hiru olibak, olio tanta batek, pikillo piper bakarrak ospakizun bihurtzen dute eguneroko patata-pure hits zurbila.[17]
  • Fernando Mijangos kimikariak kimikaren ikuspuntutik aztertu zuen sukaldaritza.

Saio praktikoak ere izaten ziren: gazta, ardo eta sagardo dastaketak, hostorea egiten ikastea, bazkariak prestatzen laguntzea, bisitak Nafarroako produktoreei, hala nola Uitziko gaztandegira, Basondoa txanpain bodegara, Arbizuko Flores anaien txistor fabrikara, Etxenikeren ahate-produktuen txarkuteriara...

Idazlanak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Saiakerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiztegiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itzulpenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • Zazpi kontaera paradoxiko: antropologo bat Marten. Oliver Sacks (2003). Gaiak.[26]
  • Los españoles y los euskaldunes. Azurmendi, Joxe (1993). Herritar Berri.[27]
  • Harris, M.: "Kulturaren enigmak; behiak, txerriak…" (Gaiak, 1995)
  • Kandinsky, V.: "Elementu piktorikoez ekarpena" (Gaiak, 1996)
  • Chomsky, N.: "Mintzairari buruzko gogoetak" (Gaiak, 1997)
  • Lapitz, J.J.: "Gaurregungo sukaldaritza Euskadin" (Espasa-Calpe, 1985)
  • McLuhan, M.: “Gutenberg Galaxia” (Gaiak, 1998)
  • Urrutikoetxea, J: "Giltzapeko sukaldaritza" (Hiru, 1996)
  • Saint-Germain, J: Foie-Grasa (Aurrera, 2002)
  • Arzak, J.M.: Errezetak, espainieratik (Bainet, 2004)
  • Arzak, J.M.: Mokaduak, espainieratik (Bainet, 2007)
  • Arzak, J.M.: Errezetak, espainieratik (Bainet, 2008)
  • Arzak, J.M.: Sekretuak, espainieratik (Bainet, 2010)
  • Soziolinguistikako Hiztegia (jatorrizkoa: "Diccionari de sociolingüística, Enciclopèdia Catalana") (Mondragon Unibertsitatea, 2005)

Wikipedia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023an hasita Euskarazko Wikipedia elikadura-gaietan sendotzeko boluntario modura hasi zen. Bide horretan, lehengo urte hartan 276 edizio egin zituen 64 artikulutan, guztira 300.000 karaktere pasatxo gehituta. Esaterako, 38 artikulu hauek hobetu ditu (eta horren ondorioz gehienek dituzte 5.000 karaktere baino gehiago): Afari, Ahi, Anis (edaria), Anis (landarea), Ardo apardun, Ardo zuri, Arrainki, Arrain zopa, Atun, Azafrai, Azkenburu, Barruki, Bazkari, Belar elikagarriak, Brandy, Elikagai, Espezia, Fondue, Fruitu oskoldun, Fruta, Gosari, Granada (fruitua), Gurin, Hur, Janari laster, Jatetxe, Jogurt, Laranja-zuku, Masusta, Intxaur, Ogi, Otordu, Perrexil, Piperrauts, Soja-esne, Sukaldaritza (janari eta edarien prestaketa), Sukaldeko olio, Ttoro...

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ «Edorta Agirre egileren araberako bilaketaren emaitzak» www.kmliburutegia.eus (kontsulta data: 2019-01-05).
  2. ↑ Agirre, Edorta. «Bilatzailearen emaitza: Edorta Agirreren 100 artikulu Berria.eus-en» Berria (kontsulta data: 2019-01-05).
  3. ↑ Alkaiza Guallar, Saioa. (2014-10-18). «Elikagaien izena eta izana» Berria (kontsulta data: 2023-07-20).
  4. 1 2 Agirre, Edorta. (2014). «Elikadura Glosarioa» calameo.com (kontsulta data: 2019-01-05).
  5. 1 2 Elikadura hiztegi linean[Betiko hautsitako esteka], Karlos del Olmo Sustatu albistegian (2014-10-14)
  6. 1 2 Agirre, Edorta. (2014). «Elikadura Hiztegi Entziklopedikoa» calameo.com (kontsulta data: 2019-01-05).
  7. ↑ Alkaiza Guallar, Saioa. (2014-10-18). «Elikagaien izena eta izana» Berria (kontsulta data: 2019-01-05).
  8. 1 2 Edorta Agirre: Amantala ta mantela. (kontsulta data: 2022-06-24).
  9. ↑ Otamendi Egiguren, Martxelo. (2026-10-09). «Edorta, dagoenean bon-bon» Berria (kontsulta data: 2026-10-09).
  10. ↑ Agirre, Edorta. (2001-06-30). «Elikadura, euskal hiriburu zaharrera. Sanferminetako lurrunak pausatzeke, UEU martxan» Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003. (berria.eus) (kontsulta data: 2023-07-14).
  11. ↑ Aranburu, Orreaga. (2001-07-28). «Ikastaro zein partaide kopuruan. «mailari eustea» lortu duela esan du UEUk» Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003. (Berria.eus) (kontsulta data: 2023-07-14).
  12. ↑ Aranburu, Orreaga. (2001-07-20). «Juan Mari Arzak: "Inoiz baino hobeto jaten du jendeak"» Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003. (berria.eus) (kontsulta data: 2023-07-14).
  13. ↑ Agirre, Edorta. (2002-03-24). «Euskal Herri osoko ardoak. Mahatsaren orpotik dator» Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003. (berria.eus) (kontsulta data: 2023-07-14).
  14. ↑ (Ingelesez) Agirre, Edorta. (2002-06-02). «Elikaduraz eta Nutrizioaz» Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003. (Berria.eus) (kontsulta data: 2023-07-14).
  15. ↑ Agirre Alonso, Edorta. (2004). Euskal sukaldaritzaren antropologia. GAIAK arg ISBN 978-84-87203-00-8. (kontsulta data: 2023-07-14).
  16. ↑ «Felipe Uriarte :: Inguma - Euskal komunitate zientifikoaren datu-basea» www.inguma.eus (kontsulta data: 2023-07-14).
  17. ↑ Agirre, Edorta. (2002-07-28). «Bromatosofia, in U.E.U. '02. Elikadura, sukaldaritza, gastronomia, nutrizioa, historia, enologia, biologia eta beste, ikuspegi orokorrean.» Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003. (berria.eus) (kontsulta data: 2023-07-20).
  18. ↑ Imaz, Miren. (2002-09-18). «Edorta Agirre, aditua sukaldaritzan: "Leku garrantzitsua du ogiak euskal kulturan"» Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003. (berria.eus) (kontsulta data: 2026-10-02).
  19. ↑ «Edorta Agirre: "Janari pista galduz gero, nahi duena salduko digu sistemak"» Gipuzkoako Hitza 2022-06-24 (kontsulta data: 2022-06-24).
  20. ↑ Edorta, Agirre. (2010). Baietz okerreko bidea aukeratu! : ehuntxo apustu jan-edanaren panoramaz. Alberdania ISBN 8496310930. PMC 433484658. (kontsulta data: 2019-01-05).
  21. ↑ Edorta, Agirre. (2004). Baietz okerreko bidea aukeratu! : ehuntxo apustu jan-edanaren panoramaz. Alberdania ISBN 8496310930. PMC 433484658. (kontsulta data: 2019-01-05).
  22. ↑ Iparragirre, PIlar. (2002-12-15). «Edorta Agirre» Argia (kontsulta data: 2023-07-25).
  23. ↑ Ase eta gose (Internet Archive) bloga
  24. ↑ Edorta., Agirre,. (2002). Almanaka 2003 : ase eta gose. Pamiela ISBN 8476813619. PMC 176837236. (kontsulta data: 2019-01-05).
  25. ↑ Llorente Arretxea, Oihana. (2014-10-25). «Sukaldaritzako 4.134 hitz eta esanahi jaso eta sarean jarri ditu Edorta Agirrek» GAUR8 (Gara) (kontsulta data: 2022-06-24).
  26. ↑ Sacks, Oliver. (2003). Zazpi kontaera paradoxiko: antropologo bat Marten. Gaiak ISBN 8489772673. PMC 434320561. (kontsulta data: 2019-01-05).
  27. ↑ Zabala, Juan Luis. (1996-09-12). «Liburu hau esportatzekoa da. Joxe Azurmendiren 'Espainolak eta euskaldunak' gazteleratu du Edorta Agirrek.» Euskaldunon Egunkariaren hemeroteka. 1990-2003. (berria.eus): 20. (kontsulta data: 2023-07-20).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Edorta_Agirre&oldid=11840901"(e)tik eskuratuta