Ekialdeko filosofia

Wikipedia, Entziklopedia askea

Ekialdeko filosofiak edo Asiako filosofiak Hegoaldeko Asiako eta Ekialdeko Asiako filosofiak biltzen ditu, txinatar filosofia, korear filosofia, japoniar filosofia, vietnamdar filosofia eta indiar filosofia barne.[1] Azken honen barruan filosofia budista, filosofia hindua eta filosofia jainista daude eta Tibeten, Bhutanen, Sri Lankan, Mongolian eta Asiako hego-ekialdean nagusi dira.[2][3]

«Ekialdeko filosofia» edo «Asiako filosofia» kategoria XIX. mendeko mendebaldeko akademiaren emaitza da, eta ez zen existitzen Asia Ekialdean, ezta Indian ere. Horren arrazoia da Asian ez dagoela sustrai bakar batekin bateratutako tradizio filosofiko bakar bat, baizik eta batzuetan kontaktuan egon diren tradizio autoktono batzuk.[4] Arthur Schopenhauer mendebaldeko filosofiaren lehen pentsalarietako bat izan zen ekialdeko filosofiaren printzipio garrantzitsuak partekatzen eta baieztatzen, hala nola aszetismoa eta munduaren itxura.[5]

Persiako filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Persiar filosofia edo Irango filosofia antzinako persiar sustrai indo-irandarrak zituzten tradizio filosofikoen eta pentsamenduen garaietatik dator, eta Zaratustraren irakaspenen eragin nabarmena izan zuten. Filosofiaren materia eta zientziaren kronologia indo-irandarrekin hasten da, K. a. 1500. urtean.[6] Zaratustraren filosofiak mendebaldeko tradizioari eragin zion judaismoaren bidez, eta, beraz, platonismo ertainean.[6]

Irango historian zehar, aldaketa politiko eta sozial nabarmenen ondorioz, hala nola Persiaren konkista musulmana eta Persiako mongolen inbasioak, pentsamendu-eskolen espektro zabal batek hainbat ikuspuntu erakutsi zituen gai filosofikoei buruz. Gai hauek Irango antzinako tradizioetatik eta, batez ere, zoroastrismoarekin lotuta daudenetatik, islamiar aurreko garaiaren amaieran agertzen diren eskoletara arte doaz, hala nola, manikeismoa eta mazdakismoa, baita hainbat eskola post-islamiar ere. Irango filosofia, Persiaren inbasio arabiarraren ondoren, antzinako persiar filosofiarekiko, greziar filosofiarekiko eta islamiar filosofiaren garapenarekiko elkarrekintzek bereizten dute. Argiztapen eskola eta filosofia transzendentea Persiako garaiko bi tradizio filosofiko nagusitzat jotzen dira.[erreferentzia behar]

Indiako filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Indiar filosofia»

Indiar filosofia (sanskritoz: darsana, «irakaskuntza») antzinako Indian sortu ziren filosofiak, munduaren ikuspegiak eta irakaskuntzak biltzen dituen ekialdeko filosofiaren deskribapena da. Sei sistema ortodoxo (shad-darsana) hartzen ditu barne: Sankhya, Yoga, Nyaya, Vaisheshika, Mimamsa eta Vedanta.[7]

Indiar filosofiaren tradizioak ortodoxo edo heterodoxo gisa sailkatzen dira oro har; ortodoxoek Veden autoritatea eta Brahmanen eta Atmanen teoriak onartzen dituzte eta heterodoxoek ez.[8][9] Eskola ortodoxoak, «benetako» hinduistak, nyaya, vaisheshika, samkhya, yoga, mīmāṃsā eta vedanta dira, eta eskola heterodoxo arruntak, berriz, jainismoa, budismoa, ajñana, cārvāka, ajivika eta lokaiata.[erreferentzia behar]

Bizirik dirauten lehen testu filosofikoetako batzuk ondorengo garai vedikoko (K. a. 1000-500) Upanishadak dira. Indiako kontzeptu filosofiko garrantzitsuen artean daude dharma, karma, samsara, moksha eta ahimsa. Filosofo indiarrek arrazoiketa epistemologiko (pramana) eta logikoko sistema bat garatu zuten eta metafisika, etika, hermeneutika eta soteriologia bezalako gaiak ikertu zituzten. Indiako filosofiak filosofia politikoa bezalako gaiak ere jorratu zituen, Arthashastra-n (K. a. IV. mendea) ikusten den bezala, eta maitasunaren filosofia, Kama Sutra-n ikusten den bezala.[erreferentzia behar]

Sei eskola ortodoxo arruntak Oraingo Aroaren hasieraren eta Gupta Inperioaren artean sortu ziren.[10] Eskola hindu horiek «sintesi hindua» deritzona garatu zuten, elementu brahmanikoak eta budismoaren eta jainismoaren elementu heterodoxoak uztartuz.[11] Pentsamendu hindua ekialderantz ere hedatu zen, indonesiar Srivijaya inperiora eta Kanbodiako Khmer Inperiora iritsiz. Tradizio horiek hinduismo izenarekin elkartu ziren geroago. Hinduismoa, bere izen ezberdinekin, Hegoaldeko Asiako erlijio nagusia da. Hinduismoa ikuspuntu intelektual edo filosofiko desberdinen kategorizazioa da, sinesmen zurrunen multzo bat baino,[12] eta mila milioi jarraitzaile ingururekin munduko hirugarren erlijiorik handiena da, kristautasunaren eta islamaren ondoren.[13]

Txinako filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Txinatar filosofia»

Txinako filosofia Txinan sortutako eskola filosofikoak barne hartzen dituen ekialdeko filosofia da[14]. Milaka urteko historia du eta hasiera K. a. XII. mendean kokatu ohi da, I Ching (Aldaketen liburua) idatzi ondoren, igarpenari buruzko antzinako bilduma bat, Txinako filosofiaren funtsezko termino batzuk sartu zuena. Hala ere, ahozko tradizioa neolito garaikoa da.

Txinako filosofiaren historia lau alditan bana daiteke:

  1. Lehenengoak ziklikoari buruzko Shang dinastiaren lehen doktrinak ikusi zituen, baita I Ching (Aldaketen liburua) ere.
  2. Bigarren aldia txinatar filosofia klasikoarena da, sortu ziren eskolen aniztasun eta kantitateagatik ezaguna. Horien artean konfuzianismoa, taoismoa, moismoa, legalismoa eta Izenen Eskola nabarmendu ziren.
  3. Hirugarren aldia Qin dinastiak legalismoa filosofia ofizialtzat hartu zuenean hasi zen, eta konfuzianistak eta moistak jazarri zituzten. Gero, Han dinastiak konfuzianismoa eta taoismoa ezarri zituen doktrina ofizial gisa, eta haren eraginak XX. mendera arte iraun zuen.
  4. Azken aldia, modernitatearena, mendebaldeko filosofiaren inportazio eta inkorporazioagatik bereizten da.

Koreako filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Koreako filosofia mundu-ikuskeran oinarritu zen bere osotasunean[15]. Xamanismoaren eduki emozionala, ezin iragarrizkoa eta neokonfuzianismoaren alderdi batzuk integratu ziren. Koreako pentsamendu tradizionalak pentsamendu filosofiko eta erlijiosoen korronte askoren eragina izan du urteetan zehar. Koreako bizitzako eragin nagusiak direnez, askotan korear xamanismoaren, taoismoaren, budismoaren eta konfuzianismoaren mugimenduek moldatu dute Koreako bizimodua eta pentsamendua.

Japoniako filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kitarō Nishida, Kiotoko Unibertsitateko irakaslea, Kiotoko Eskolaren fundatzailetzat jotzen da.

Japoniar filosofia Japoniaren garapen kulturaletik sortzen den ekialdeko filosofia da, Txinako pentsamendutik sortutako prozesu erlijioso eta historikoaren bidez, Heian arora arte mantenduz. Garai hartatik aurrera hasten da pentsamendu japoniarra eta, lehenengoa bezala, jakinduria praktikoko gaietara bideratzen da.[erreferentzia behar]

Pentsamendu japoniar modernoa mendebaldeko eragin handiekin garatu zen, hala nola mendebaldeko zientzien azterketarekin («Rangaku» izenekoa) eta Meirokusha gizarte intelektual modernistarekin, europar pentsamenduan oinarritu zena. XX. mendean estatu-sintoismoaren sorrera ikusi zuen, baita japoniar nazionalismoarena ere. Kyotoko Eskola, eragin handiko eskola filosofiko japoniarra, mendebaldeko fenomenologiaren eta Erdi Aroko filosofia budista japoniarraren eraginez sortu zen.[16]

Budismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Filosofia budista»
Nalanda unibertsitate historikoa.

Filosofia budista ekialdeko filosofia mota bat da, eskola budistetako ikerketa filosofikoen batura hartzen duena. Budismoaren kezka nagusia beti izan zen sufrimendutik askatzea (nirvana) eta askapen horretaranzko bidea, hau da, ekintza etikoa (sīla), meditazioa eta jakinduria (prajña, «gauzak benetan diren bezala» jakitea).[17] Indiako budistek, Budaren irakaspenetatik ez ezik, analisi filosofikoaren eta deliberazio arrazionalaren bidez ere bilatu zuten ulermen hori.[18] Indiako eta Ekialdeko Asiako pentsalari budistek gai filosofiko ugari jorratu dituzte, esate baterako fenomenologia, etika, ontologia, epistemologia, logika eta denboraren filosofia.

Budismo goiztiarra zentzumenen organoek (ayatana) lortutako ebidentzia enpirikoan oinarritu zen,[19] eta Budak, dirudienez, galdera metafisiko batzuetatik distantzia eszeptikoa mantendu zuen, erantzuteari uko eginez, askapenera bideratzen ez zutelako. Filosofia budistaren puntu partikularrak, sarritan, eremu filosofiko budista ezberdinen arteko eztabaiden xede izan dira. Eztabaida horien ondorioz, Abhidharma izeneko hainbat eskola sortu ziren, baita Prajnaparamita (jakituriaren perfekzioa), Madhyamaka (bide ertaina) eta Yogacara (yoga praktika) eskoletako Mahayana tradizioak ere.[erreferentzia behar]

Filosofia budista Gautama Buddharen pentsamenduarekin hasten da (K. a. VI eta IV. mendeetan, gutxi gorabehera) eta lehen testu budistetan gordetzen da, hala nola Pāli Kanon-eko Nikaya-k. Pentsamendu budista lurralde ugaritakoa eta transkulturala da. Indian sortu zen eta, ondoren, Ekialdeko Asiara, Tibetera, Erdialdeko Asiara eta Hego-ekialdeko Asiara zabaldu zen, eskualde horietan tradizio berri eta sinkretikoak garatuz. Pentsamendu eskola budistak Tibeten eta Asiako hego-ekialdeko herrialdeetan, hala nola Sri Lankan eta Myanmarren, nagusi diren tradizio filosofikoa dira.[erreferentzia behar]

Budismoaren kezka nagusia soteriologia da, askatasuna dukkha-tik (ezinegona) definituta.[17] Gauzen benetako izaerari buruzko ezjakintasuna sufrimenduaren (dukkha) sustraietako bat dela uste denez, filosofia budista epistemologiaz, metafisikaz, etikaz eta psikologiaz arduratzen da.[18] Testu filosofiko budistak aldaketa praktikoen testuinguruan ere ulertu behar dira.[20]

Islama[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Filosofia islamiko»
Averroesen estatua, Kordoban.

Islamiar filosofia bizitzarekin, unibertsoarekin, etikarekin, gizartearekin eta islamiar munduari lotutako gainerako funtsezko gaiekin zerikusia duten doktrinen multzoa da[21].

Gaur egungo tradizio islamiarrak neoplatonismoaren eta aristotelismoaren pentsamendu batzuk islamaren garapenaren bidez txertatu ziren beste kontzeptu batzuekin konbinatzen ditu. Arabiar al-Kindi eta persiar al-Farabi eta Avizena bezalako filosofo garrantzitsu batzuek, eta Iberiar penintsulako Ibn Tufail eta Averroes-ek, Aristotelesen zenbait interpretazio zehaztu zituzten, gero intelektual juduek eta kristauek bereganatu zituztenak. Filosofia islamiarraren historiak Europako Erdi Aroko eskolastikari eragin zioten eta hainbat gai jorratu zituzten beste filosofo batzuen adibide esanguratsuak ditu, tartean Al-Ghazali eta Mulla Sadra[22][23].

Musulmanek, eta neurri txikiagoan kristauek eta juduek, folklore arabiarrarekin lagundu zuten eta beren dogma filosofikoengatik elkarrengandik urrundu ziren, beren doktrina erlijiosoengatik baino gehiago. Arabiar eta berbere herriak iberiar penintsulara iritsi zirenean, arabiar literatura filosofikoa hebreerara eta latinera itzuli zen, europar filosofiaren garapenean lagunduz.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Elman, Benjamin A.; Duncan, John B.; Ooms, Herman. (2005). Rethinking Confucianism: Past and present in China, Japan, Korea, and Vietnam. .
  2. (Ingelesez) Ram-Prasad, Chakravarthi. (2005). Eastern Philosophy. .
  3. (Ingelesez) Fischer-Schreiber, Ingrid. (1994). The encyclopedia of Eastern philosophy and religion : Buddhism, Hinduism, Taoism, Zen. Boston : Shambhala ISBN 978-0-87773-980-7. (Noiz kontsultatua: 2022-04-20).
  4. (Ingelesez) Harrison, Victoria S.. (2012). Eastern Philosophy: The Basics. .
  5. (Ingelesez) Schopenhauer, Arthur; Hollingdale, R. J.. (1970). Essays and aphorisms. [Harmondsworth, Eng.] Penguin Books ISBN 978-0-14-044227-4. (Noiz kontsultatua: 2022-04-20).
  6. a b (Ingelesez) Blackburn, Simon. (2016). A Dictionary of Philosophy. Oxford University Press ISBN 9780198735304..
  7. (Ingelesez) Nicholson, Andrew. (2013). Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History. Columbia University Press.
  8. (Ingelesez) Bowker, John Westerdale. (1997). The Oxford dictionary of world religions. Oxford University Press ISBN 978-0-19-213965-8. (Noiz kontsultatua: 2022-04-20).
  9. (Ingelesez) Doniger, Wendy. (2014). On Hinduism. Oxford University Press.
  10. (Ingelesez) Hoiberg, Dale; Ramchandani, Indu. (2000). Students' Britannica India. New Delhi : Encyclopaedia Britannica ISBN 978-0-85229-760-5. (Noiz kontsultatua: 2022-04-20).
  11. (Ingelesez) Hiltebeitel, Alf. (2002). «HINDUISM» The Religious Traditions of Asia (Routledge) doi:10.4324/9781315029641-6/hinduism-alf-hiltebeitel. ISBN 978-1-315-02964-1. (Noiz kontsultatua: 2022-04-20).
  12. (Ingelesez) Georgis, Faris. (2010). Alone in Unity: Torments of an Iraqi God-Seeker in North America. Dorrance Publishing ISBN 978-1-4349-5793-1. (Noiz kontsultatua: 2022-04-20).
  13. (Ingelesez) «Hindus» Pew Research Center's Religion & Public Life Project 2012-12-18 (Noiz kontsultatua: 2022-04-20).
  14. The Oxford handbook of world philosophy. Oxford University Press 2010 ISBN 978-0-19-532899-8. PMC 551198943. (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  15. Kim, Halla. (2022). Zalta, Edward N. ed. «Korean Philosophy» The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Metaphysics Research Lab, Stanford University) (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  16. (Ingelesez) Nishitani, Keiji; Clarke, D. S.. (1991). Nishida Kitaro. University of California Press.
  17. a b (Ingelesez) Skirbekk, Gunnar; Gilje, Nils. (2001). A history of Western thought: from ancient Greece to the twentieth century. Routledge.
  18. a b (Ingelesez) Siderits, Mark. (2007). Buddhism as philosophy. .
  19. (Ingelesez) Kalupahana, David. (1975). Causality: The Central Philosophy of Buddhism. The University Press of Hawaii.
  20. (Ingelesez) Westerhoff, Jan. (2018). The Golden Age of Indian Buddhist Philosophy. Oxford University Press.
  21. (Ingelesez) «The decline of Islamic scientific thought: Don't blame it on al-Ghazali - Qantara.de» Qantara.de - Dialogue with the Islamic World (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).
  22. (Gaztelaniaz) Jamenei, Ayatolá Muhammad. [https://islamoriente.com/sites/default/files/cckfilefield/Article_pdf_file/Filosof%c3%ada%20Transcendente,%20la%20escuela%20de%20pensamiento%20de%20Mul.la%20Sadra.pdf Filosofía Transcendente; la escuela de pensamiento de Mul.la. ].
  23. (Ingelesez) «La vida de Mul.la Sadra, el precursor de la Filosofía Transcendente | articulo» ISLAM ORIENTE (Noiz kontsultatua: 2022-04-27).

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]