Enkarterri

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Enkarterri
Bizkaia, Euskal Herria

Longitas mendia.JPG

Longitas mendia
Kokapena

Enkarterri armarria

Bizkaia - Enkarterrien kokapena.svg
Ezaugarriak
Azalera 429,52 km²
Biztanleria 30.966 (-)
Dentsitatea 72 biztanle/km²
Udalerriak Artzentales, Balmaseda, Galdames, Gordexola, Gueñes, Karrantza, Lanestosa, Sopuerta, Turtzioz eta Zalla
Herririk handiena Zalla (8.143 biztanle)
Webgunea http://www.enkarterri.org/

Enkartazioa, Enkarterri[1] (gaztelaniaz La Encartación, Las Encartaciones) Bizkaia, País Cántabru eta Gaztela artean dagoen lurralde eta eskualde historiko eta geografikoa da.

Egun 300.000 biztanle dauka eta 20 udalerrik osatzen du: Abanto Ciervana, Alontsotei, Artzentales, Balmaseda, Barakaldo, Galdames, Gordexola, Gueñes, Karrantza Harana, Lanestosa, Muskiz, Portugalete, Santurtzi, Sesto, Sopuerta, Trapagaran, Turtzioz, Urtuella, Zalla eta Zierbena. Guzti hauek ematen baitute botua Batzar Nagusietarako 1979. urtetik, 13 batzarkide edo juntero enkartau aukeratuz. Avellaneda da eskualdeko hiriburu politikoa. Zallako Arangurenen 10 udalerri enkartau elkartzen duen Mankomunitatearen egoitza dago. Lanestosa biztanle gutxien daukan udalerria, herrixka eta hiria da. Karrantza da eskualdeko eta herrialde osoko udalerririk zabalena. Lau azpi eskualde bereizten dugu:

1. Ibar ezkerra edo Ezkerraldea: Barakaldo, Sesto, Portu eta Santurtzi.

2. Meatzaldea: Trapagaran Arboledarekin, Abanto, Urtuella, Muskiz, Zierbena, Galdames eta Sopuerta.

3. Kadagualdea: Alontsotei, Gueñes, Zalla, Balma, eta Gordexola.

4. Barnekaldea: Artzentales, Turtzioz, Karrantza eta Lanestosa.

Balamseda, Lanestosa eta Portugalete hiriak izatean, bestelako harremana mantentzen zuten berezko legea edo forua zuten gainerako herri enkartauekin Avellanedako Juntetxean edo Gobernuan.

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turtziozko San Roke auzoaren ikuspegia.

Mugakide hauek ditu: Hegoaldean Aiarako Okondo eta Mena Harana (Burgos); iparraldean eta mendebaldean Kantabria (Castru, Guriezu, Soba, Rasinis, Ramalis eta Valli Villaverdi. Ekialdean Hego Uribeko Bilbo.

Mankomunitateko kideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enkarterriko Udal Mankomunitearen kideak hauek dira: Artzentales, Balmaseda, Galdames, Gordexola, Gueñes, Karrantza, Lanestosa, Sopuerta-Garape, Turtzioz eta Zalla. Alonsotegi ere jotzen dute hainbatek Enkarterrikotzat.

Mankomunitatearen egoitza Zallako Aranguren auzoan du eta haren presidentea Ester Lasa da, Zallako kontzejala ere.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ziurtzat ematen dugun idatziriko izenik zaharrena INCARNATIONES da, 1175. urtean idatzia. Gero, gehien erabili izan direnak La Encartación, Las Encartaciones, Enkarterri, 1976tik aurrera eta Enkartazioak. Esanahia, agian, In gal nationes, nazio keltetan.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

# Armarria Udalerria Alkatea Alderdi Politikoa Biztanleria % Biztanleria Lurraldea km²
1 Escudo de Balmaseda.svg Balmaseda Joseba Mirena Zorrilla Ibáñez EAJ 7168 23,15 22,3
2 Escudo de Carranza.svg Karrantza José Luis Portillo López EAJ 2836 9,16 137,70
3 Escudo de Artzentales.svg Artzentales José María Ignacio Iglesias Aldana EAJ 692 2,23 36
4 Escudo de Gueñes.svg Gueñes Koldo Artaraz Martín EAJ 6582 20,44 41,49
5 Escudo de Zalla.svg Zalla Javier Portillo Berasaluze Aralar 8422 26,30 31,03
6 Escudo de Sopuerta.svg Sopuerta Joseba Andoni Llaguno Hurtado Bildu 2439 7,88 42,80
7 Escudo de Galdames.svg Galdames Carlos Avellanal Villanueva EAJ 841 2,72 44,50
8 Escudo de Gordexola.svg Gordexola Iñaki Aretxederra Zurimendi EAJ 1658 5,35 41,50
9 Escudo de Trucios.svg Turtzioz Juan José Llano Llaguno EAJ 556 1,80 31
10 Escudo de Lanestosa.svg Lanestosa José Angel Ranero Santisteban Bildu 305 0,98 1,20
11 Escudo de Sopuerta (Juntas de Avellaneda).svg Enkarterri Ester Lasa EAJ 31499 100 565 km 2

Hedapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historikoki, Enkarterri hamar errepublikatan banatuta zegoen:

Gainera, lurraldean hiru Hiribilduak daude (politikoki Bizkaiko Hiribiduekin batera zeudela):

Badaude beste leku batzuk historian zehar Enkartazioarekin lotura izan dutenak: Barakaldoko elizatea; Urdialaitz 1394 eta 1471 artean Bizkaiko Jaurerriaren parte zenean; Mena Harana eta baita Burgosko probintziako leku batzuk Bizkaiako Jaunek konkistatuta. Villaverde Turtzioz, kantabriar enklabea, Antonio Truebaren aburu, "haran hau, fisiko eta Historikoki Enkarterriek propioa dute".

Gaur egun, Somorrostro Haranako bai Hiru Kontzejuak bai Lau Kontzejuak Enkartazioko kontzejuak izaten jarraitzen dute, Bilbo Haundia ez baita inolako eskualde administratibo edo historikorik.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enkartazioko nekazaritza oso emankorra da: frutak, artoa, patata, indaba, tomatea, piperra eta txakolina. Lurraldea menditsua da oso, larrez beteta abeltzaintza aurrera eraman dezan. Eskualdea Txakolinaren ekoizle nagusietakoa da, Zalla eta Balmaseda egiten dute batez ere.

Harrobi eta meatoki asko ditu, (burdinazkoak Erromatar Inperiotik xurgatuak). Ipar partean, Triano mendilerroa (Muskizen hasita eta ekialdeko Barakaldora joaten dena, Kadagua ibaiaren ipar ertzean) hain burdin aberatsa dauka, non Plinio Zaharrak ia duela bi mila urte , Kantabriako itsas partean hainbeste burdina zuen non burdinazkoa zen mendi malkartsu eta garaia bazegoela esan baitzuen.

Karrantza aldean, Armañon ingurua parke naturala izendatua izan da 2006ko irailean. Horrez gain, Ordunteko mendilerroa ere babestuta dago, udalerriaren hegoaldean daudenak.

Eskualdeko mendirik nabarmenenak hauek ditugu: Ordunteko mendilerroan, Zalama (1.336 m, Bizkaiko hirugarren tontorrik altuena), Balgerri (1.106 m), Burgueno (1.043 m), Ilso de Estacas (1.037 m), Maza del Pando (1.021 m) eta Kolitza (879 m). Bestela, Gallarraga (902 m), Eretza (887 m), Armañon (854 m), Peña´l Moru (821 m), Peña´l Mazu (821 m), Picu la Len (803 m) ditugu.

Hizkuntza eta kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Toponimiaren arabera, Enkartazioak hizkuntza aldetik gune ezberdin bi daukala esan daiteke, gutxi gora- behera Castro Urdialesera zihoan erromatar galtzadak banatuta. Mendebaldeko aldean, hau da, Lanestosa, Karrantza, Turtzioz eta Artzentalesen euskaraz ez da inoiz jatorriz egin, bai bestela kantabru edo montañesa, toponimia, hiztegia eta arkitekturari ondo begiratu ezkero. Eremu honek bat egiten du mendebaldean dituen Kantabriako lurrekin. Balmaseda hirian ere ziuraski kantbrua izan da jatorrizko hizkuntza, baina bereziagoa izan da ertaroko hiri izaeragatik. Balizko marra horren ekialdean, ostera, Zalla, Gueñes, Gordexola eta Galdames herrietan euskararen presentzia historikoa argia da, zenbat eta ekialderago, argiagoa. Gordexolako eta Galdameseko azken euskaldun zaharrak XIX. mendean galdu zirela aipatzen da, hain zuzen ere azken euskal hiztun enkartaziotarra Simona Unanue izan zela esan eta idatzi izan da ere, Gordexola eta Okondo arteko Dubalza (Idubaltza) baserrian bizi izandakoa, 1850ean hil zena.

Gaur egun, bestela, egoera horrelakoa izango zen:

Euskaldunak Elebidun pasiboak Elebakar erdaldunak
Enkartazioa %4,2 %12,9 %82,9
Hizkuntzen erabilera Euskara Gaztelania
Enkartazioa %4,2 %95,8
Euskararen jakintza
%17,1


Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Enkarterriko historia»

Enkartazioko historian, historiaurrean hasita, 37.000 urte dute Karrantzako giza aztarna zaharrenek. Orain 2.200 urte inguru autrigoiak agertze nomen dira, VI. mendetik aurrera haiei buruz idazteari uzten zaiola. Erdi Aroan kokatzen dira lurralde honekin lotura duten gertaera nagusiak, Avellanedako Batzarretxearen sorrera, ia 500 urtetako bizimodu kuasi independentea bertako foruari esker, bandoen arteko liskarrak, meatzen jabetza eta ustiapenegatiko gora beherak, geroko diputazioaren presio ekonomikoak, bigarren gerra karlista, bertako sozialismoaren sorrera, euskal abertzaletasunaren sorreran eragina eta 109 urtetako enkartazionismoaren aldarrikapena. Foruaren lehenengo idazkera 1394koa da, Gernikakoa baino 58 urte lehenago. Bigarrena 1503an, Abandoko Naxa kaleko etxe batean sinatua. 1.804. urtetik aurrera Gernikako Juntetxean dago ordezkatuta Enkartazioa, berezko barrutian. 1836tik aurrera denok, kantabruak, enkartauak, bizkaitarrak, euskaldunak... espainol egin nahi gaituzte legez ere. Egun, Bizkaiko eskualdeetako bat kontsideratzen dute gehienek Enkartazioa, ez denok.

Fauna eta flora[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdean berezko etxabereen arraza ugari eta aipagarriak daude: Ekidoen artean Lautzako zaldia, zaldi montxinoa eta Enkarterriko astoa ditugu. Bestela, azienda zurian Karrantzako ardi muturbeltz eta Karrantzako ardi muturgorriak ditugu, eta azienda gorrian behi montxina. Azkenik, Enkartazioko billano eta Enkartazioko txakur billanoak ere aipatzekoak dira.

Zuhaitzei dagokienez, Enkarterrin ez ditugu ikusten Bizkaiko beste zonalde batzuetan dauden konifera kopurua, bertako haritz, pago eta gaztainondoak ugariagoak izanda, batik bat lurraldearen mendebaldean.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Enkarterri Aldatu lotura Wikidatan

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]