Edukira joan

Errusia-Polonia gerra (1654-1667)

Wikipedia, Entziklopedia askea
(«Erruso-Poloniar Gerra (1654-1667)» orritik birbideratua)
Errusia-Polonia gerra
Suediar uholde
Stefan Czarniecki, poloniar atamana
Data1654-1667
LekuaPolonia, Lituania, Errusiar Tsarerria
EmaitzaErrusiar garaipena
Andrusovoko Ituna
Gudulariak
 Errusiar Tsarerria
Kosakoen atamanerria		  Bi Nazioen Errepublika
Krimeako Khanerria
Kosakoen atamanerria (1658-1659, 1660-1667 Eskuinaldeko Ukrainan)
Prusiako Dukerria (1654-1656)[1]
Buruzagiak
Errusiar Tsarerria Alexis Errusiakoa
Bohdan Khmelnytsky		 Bi Nazioen Errepublika Joan II.a Kasimiro Poloniakoa
Bi Nazioen Errepublika Stefan Czarniecki
Indarra
25 000 100 600
Galerak
8 000 47 824

1654 eta 1667 arteko Errusia-Polonia gerra —Hamahiru Urteko Gerra ere deitua—[2] Errusiar Tsarerriaren eta Polonia-Lituania Elkartearen arteko gerra izan zen. Polonian, «suediar uholde» delakoaren zatitzat hartzen dute, bigarren Iparraldeko Gerran zehar gertatu baitzen. Gerrak lurralde irabazi nabarmenekin amaitu zuen Errusiarentzat, eta ekialdeko Europako potentzia handiko kategoriara igo zen, aurretik kategoria hori zuen Polonia-Lituania Elkartea ordezkatuta.

Aurrekariak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gatazka Ukrainako kosakoek Polonia-Lituania Elkartearen aurka egindako Khmelnytskyren matxinadaren ondorioz piztu zen.[3] Kosakoen buruzagiak, Bohdan Khmelnytskyk, Alexis Errusiakoaren laguntza lortu zuen bere autoritatea aitortzearen truke. 1651n Zemski Soborreko kosakoak Moskuren eragin-eremuan onartzearen eta Poloniaren aurkako gerrari ekitearen aldekoa zen arren, tsarrak 1653ra arte itxaron zuen, Herri Batzar berriak ekialdeko eslaviarren arteko bateratzea ia baimendu zuen arte. Tsarerriak armak erosi zituen Holandan, Alemaniako printzerrietan eta Suedian, liskarretarako prestatzeko.[4]

Kosakoek Pereiaslaveko Arradan ituna berretsi ondoren, erruso-poloniar gerra saihestezina izan zen. 1654ko maiatzaren 4an, tsarrak gerra deklaratu zion Polonia-Lituaniari.[3][4] Alexis tsarrak Itsaso Baltikoko kostaldea bereganatu nahi zuen, eta, beraz, errusiarren erasoaldiak Lituanian kontzentratu ziren.[5] Lehenengo helburua Bielorrusia- Smolensk, Mstsislav, Mahiliou, Orsha, Homel, Retxitsa, Polotsk eta Vitebsk hiriak eta Dvina eta Dnieper ibaietako arroak, Suediarekin eta Otomandar Inperioarekin komunikazio-bideak- konkistatzea zen.[4]

Elkartearen inbasioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errusiak, garai hartan, hamarkada batzuk lehenago baino armada askoz modernoagoa zuen, su-arma gehiagorekin eta Hogeita Hamar Urteko gerra amaitzean kontratatu zituen ofizial eta ofizialordeen laguntzarekin.[5][6] Beren armadak, gainera, polako-lituaniarrak baino askoz txikiagoak ziren: poloniarrek ehun mila soldadu inguru zituzten aurre egin zieten hogeita bost mila errusiarrei aurre egiteko, baina lituaniarrek zortzi mila inguru besterik ez zituzten[oharra 1] laurogei mila inbaditzaile gelditzeko.[5][oharra 2] Neurrigabekeria horren aurrean, Janusz Radziwiłł lituaniar ataman handiak atzera egin behar izan zuen etengabe, etsaiak Smolensk, Polotsk, Vitebsk eta Mahiliou har zitzan ahalbidetuz.[5][6] Radziwiłł eta Joan Kasimiroren arteko etsaitasun biziak zaildu egin zuen Lituaniaren defentsa: erregeak ataman handia izendatu behar izan zuen bere aurkaria, baina denetarik egin zuen bere boterea txikitzeko, botere militarraren zati bat artilleriako buruzagiaren esku utziz eta Radziwiłłekin etsaitutako eremu-ataman bat izendatuz.[8]

Erruso-kosako planak Lituaniako Dukerri Handiaren inbasioa aurreikusten zuen, hiru armada erabiliz,[6] bi errusiarrena eta bat kosakoarena.[4] Nagusia, berrogeita bat mila soldaduz osatua, Viazmatik Smolensk, Mstsislav eta Mahiliourantz abiatuko zen.[4] Beste armada txikiago bat, Vasili Xeremeteven agindupean hamahiru mila soldadu zituena, iparralderago sartuko zen Velikije Lukitik Sebezh, Polotsk eta Vitebskera.[4] Hirugarren gudarostea, kosakoa, hogei mila soldaduk osatuko zuten, Ivan Zolotarenko atamanaren agindupean, Novhorod-Siverskyitik Starodub, Homel eta Retxitsara abiatuko baitzen.[4] Lituaniako hirugarren hiria, Polotsk, ekainaren 29an etsaiari errenditu zitzaion.[9]

1654ko uztailean, 41.000 soldaduko errusiar armadak (nominalki tsarraren agindupean, baina, izatez, Jakov Txerkasski, Nikita Odoevski eta Ivan Khovanski printzeek aginduta) Bely eta Dorogobuzheko mugako gotorlekuak konkistatu eta Smolensk setiatu zuen.

Bielorrusiako ekialdeko hiri gehienak borrokatu gabe errenditu ziren.[10] Ekainaren 1ean, tsarrak Beli hiria borrokatu gabe tropa errusiarrei errenditu zitzaiela jakin zuen, ekainaren 3an Dorogobuzhen, ekainaren 11n Nevelen errendizioa, ekainaren 29an Polotsk hartu zutela, uztailaren 2an Roslavlen errendizioa. Laster, powiat (barruti) hauen nobleziako buruzagiak subiranoak onartuak izan ziren eta "Tsarraren Maiestatea"ren koronel eta kapitainen mailak eman zizkioten.[11]

Mstislavlek, berriz, erresistentzia izugarria azaldu zien errusiar tropei, baina 1654ko uztailaren 12(22)an, lau eguneko borrokaren ondoren, eraso bidez hartua izan zen. Uztailaren erdialdean, tropa errusiarrek Disna eta Druja hartu zituzten. Uztailaren 26an, Kolodna ibaian, Smolensk inguruan, errusiar tropen errejimendu aurreratuak bere lehen borroka izan zuen polako-lituaniar armadarekin.

Abuztuaren 2an iritsi zen tsarrera Orsha hartu zutelaren albistea. Abuztuaren 9an, Vasili Petrovitx Xeremetev boiardoak Hlybokaye hiriaren harrapaketa iragarri zuen, eta 20an, Ozerixtxerena. Abuztuaren 16an Smolensken aurkako erasoak porrot egin zuen. Abuztuaren 12an, Shkloveko guduan, Lituaniako Dukerri Handiaren armadak, Janusz Radziwiłł atamanen agindupean zegoenak, errusiar tropak atzera eginarazi zituen Xklovka ibaian zehar.[12]

Abuztuaren 20an, Alexei Nikititx Trubetskoi printze errusiarrak Janusz Radziwiłł Ataman Handiaren agindupeko lituaniar armada garaitu zuen, Barysauko guduan. Egun berean, Ivan Nikiforovitx Zolotarenko ataman kosakoak lituaniarren errendizioa iragarri zuen, bi hilabeteko setio baten ondoren Homelera, non Zaporizhiako kosakoek, Ivan Zolotarenkok gidatuak, ez zituzten errendiziorako eskainitako baldintzak bete, errenditu zuten gehienak harrapatu eta Ukraina modernora eraman baitzituzten.

Mahilioun, biztanleek uko egin zioten Janusz Radziwiłłen tropei sartzen uzteari, esanez "denok borrokatuko dugula Radziwiłłekin nahikoa dugun arte, baina ez diogu utziko Radziwiłłi Mahilioun sartzen", eta abuztuaren 24an, "maila guztietako Mahiliouko jendeak zintzoki agurtu zituen, ikono sakratuekin, eta hirian sartzen utzi zioten: tropa errusiarrak eta Ju Poklonskiren bielorrusiar kosakoen errejimendua.[13]

Abuztuaren 29an, Zolotarenkok Txachersk eta Slavgorod harrapatu zituztela jakinarazi zuen. Irailaren 1ean, tsarrak etsaiaren aldetik Usviatiren errendizioaren berri jaso zuen eta, irailaren 4an, Shkloven errendizioarena. Dnieper ibaiaren inguruko gotorleku guztietatik, Bijoveko antzinako gotorlekua bakarrik zegoen lituaniarren kontrolpean, 1654ko iraila eta azaroa bitartean, Zaporizhiako kosakoek setiatu zutena arrakastarik gabe.

Irailaren 10ean, Smolensken errendizioari buruzko negoziazioak izan ziren; irailaren 23an, hiria entregatu zuten; eta, irailaren 25ean, errege-festa bat ospatu zuten gobernadoreekin eta tsarraren erregimentuko ehunka buruzagirekin, Smolenskeko noblezia errege-mahaira gonbidatua izan zen eta garaituak, irabazleen artean kontatuak.[11]

Urriaren 5ean, tsarra Smolensk ingurutik Viazmara abiatu zen, eta 16an, bidean zegoela, Dubrovno harrapatu zutela jakin zuen. Azaroaren 22an (abenduak 2), errusiar armadak Vitebsk hartu zuen hiru hilabeteko setio baten ondoren, eta ondoren, hiria berreskuratzeko saiakera polako-lituaniar bati uko egin zion.

Hala ere, aditu gehienen ustez, 1654ko urrirako, errusiar erasoaldia eten zutela da. Euspen honen arrazoietako bat Errusian lehertu zen izurritea izan zen, proportzio katastrofikoak hartu zituena eta errusiar armadaren atzeguardia desegin zuena.[14][15]

Bertokoek harrera ezberdina egin zioten inbaditzaileari: noble batzuek ihes egin zuten, eta beste batzuek tsarrari men egin zioten.[16] Errusiar tropen basakeriak, Mstislavlen adibidez, uztailean konkistatua, non konkistatzaileek 10-15.000 pertsona hil zituzten, errusiarren aldeko lituaniar begikotasunak berehala ahuldu zituen.[16] Abuztuan antzeko sarraskia gertatu zen Vilniusen, noiz hamazazpi egunez hiria erre eta zortzi mila pertsona hil zirela kalkulatzen dena.[16] Tsarrak eskualdeko talde sozial ezberdinen eskubideak errespetatzeko konpromisoa hartu zuen, baina bere armadak promesa horiek zapuztu zituen, bereziki ortodoxoak ez zirenak jazarriz (uniatak, juduak eta, neurri txikiagoan, katolikoak).[16] Juduen hilketak eta eliza eta monasterio katoliko eta are ortodoxoen arpilatzeak eta suntsipenak izan ziren, Lituaniako eliza ortodoxoak Moskuko patriarkaren nagusitasunari uko egiten baitzion.[16] Landa-eremuak hiriek baino gehiago sufritu zuen armada inbaditzailearen ankerkeriak, honek gatibu ugari bidali baitzituen Errusiara.[16] Basakeria benetan kaltegarria izan zen, pertsonaia garrantzitsu batzuk bandoz aldatzera bultzatu baitzituen eta indar errusiarrak basoetan jazartzen zituzten taldeen agerpena sustatu baitzuen.[16] Hauen errepresioak bi aldeen arteko eraso odoltsuak eragin zituen.[17]

Errusiar posizioa Smolensken inguruan arriskuan zegoen, Lituaniako atamman handiak, Janusz Radziwiłł printzeak, Orsha mantentzen zuen bitartean.[18][19] Orsha mendebaldeko gotorleku bat izaten zen, 10.000 soldaduko goarnizio bat zuena. Horregatik, Txerkasskik konkistatu egin zuen; bere indarrek, Juri Baryatinski printzearen agindupean, Radziwiłł Shkloveko guduan erretiratzera behartu zuten (abuztuaren 12an izen bereko herritik gertu eta eguzki-eklipse baten azpian garatu zena eta bi bandoek beren burua garailetzat jo zutena).[18][oharra 3] Radziwiłł hamabi egun geroago garaitua izan zen Xapialievitxiko guduan,[6] non bi mila gizon eta bere artilleria guztia galdu zituen.[4] Deskalabruak Minskera erretirarazi zuen.[4] Handik egun batzuetara, abuztuaren 28an, Mahiliouk, Dukerri Handiko bigarren hiri jendetsuenak eta Bielorrusiako esteparen hiriburuak, ateak ireki zizkion tsarrari.[4] Radziwiłł mendebalderantz erretiratzeak Lituaniako lurraldea Beresina inerme ekialdean utzi zuen errusiarren aurrean.[6] Hiru hilabeteko setio baten ondoren,[6] Smolensk, aurreko errusiar eta poloniar gerraren objektu nagusia, irailaren 23an errusiarrek errenditu zuten.[3][20]

Bitartean, Aleksei Trubetskoi printzea, armada errusiarraren hegoaldeko hegala gobernatzen zuena, Ukrainan sartu zen Briansketik. Dnieper eta Berezina ibaien arteko lurraldea berehala konkistatu zuen: Mstislavl eta Roslavl bereganatu zituen eta bere aliatu ukrainarrek Homel hartu zuten. Iparraldean, Vasili Xeremetev Pskovetik abiatu zen eta Lituaniako Nevel (uztailak 1), Polatsk (uztailak 17) eta Vitebsk (azaroak 16[3] edo 17[20]) hiriak bereganatu zituen. Urte amaierarako, inbaditzaileek Bielorrusia osoa menderatzen zuten, Bijov, Dnieper ondoan, eta Velizh, Dvina ibaiaren ertzean izan ezik.[20]

Orduan tsarraren tropak poloniar Livonia oldartu eta Ludza eta Rēzekne konkistatu zituzten. Aldi berean, Khmelnytsky eta Fiodor Buturlin boiardo errusiarraren indar konbinatuek Voliniaren aurka egin zuten aurrera. Haien artean desadostasun handiak egon arren, urtea amaitu baino lehen Ostroh eta Rivne bereganatu zituzten.

1655eko kanpaina

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1654ko abenduan, Radziwiłł ataman lituaniarrak zuzendutako kontraerasoa hasi zen errusiarren aurka. Honek Dniéper ibaian zehar Dubrovno, Orsha eta Kopys harrapatu zituen. Dnieper ibaiaren ezkerreko ertzeko hirietako biztanleak, hala nola Mstislavl, Gori, Horki, Radom, Kritxaw eta Txausi, boluntarioki errenditu ziren. Kasu gutxiagotan, Polotsk eta Vitebskeko voivoderrietako populazioa Bi Nazioen Errepublikako tropen ondora igaro zen.[13]

1655eko otsailaren 2an, Radziwiłł Mahiliou setiatu zuen. Autodefentsarako nekazal unitateek ("shishi") Radziwiłłen armadaren alde egin zuten eta Dorogobuzh eta Roslavleraino (Smolenskeko oblasta), lurraldeko errusiar landa departamenduak suntsitzen lagundu zuten.[13]

1655eko urtarrilaren 19tik 22ra bitartean, Bohdan Khmelnytskyk zuzendutako tropa kosakoek, Vasili Borisovitx Xeremetev boiardoak zuzendutako tropa errusiarrekin batera, tropa poloniarren eta tatariarren setioa haustea lortu zuten Okhmativeko guduan. Setiotik ihes egin zuten tropek beste errusiar armada batekin biltzea lortu zuten Bila Tserkvan.

Martxoan, Zolotarenko kosako liderrak Babruisk, Kazimir (Minskeko voivoderria) eta Glusk (Mahiliouko oblasta) hartu zituen.

Apirilean, errusiarrek alferrik setiatu zuten Dinaburg, eta suediarrak larritu egin ziren, arretaz begiratzen baitzieten borrokari, eta kosta ahala kosta saihestu nahi baitzuten hiria moskutarren esku geratzea.[21]

Apirilaren 9an, Radziwiłł eta Gonsevskyk Mahiliou hartzeko saiakera huts egin zuten.

Maiatzaren 1ean, beste eraso huts baten ondoren, lituaniar tropek Mahiliouko setioa altxatu eta Berezina ibaiaren mendebaldeko ertzera erretiratu ziren.

Maiatzaren 7an, Zolotarenkok Bijoveko antzinako gotorlekuaren aurkako setioa hasi zuen,[10],[22] baina ezin izan zuen hartu, 1657an bakarrik, hiria hartua izan zen.[23]

Maiatzaren 24an, erruso-kosakoen erasoaldi berri bat hasi zen, Dukerri Handiaren iparraldeko eta mendebaldeko lurraldeak, Vilnius hiriburua barne, konkistatzeko eta behin betiko menderatzeko helburuarekin. Tsarraren armada nagusiarekin abiatu zen Smolensketik, Minsk eta Vilniuserako bidean, Zolotarenkoren agindupeko kosako armada batek lagunduta.[24] Beste hiru armadek ere parte hartu zuten erasoaldian, tsarraren agindupean zegoenaz gain: hegoaldekoa, Aleksei Trubetskoirena, Briansketik Bijov-Slutsk-Novogrodek-Grodno-Brest Litovskerantz aurrera joan zen; Afanasi Ordin-Nasxtxokinarena iparraldea Pskovetik abiatu zen Livonia poloniarrerantz, Braslau eta Velizherantz.[24] Hirugarrena, Dmitri Volkonskiren agindupean, Kievetik Pinsk aldera abiatu zen.[24] Guztira, erasotzaileek ehun mila soldadu inguru zituzten hamar mila lituaniarren aurrean.[24]

Trubetskoiren tropek Slonim eta Kletsk konkistatu zituzten, baina Xeremetev ekainaren 17an jabetu zen Velizhez.

Ekainean, Ivan Popovitx Txernihiveko koronel kosakoak gidatutako tropek Svislotx (Mahiliouko oblasta) hartu zuten, eta han zeuden etsai guztiak erail eta lekua eta gaztelua sutan erre zituzten. Gero Dziarzhinskera joan ziren. Matvei Vasilievitx Xeremetev voivoda errusiarrak Velizh hartu zuen eta Fiodor Jurievitx Khvorostinin printze errusiarrak Minsk.[25]

Lituaniar indarrek erresistentzia gutxi eskaini zieten errusiarrei, uztailaren 4an Berezina zeharkatu eta astebete geroago (uztailak 3[24]) Minsk hartu baitzuten.[26] Vilnius, Lituaniako Dukerri Handiko hiriburua, abuztuaren 9an hartu zuten errusiarrek,[3] Radziwiłł Vilija ibaiaren ertzean garaitu ondoren.[27][25][28] Hiria arpilatu eta erre egin zuten.[28]

1655eko uztailaren 16an, Ivan Zolotenko ataman kossakoak, Alexis Errusiakoa tsarrari, Ashmianitik gertu zeuden tropa poloniarren gaineko garaipenaren berri eman zion.[29]

Uztailaren 29an, errusiar tropak, Jacob Txerkasikoa printzeak zuzenduta, eta kosakoak, Zolotarenko atamanaren gidaritzapean, Vilniustik gertu bildu ziren eta Radziwiłł eta Gonsevsky lituaniar atamanen konboiari eraso zioten, garaituak izan zirenak eta ihes egin zutenak. Errusiar tropak laster iritsi ziren Vilniusera, Lituaniako Dukerri Handiaren hiriburura, eta, 1655eko uztailaren 31n, hiria hartu eta arpilatu zuten.[30] [31] [32]

1655eko uztailean, hegoaldeko operazio militarren antzokian, Hetman kosako Khmelnytsky eta Buturlinen tropa konbinatuak libreki sartu ziren Galitzian, non Stanisław Rewera Potocki atamana garaitu zuten. Lviv eraso zioten irailean (azaroaren 10ean setioa bertan behera utzi zuten)[33] eta Lublinen sartu ziren[3] Paweł Jan Sapieha Brestetik gertu menderatu ondoren. Aldi berean, Piotr Potiomkinen agindupeko armada errusiarrak Lublin hiria hartu zuen.

Arrakasta horien ondoren, Kaunas (abuztuaren 16an) eta Hrodna (18an) konkistatu zituzten.[3][25][34] Dukerri Handian nabarmentzen ziren tropa poloniar urriek utzi egin zuten uztailean Marienburg defendatzeko.[27][35]

1655eko irailaren 2an, Alexei Nikititx Trubetskoi printzeak zuzendutako tropa errusiarrak Slutsk hartzen saiatu ziren. Hala ere, goarnizioak gerra amaitu arte eutsi zion hiriari. 1655eko irailean, Trubetskoik Novogrudok suntsitu zuen.[10] Gainera, Kletsk, Mir eta Stolovitxi hiriak, besteak beste, hartu eta erre zituzten.[36] Hala ere, Nesvizh hartzeko ahalegin guztiak alferrikakoak izan ziren.[37]

Irailean, Dmitri Andreevitx Volkonski printze errusiarrak kanpaina bat abiarazi zuen itsasontzietan Kievetik. Irailaren 15ean Turov hartu zuen borrokatu gabe eta hurrengo egunean lituaniar armada garaitu zuen David-Haradoken. Ondoren, Stolin hirira joan zen, irailaren 20an iritsi zena, eta han lituaniar armada garaitu eta hiria bera erre zuen. Orduan, Pinskera pasa zen, non lituaniar armada ere garaitu eta hiria erre zuen. Ondoren, itsasontzietan nabigatu zuen Pripiat ibaian zehar, non Stakhov herrian lituaniar armadako destakamendu bat garaitu zuen eta Kozhan-Gorodok eta Lajva (Mahiliouko barrutia) hirietako biztanleak preso hartu zituen.

Irailean, errusiarrek Livonia polako-lituaniarra inbaditu zuten.[21] Errusiarrak azkar abiatu ziren Brest-Litovskera.[38]

Urriaren 23an, Semion Andreevitx Urusov eta Juri Nikititx Bariatinski errusiar printzeak Kaunastik armada batekin Brestera abiatu ziren eta polako-lituaniar noblezia garaitu zuten Verkhovitxin, Brestetik 150 verstara eta, azaroaren 13an, Brestera hurbildu ziren, non Paweł Jan Sapieha ataman lituaniarrak Urusov eraso eta garaitu zuen negoziazioetan zehar.

Hala ere, Verkhovitxi herrian, Brestetik 25 verstara, Urusov eta Baryatinskyren tropek Ukrainako tropei aurre egin zieten arrakastaz, eta Vilniusera erretiratzen utzi zieten.

Honela, 1655. urtearen amaieran, mendebaldeko Errusia osoa, Lviv, Brest, Slutsk izan ezik,[10] Bijoveko antzinako gotorlekua zena,[10] Nesvizh errusiar eta kosako tropen kontrolpean geratu zen,[37][39] eta gudukariak zuzenean Polonia eta Lituaniako lurralde etnikora transferituak izan ziren. 1655eko udan Suedia gerran sartu zen, honen tropek Varsovia eta Krakovia harrapatu zituztelarik.

Tatariar khanak, berriz, Joan Kasimirori laguntzea erabaki zuen, Lviv alferrik setiatu ondoren ekialderantz zihoan armada errusiar-kosakoa geldiarazi eta inguratu zuen, eta azaro amaieran parlamentatzera behartu zuen.[40]

Armistizioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errusiak Polonia-Lituaniako Mankomunitatean aurrera egin zuenean, Karlos X.a Gustavo Suediakoak Polonia inbaditu zuen 1655ean.

Orduan, Afanasi Ordin-Naxtxokinek negoziazioak hasi zituen poloniarrekin eta armistizio bat sinatu zuen, Vilniusko su-etena, azaroaren 2an. Horren ondoren, errusiar indarrek Livonia suediarra inbaditu zuten eta Riga setiatu zuten Errusia-Suedia gerran, Iparraldeko Bigarren Gerraren zati zena. 1656ko abuztuan poloniarrekin izandako negoziazioetan, errusiarrek, tsarra, polako-lituaniar tronuaren oinordeko bezala onartzea eskatu zuten, Errepublikako legeak urratuz.[41] Poloniarrek tsarraren hautagaitza errefusatu zuten arren, bere semearena onar zezaketela iradoki zuten, baina baztertzearen pareko baldintzekin.[41]

Khmelnitski ez zen aldi baterako su-eten hau sinatzearen aurka agertu, eta tsarraren alde egin zuen, nahiz eta poloniarren tolesgabetasunaz ohartarazi.[42]

Nahiz eta polako-lituaniarrek gogoz kontra onartu zuten 1658ko Parlamentuko bilkuran Alexis tronurako oinordeko izendatzea, batez ere suediarren garaipenen ondorioz egoera politikoak zuen larritasunagatik, oposizio biziak zapuztu egin zuen.[43] Joan Kasimiro erregea eta potentzia aliatuak — Austria, Danimarka eta Egoitza Santua- maniobraren aurka agertu ziren. Elizak apezpikuen protestak oztopatu zituen eta nuntzioaren bidez desadostasuna adierazi zuen.[43] Proiektuaren porrotak errusiarren eta polako-lituaniarren arteko liskarrek jarraitzea eragin zuen.

Vihovskiren aurkako kanpaina

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ivan Vihovski, 1657an Bohdan Khmelnytsky hil ondoren hautatu berria izan zen atamana, poloniarrekin aliatu zen 1658ko iraileko Hadiatxeko Itunaren bidez, Ruteniako Dukerri Handiaren sorrera, Senatuan apezpiku ortodoxoak onartzea eta Eliza uniataren abolizioa biltzen zituena.[44] Ataman berriak Poloniako eta Lituaniako Mankomunitatearekin itunak egiteko prest zegoen frakzio matxinoa ordezkatzen zuen, eta bereziki atsekabetuta zegoen errusiar autoritarismogatik.[45] Kosakoak, ordea, guda zibil batean zeuden aurrez aurre, eta gerra horrek areagotu egin zuen bai Mankomunitatearekin egindako ituna, bai 1659an Moskuko Tsarerriarekin sinatu zituzten Pereyaslav Artikuluek.[44] Gainera, Polako-lituaniar Parlamentuak uko egin zion akordioari, eta ez zen inoiz aplikatu.[44]

Tsarrak Suediarekin amaitu zuen Valiesarreko Ituna, 1658ko urrian poloniarren aurkako liskarrak berriz hastea ahalbidetu ziona, eta, honen aurkako ezusteko batean, Wincenty Gosiewski menderatu zuen Werkiko guduan.[45] Iparraldean, Juri Dolgorukov printzeak Sapiehak Vilnius blokeatzeko egindako saiakera bertan behera utzi zuen urriaren 11n; hegoaldean, Vihovski ukrainarrak ezin izan zien Xeremetevi eta errusiar goarnizioari Kiev kendu. 1659ko uztailean, ordea, Vihovskik eta bere aliatu Krimeako tatariarrek porrot gogorra egin zioten Konotop setiatzen zuen Trubetskoiren armadari.[44]

Zorte-aldaketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ukrainan errusiarren aurkako mehatxua desagertu egin zen Vigovski eta Krimeako Khanerriaren arteko aliantza hautsi zenean Ivan Sirko Kosheko atamanaren kanpainaren ondorioz, Txihirin ere erasotu zuen. Severian altxamendu bat izan zen, non Vigovskik poloniar goarnizio gutxi batzuk zituen. Altxamenduan ukrainar noble bat hil zen, Juri Nemiritx, Hadiatxeko Itunaren egiletzat zeukana. Mikhailo Janenkoren Umango Kosheko atamanarekin batera, Sirkok eskala handiko matxinada bat agindu zuen Ukraina osoan zehar. Kosako matxinatuek atamanaren ezaugarriak emateko eta Khmelnytskyren seme Juriri Ukrainako ataman kargua itzultzeko eskatu zioten Vigovskiri. Bien aldekoek Hermanivka herritik gertu borrokatu zuten. Han, gainerako kosakoek Vigovski utzi eta Juri Khmelnytskyren lerroetara pasa ziren; Vigovski bakarrik geratu zen Poloniako tropekin eta beste mertzenario batzuekin. Orduan, bi aldeek parte hartu zuten kontseilu bat bildu zen; bertan, Polonia-Lituaniarekiko batasuna ez zela herrikoia aldarrikatu zen. Eztabaiden korapiloa eta bilkuretan egindako mehatxuak zirela eta, Vigovskik alde egin zuen aholkutik. Honek Khmelnytsky atamana aukeratu zuen eta Vigovskiri eskaera ofiziala bidali zion honi boterea eman ziezaion.

Hasieran, Konotopeko errusiar indar garaituak 1654ko Pereiaslavekoa bezalako bake hitzarmen berri bat sinatzen saiatu ziren, edozein baldintza onartzeko prest zeudenak. Kosakoen atamanerriaren aldaketek, ordea, Errusiar Tsarerriaren eragina Ukrainan areagotu zela islatzen zuten, Trubetskoi voivodaren posizioa indartuz. Honek Khmelnytsky negoziatzera gonbidatu zuen, atamanak Petro Doroxenko bidali zuen ordezkari bezala. Baina Trubetskoik atamanak 1659ko Pereiaslaveko Artikuluak izeneko itun ofiziala sinatzera joan zedin eskatu zuen. Hara iristean, Khmelnytsky deialdia segada bat zela ohartu zen.

Iparraldeko Bigarren Gerraren amaierak polako-lituaniarrei mesede egin zien: 1660an Olivako Ituna sinatu bezain laster, Paweł Jan Sapieharen agindupeko zortzi mila lituaniar eta Stefan Czarnieckiren agindupeko lau mila poloniar, Lituanian sartu eta ekainaren 27an Polonkan armada handiago bat garaitu zuten.[17] Garaileek aurrera egin zuten Lituaniako erdigunerantz, zenbait gotorleku berreskuratuz, baina ezin zuten Mahiliou berreskuratu.[17] Mankomunitatearen eraso nagusia, hala ere, hegoaldean gertatu zen: Stanisław "Rewera" Potockik eta Jerzy Sebastian Lubomirskik hogeita zortzi mila eta zortziehun soldadu propio eta hamabost mila tatariar zuzendu zituzten Vasili Xeremeteven armada errusiarraren aurka, hogeita hamahiru mila errusiar eta hogei mila kosako inguruk osatua.[17] Lubomirskik Juri Khmelnytskyren armada kosako handiari eraso zion — berrogei mila gizon —, Xeremetevi laguntzera joan zena (urriak 17), bere kasa abandonatuta geratu zena eta azkenean azaroaren 2an errenditu zena.[46] Hogei mila errusiar gatibu utzi zituen deskalabru bat izan zen.[47] Ezbehar hauek tsarra Cardisko Ituna onartzera behartu zuten, Suediarekin gerra berri bat saihesteko.

Gerraren amaiera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ordurako, bi borrokalariak agortuta zeuden: Errusiak jasaten zituen tsarrak bere gerrak ordaintzeko egin zuen txanpon-sortze kontrolgabearen ondorioak, eta Mankomunitate poloniar-lituaniarrak bere lurraldean etengabeko liskarrak izan zirela salatzen zuen hamabi urtez, eta horrek gero eta zailago egiten zion tropei ordaindu beharreko zergak biltzea.[47]

1663an, poloniar erregeak Dnieper ibaia zeharkatu eta ezkerraldeko Ukraina inbaditu zuen. Zeharkatu zituen herri gehienak erresistentziarik gabe errenditu ziren, baina 1654ko urtarrilean Hlukhiveko setioa porrot garestia izan zen, eta, ondoren, beste porrot bat jasan zuen Novhorod-Siverskin. Ukrainako kanpainaren helburuak ez zituzten bete.[47] Hala ere, Mankomunitateak Jovanskiren indarrak garaitu zituen Vitebsken 1664ko udan, eta lehen aldiz etsaien lurretan lan egin ahal izan zuen Pskov, Novgorod eta Voronezhen inguruan.[47] Errusiarrek erdialdeko eta mendebaldeko Lituaniaren kontrola galdu zuten.[47]

1664an hasitako bake-negoziazioak 1667ko urtarrilera arte luzatu ziren, orduan gerra zibilak (1665-1666) poloniarrak Andrusovoko Ituna amaitzera behartu baitzituen, zeinaren bidez Polako-lituaniar Mankomunitateak Errusiar Tsarerriari Smolenskeko gotorlekua eta ezkerraldeko Ukraina — Dnieper ibaiaren ezkerraldean — (Kiev barne) utzi zizkion,[47] Mankomunitateak eskuinaldeko Ukraina — Dnieperren mendebaldeko lurraldea — mantendu zuen bitartean.[47] Azkenean, kosakoen arazoa bere lurraldeak banatuz konpondu zen. Itunak, halaber, hamahiru urte eta erdiko su-etena ezarri zuen bi nazioen artean.[47]

Lurralde aldaketez gain, gatazka honek erreforma garrantzitsuak eragin zituen Errusiar Armadan. Hasieran "erdi-iraunkorra" zen eta urtaroko kanpaina bakoitzerako biltzen zen arren, borrokak ia iraunkor bihurtu zuen, Petri Handiaren eta Katalina Nagusiaren ondorengo garaipen militarretarako oinarriak ezarriz.[48]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Hamabi mila, Kotljartxukek esanetan.[7] Sei mila, Reddawayren esanetan.[6]
  2. ↑ Kotljartxukek kopuruak ezberdinak zirela uste zuen: inbadatzaileak hirurogeita lau mila (berroegita bat mil soldaduko errusiar armada bat, hamahiru milako beste bat eta hogei mila kosokoko hirugarren armada bat) eta lituaniarrak hamabi mila.[4]
  3. ↑ Kotljartxukek eta Reddawayk Radziwiłłek errusiarrak menderatu zituela diote.[4][6]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Овсій, Іван Олексійович. Зовнішня політика України від давніх часів до 1944 року: навч. посібник для студ. гуманітар. спец. вищих закладів освіти / І. О. Овсій . – Київ: Либідь, 1999. – 238 с. Дата обращения: 20 августа 2017. Архивировано из оригинала 13 октября 2017 года
  2. ↑ (Ingelesez) Frost, Robert I.. (2000). The Northern Wars: War, State and Society in Northeastern Europe. 1558-1721. Longman, 13 or..
  3. 1 2 3 4 5 6 7 Haumant 1893, 16 or. .
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Kotljarchuk 2006, 91 or. .
  5. 1 2 3 4 Front 2004, 32 or. .
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 Reddaway 1950, 518 or. .
  7. ↑ Kotljartxuk 2006, 91 or. .
  8. ↑ Front 2004, 33 or. .
  9. ↑ Kotljarchuk 2006, 91-92 or. .
  10. 1 2 3 4 5 (Bretainieraz) Бабятыньскі, Конрад. Адносіны жыхароў ВКЛ да маскоўскага войска ў 1654–1655 г.. .
  11. 1 2 Kurbatov O. A. Gosudarev Campaña de Smolensk de 1654 // “Sedmitsa”. — 2004.
  12. ↑ Campaña de Babulin I.B. Smolensk y batalla de Shepelevichi en 1654. - M .: Fundación "Military Deed", 2018. - P. 105-110.
  13. 1 2 3 Meleshko V.I Mogilev en el siglo XVI a mediados del XVII - Mn., 1988.
  14. ↑ Smirnov N.V. Campaña militar de 1654-1655. en dirección lituana.
  15. ↑ (Ukraineraz) РОСІЙСЬКО-ПОЛЬСЬКА ВІЙНА 1654–1667. .
  16. 1 2 3 4 5 6 7 Frost 2000, 185 or. .
  17. 1 2 3 4 Frost 2000, 186 or. .
  18. 1 2 (Polonieraz) Kubala, L.. (1910). «WOJNA MOSKIEWSKA. R. 1654–1655» SZKICE HISTORYCZNE (Varsovia) III.
  19. ↑ (Polonieraz) Joan III.a Sobieski. (1845). Ojczyste spominki w pismach do dziejów dawnéj Polski: diaryusze, relacye, pamiȩtniki ... Tudzież listy historyczne do panowania królów Jana Kazimierza i Michała Korybuta, oraz listy Jana Sobieskiego. J. Cypcer, 114–115 or..
  20. 1 2 3 Kotljarchuk 2006, 92 or. .
  21. 1 2 Kotljarchuk 2006, 94 or. .
  22. ↑ Tkachov M. Bykhava abaron 1654-56 // Principado de Vyalikae de Lituania: Enciclopedia. U 3 vol. T. 1: Abalenski - Cadence / Redkal.: G. P. Pashkov (ed. gal.) y otros; Mástil. Z. E. Gerasimovich. -Mn . : BelEn, 2007. - 684 págs.: enfermo. -: págs. 357—358.
  23. ↑ Tkachov M. Bykhava abaron 1659 // Principado de Vyalikae de Lituania: Enciclopedia. U 3 vol. - T. 1: Abalenski - Cadence / Redkal.: G. P. Pashkov (ed. gal.) y otros; Mástil. Z. E. Gerasimovich. -Mn . : BelEn, 2007. - 684 págs.: enfermo. — pág. 358.
  24. 1 2 3 4 5 Kotljarchuk 2006, 93 or. .
  25. 1 2 3 Pernal 1977, 221 or. .
  26. ↑ Frost 2004, 47 or. .
  27. 1 2 Frost 2004, 48 or. .
  28. 1 2 Reddaway 1950, 519 or. .
  29. ↑ Bielorrusia en la era del feudalismo. - T. II (mediados del siglo XVII hasta finales del siglo XVIII antes de la reunificación con Rusia. - Mn. , 1960. - P. 133.
  30. ↑ Dobryansky F.N. Vilna vieja y nueva. Tercera edicion. Archivo Báltico. Recursos creativos rusos del Báltico (2010 (1904)).
  31. ↑ Norman Davies. Dievo žaislas: Lenkijos istorija: du tomai = “El patio de recreo de Dios”: una historia de Polonia. Los orígenes hasta 1795, volumen 1 — 637 págs. — pág.502.
  32. ↑ Kirkor A.K. Ensayos históricos y estadísticos sobre la ciudad de Vilna // En memoria de la estancia del emperador soberano Alejandro II en Vilna, 6 y 7 de septiembre de 1858. Publicación de la Comisión Arqueológica de Vilna, 1858. Págs. 17-44.
  33. ↑ Pernal 1977, 233 or. .
  34. ↑ Kotljarchuk 2006, 113 or. .
  35. ↑ Kotljarchuk 2006, 93-94 or. .
  36. ↑ Grytskevich A. Slutsk abaron 1655 // Principado de Vyalikae de Lituania: Enciclopedia. U 3 t. 2: Cuerpo de Cadetes - Yatskevich / Redkal.: G. P. Pashkov (ed. gal.) y otros; Mástil. Z. E. Gerasimovich. -Mn . : BelEn, 2007. - 792 págs.: enfermo. — pág. 590.
  37. 1 2 Konrad Babiatynski. Cuestiones de M. K. Radzivil al Señor de Nyasvizh ў 1655-1660 (bielorruso) // Perspectiva histórica bielorrusa - 2011. - Snezhan (vol. 18, núm. 1-2 (34-35)).
  38. ↑ Pernal 1977, 221-222 or. .
  39. ↑ Castillo Budnik A. Nesvizh en operaciones militares de los siglos XVII-XX // Palacio Nyasvizh de Radzivila: Historia, nueva historia. La experiencia de crear palacios en museos es campestre. Materiales de la 1ª jornada de habilidades-prácticas. Nyasvizh, 20 Kastrychnika 2009 (Bielorrusia). - Nyasvizh: DU "Museo-Reserva Nacional Histórico-Cultural Nyasvizh", 2010. - págs. 315-316.
  40. ↑ Pernal 1977, 234 or. .
  41. 1 2 Wójcik 1982, 60 or. .
  42. ↑ (Errusieraz) Грамоты из переписки царя Алексея Михайловича с Богданом Хмельницким в 1656 г.. .
  43. 1 2 Wójcik 1982, 61 or. .
  44. 1 2 3 4 Frost 2000, 184 or. .
  45. 1 2 Frost 2000, 183 or. .
  46. ↑ Frost 2000, 186-187 or. .
  47. 1 2 3 4 5 6 7 8 Frost 2000, 187 or. .
  48. ↑ Agoston 2011, 284 or. .

Bibliografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Errusia-Polonia_gerra_(1654-1667)&oldid=10696109"(e)tik eskuratuta