Estoniako kultura

Altja võrgukuurid, Estoniako arkitektura tradizionala.

Estoniako kultura Estoniako lurraldearekin eta estoniar herriarekin lotutako kultura da. Estoniako historiarekin eta naturarekin estuki lotuta dago, eta historian zehar jatorri askotatik jaso ditu eragin kulturalak.

Ezagutzen diren Estoniako lurraldeko kultur adierazpen zaharrenak Pulli eta Kunda aztarnategietan aurkitutako Kunda kulturako aztarna arkeologikoak dira. Gaur egunera iritsi diren herri-kulturako zenbait elementuren —bereziki sinesmenekin lotutakoen— jatorria, litekeena da, milaka urte atzera luzatzea.

Historiaurrearen amaieran, antzinako tribuen eta hizkera dialektalen oinarrian estoniar herria eta estoniera eratu ziren. Estoniarrak nekazari sedentarioak ziren, eta euren burua maarahvas («lurraren herria») izendatzen zuten. Aldi berean, herri-kulturaren eskualde nagusiak finkatu ziren: Ipar Estonia, Hego Estonia eta Mendebaldeko Estonia eta uharteak. Mendebaldeko eremuetan Eskandinaviako eraginak nabariak izan ziren; Hegoaldean, berriz, batez ere Mulgimaan, ezaugarri zaharragoak luzaroago mantendu ziren.

Estoniako herri-kulturaren elementu iraunkor eta bateratzaileen artean, besteak beste, regilaul kantu tradizionala, rehielamu etxebizitza mota, zekalezko ogia, ezkontza-ohiturak eta Eguberrietako errituak, baita udazkeneko hingedeaeg garaia ere, aipatu ohi dira.

Halaber, Estoniako lurraldeko kulturarekin lotura estua izan dute beste komunitate batzuek ere, hala nola baltiar alemaniarrek, setudek, kostaldeko suediarrek eta Errusiatik etorritako antzinako fededunek.

Kristautze-prozesua

XIII. mendeko gurutzadetan Estoniako lurraldea konkistatu ondoren, herrialdea Europako mendebaldeko kulturaren eraginpean geratu zen luzaroan, periferia kultural batean kokatua, Ekialdeko eta Mendebaldeko kulturen arteko mugan. Garai horretan estamentu-gizartea eratu zen, eta goi-mailako agintariak, gehienetan, jatorri alemaniarrekoak ziren. Ondorioz, alemaniar kulturak eragin luzea izan zuen estoniar kulturan.

Aldi berean, hiri-kultura garatzen hasi zen. Hirien, elizaren, komentuen eta jauretxeen bidez, estoniar nekazari-kulturak Erdialdeko eta Mendebaldeko Europako eraginak eta arte-korronteak jaso zituen. Gotikoaren eta Errenazimentuaren apaindura-ereduak herri xehearen arropetan eta etxeko tresnerian ere islatu ziren. Komentuak Estoniako lehen hezkuntza-gune nagusietako batzuk izan ziren. Pixkanaka, kristautasuna estoniarren artean errotzen joan zen, eta aurreko sinesmen paganoekin nahastuz «herri-katolizismo» moduko erlijio-praktikak sortu ziren.

Erreforma eta Ilustrazioa

Juhan Maaker (1845–1930), gaita-jolea.

XVI. mendean Alemanian hasitako Erreformaren eraginez, eliza luteranoak indarra hartu zuen Estonian. Luteranismoak irakurketa- eta idazketa-trebetasunei eta inprimatutako hitzari ematen zien garrantziak estoniar hizkuntzan idatzitako testuen sorrera bultzatu zuen, baita nekazarien eskolaen garapena ere. Testuinguru horretan argitaratu zen estonierazko lehen liburua (1535): Tallinneko Simon Wanradt eta Johann Koell artzainek idatzitako katekismoa (Wanradt-Koellen katekismoa).

XVIII. mendean, baltikoetako alemaniar ilustratuen bidez, arrazionalismoa hedatu zen Estonian, eta eduki laikodun lehen ilustrazio-argitalpenak agertu ziren. Hirietan barroko estiloko eraikinak eraiki ziren; horien adibide nabarmenena Tallinneko Kadriorg jauregia da. Aldi berean, herrnutarren mugimenduak garrantzi handia izan zuen bai antzinako sinesmen paganoak baztertzeko prozesuan, bai kristautasuna herri xehearen kontzientzian sakonago errotzeko. XVIII. mendearen bigarren erdian, Tartuko alde zaharrean Neoklasizismoko eraikinak altxatu ziren.

Ärkamisaeg (Esnatze garaia)

Glehni Parkea Tallinngo Nõmme auzoan, hiriko hego-mendebaldean.

Joputza deuseztatzeak eta 1860ko hamarkadan hasitako baserrien erosketa-prozesuak aukera berriak ireki zizkien estoniarrei, bai ekonomian bai kulturan aurrera egiteko. Ondorioz, biztanleria hazi egin zen. Aldi berean, Europan hedatzen ari ziren nazionalismoaren eta erromantizismo nazionalaren ideien eraginez, esnatze nazionala abiatu zen; horren baitan, estoniar nazioa, kultura nazional autonomoa eta bertako inteligentsia eratzen hasi ziren. Testuinguru horretan, Tartuko unibertsitatea eta hiria izan ziren kultura-gune nagusietakoak.

Bestalde, jatorri estoniarreko intelektual abertzaleek herritarrak bizitza publikoan parte hartzera bultzatu zituzten, eta aldi berean, sortzen ari zen nazioaren aldarrikapen juridiko eta kulturalak formulatu zituzten. Mugimenduaren gidariek uste zuten estoniarren biziraupen etnikoa eta garapen nazionala bermatzeko funtsezkoa zela bertako hizkuntzan oinarritutako goi-mailako kultura europarra garatzea.

Nabarmenak izan ziren kultura nazionala lantzen aritu ziren hainbat pertsona, hala nola Jakob Hurt artzaina, Mihkel Veske edo Friedrich Kuhlbars idazlea, besteak beste. Aldi berean, Kalevipoeg nazio-epopeia osatu zen. 1857an hasi zen argitaratzen lehen egunkari egonkorra estonieraz, Perno Postimees, Johann Voldemar Jannsenen eskutik. Hark berak zabaldu zuen maarahvas izendapenaren ordez eestlased autodefinizioa.

Gainera, abesbatzak eta antzerki-taldeak sortu ziren, eta 1869an ospatu zen lehen Herri mailako abesbatza-jaialdia (1.000 abeslari eta musikarirekin eta 12.000 ikuslerekin), gaur egun arte iraun duen tradizioaren abiapuntua. 1870eko hamarkadan, beste hainbat ekintzaile batu ziren mugimendura, besteak beste Carl Robert Jakobson eta Juhan Kurrik. Aldi berean, folklorea eta ondare materiala biltzen hasi ziren; horri esker, gaur egun ere 18. eta 19. mendeetako nekazari-kultura ezagutzeko aukera dago.

Hala ere, XIX. mendearen amaieran, landa-gizarte tradizionala eta herri-kultura nabarmen aldatu ziren: janzkera tradizionala gero eta gutxiago erabili zen, eta etxebizitza zaharren ordez tximinia, zurezko zorua eta leiho handiak zituzten etxeak hedatu ziren.

Friedrich Reinhold Kreutzwalden monumentua, Võrun

Esnatze garaiko literaturan eta artean, Ilustrazioaren ideietan oinarritutako eta iraganeko gizartea idealizatzen zuen joera erromantiko nazionala nagusitu zen. Olerkietan eta abesti abertzaleetan, Estoniako natura goretsi eta sorterriarekiko atxikimendu sakona adierazi zen.

Bestalde, gero eta kontzienteago hartutako eredutzat finlandiarren ondare folklorikoa, eta horren gainean eraiki zen muinaseesti mundu-ikuspegia deritzona. Mundu sinboliko horretan, hainbat izaki mitologiko sortu eta haien inguruan kondaira ugari idatzi ziren. Halaber, narrazio historikoetan iraganeko askatasun-garaia idealizatu zen, eta “700 urteko morrontza”ren irudia finkatu zen iruditeria kolektiboan.

Azkenik, funtsezko zeregina izan zuten estoniar elkarteek, Alemaniako ereduen arabera herrialde osoan sortuak. Tartutik abiatuta, Eesti Kirjameeste Selts elkarteak (1872–1893) estoniera idatzia garatzen lagundu zuen, folklore- eta etnografia-materiala biltzea sustatu zuen eta estonierazko argitalpenak bideratu zituen. 1865ean sortutako Vanemuine elkarteak, bestalde, antzerki nazionalaren sorrera ekarri zuen (lehen emanaldia 1870ean).

Viljandi inguruan sortutako mugimendu batek estonierazko goi-mailako eskola bat (Eesti Aleksandrikool) sortzeko dirua biltzea zuen helburu, eta, denborarekin, herrialde osoko masa-erakunde bihurtu zen, bere batzorde nagusiaren gidaritzapean (1870–1884). Mugimendu horrek kultur jarduerak eta mobilizazio nazionala sustatu zituen.

Azkenik, esnatze garaia moteldu egin zen 1880ko hamarkadan hasi zen errusifikazio-politikaren ondorioz.

Kultura nazionala eta estatu burujabea

Konrad Mägiren «Udazkeneko paisaia»

XIX. mendearen amaieratik XX. mendearen hasierara, industrializazioak, modernizazioak eta hirien hazkunde azkarrak eragin handia izan zuten estoniar kulturan. Testuinguru horretan, 1905eko eta 1907ko iraultzen ondorioz, nazio-mugimenduaren bigarren olatua sortu zen, eta helburu nagusitzat estatu propioa eratzea hartu zuen. Aldi berean, baltikoetako alemaniarren kultura atzean geratzen hasi zen, estoniar kultura nazionalaren aldean. Estonierazko literaturan, kalitate artistiko handiko lanak argitaratu ziren, besteak beste Eduard Vilde, August Kitzberg, Juhan Liiv, Anna Haava eta Gustav Suitsen eskutik. Bestalde, Noor-Eesti mugimenduak kultura nazionala Europako garapenekin uztartzea proposatu zuen, honako goiburuarekin: «Izan gaitezen estoniarrak, baina izan gaitezen baita europarrak ere». 1913an Estonia antzokiaren eraikina inauguratu zen Tallinnen.

1918an lortutako independentziak aukera eman zuen estoniar kultura nazionala sendotzeko estatu-egiturak sortzeko. Hezkuntza-sistemak, goi-mailako ikasketek eta zientziak, guztiak ere estonieraz garatuta, funtsezko eginkizuna izan zuten prozesu horretan. 1932–1937 artean «Eesti Entsüklopeedia» argitaratu zen, eta 1938an Estoniako Zientzien Akademia sortu zen. Aldi berean, estatuaren kultura-politikek eta kultura-funts publikoek artearen profesionalizazioa bultzatu zuten. 1922an Idazleen Elkartea sortu zen, eta 1923an hasi zen argitaratzen Looming aldizkaria. Literatur arloan, Siuru, Tarapita eta Arbujad taldeek jardun zuten. Prosa arloan, lan esanguratsuak sortu zituzten August Gailit, Friedebert Tuglas eta A. H. Tammsaare idazleek, besteak beste. Arte plastikoen alorrean, Pallas Goi Mailako Arte Eskolak jardun zuen Tarton, eta modernismoaren joerak nagusitzen hasi ziren. Musikaren esparruan, nabarmentzekoak dira Artur Kapp, Heino Eller, Eduard Tubin eta Mart Saar konpositoreak. Aldi berean, elkarte-sarea indartsu mantendu zen, eta landa-eremuetara ere hedatu zen hiri-kultura. «etxeen apainketa» sustatzeko kanpainak abiatu ziren, eta Konstantin Pätsen gobernu garaian heziketa abertzalea indartu zen.

Sobietar garaia

Estoniako lehen animazio-filmari eskainitako plaka: «Kutsu Juku seiklusi»

1940ko Sobietar anexioak eten egin zuen Estoniako kultur garapena, eta kultura nahiz hezkuntza kontrol ideologikoaren mende geratu ziren. Testuinguru horretan, artean eta literaturan errealismo sozialista ezarri zen eredu nagusi gisa. Hala ere, estoniar kulturaren adar garrantzitsu bat erbestean garatu zen: Suedian, Kanadan eta beste herrialde batzuetan, argitaletxeek erbesteratutako idazleen lanak plazaratu zituzten, eta estoniar elkarte-sarea bizirik mantendu zen. Aldi berean, Estonian bertan ere kultur arloko sortzaileek erresistentzia intelektuala garatu zuten sobietar boterearen presioaren aurrean. Egoera horren tentsioak —erresistentzia eta konpromisoaren artekoak— modu bereziki esanguratsuan islatu zituen Jaan Krossek bere lanetan. Oro har, garai honetako estoniar literaturaren ezaugarri nagusietako bat izan zen lerro artean idaztea, eta kontrol ideologikoa gauzatzen zuen Glavlit erakundearekin nolabaiteko joko konplexua garatzea.

Bestalde, 1960ko hamarkadako «sula»k nolabaiteko askatasun handiagoa ekarri zuen. Poesian, «kassette belaunaldia» deritzona nabarmendu zen, besteak beste Paul-Eerik Rummo, Jaan Kaplinski, Hando Runnel eta Viivi Luik idazleekin. 1970eko hamarkadan, Jüri Üdi ezizenaz aritu zen Juhan Viiding izan zen poeta ezagunenetako bat. Prosan, berrikuntza nabarmena ekarri zuen Mati Untek, gaztetan bertan lehen eleberria argitaratuta. Arte plastikoetan, Pallas eskolaren tradizioak 1960ko hamarkadara arte iraun zuen; ondoren, ikuspegi abangoardistagoak hedatu ziren, besteak beste Jüri Arrak, Tõnis Vint, Ando Keskküla eta Leonhard Lapin artisten lanetan, hasieran neurri handi batean aurrerapen teknologikoarekiko eta kosmosarekiko baikortasunetik eratorrita (Elmar Kits, Nikolai Kormašov). 1970eko hamarkadan, berriro indartu zen joera tradizionalago bat, Olev Subbi, Aili Vint eta Malle Leis bezalako artistekin, eta zenbait kasutan fotorrealismora iritsi zen. Musikaren arloan, arrasto nabarmena utzi zuten Gustav Ernesaks, Ester Mägi, Eino Tamberg, Veljo Tormis eta Arvo Pärt konpositoreek. Azkenik, agintarien jarrera hotza gorabehera, jazza berriro hedatu zen Estonian, eta rock musika ere agertu zen.

Gaur egungo Estoniako kultura

Estonian oso bizirik dago herri-dantzen tradizioa. XIX üldtantsupidu 2014an

Herri-dantza emanaldia Vanemuineren areto txikian, Tarton

Gaur egungo Estoniako kulturaren ezaugarri nagusietako bat da munduarekin loturak azkar berreskuratu izana, baita garapen teknologikoa eta arte-adierazpen berrien bilaketa ere. Aldi berean, sormen-industriak eta masa-kulturak presentzia handia hartu dute.

Hala ere, ez da eten herri-kulturarekiko lotura. Izan ere, Statistikaameten datuen arabera, 2008an 73.000 lagunek parte hartzen zuten herri-kulturako jardueretan. Horien artean, 39.000 lagun abesbatzetan aritzen ziren, 18.000 herri-dantzan, eta 4.000tik gora musika-tresnekin; horietatik 2.700ek haize-instrumentuen orkestretan jotzen zuten. Era berean, Estonian 1.400 abesbatza inguru, 1.200 herri-dantza talde, 350 antzerki amateur baino gehiago, 230 artisautza talde, 200 herri-musikako talde, 125 folklore-talde eta 130etik gora haize-orkestra zeuden, beste hainbat kolektibo eta taldeez gain.

Bestalde, arkitekturak eragin handia jaso du independentzia berreskuratu ondorengo eraikuntza-jardueraren ondorioz, bereziki merkataritza-espazioen hazkundearekin. Eraikuntza-bolada batzuek aukera eman diete arkitekto gazteei nabarmendu eta proposamen berritzaileak garatzeko. Estoniako arkitektura garaikidearen adibide aipagarrienetako bat da Rotermann auzoaren berrantolaketa. Hala ere, jarduera hori batez ere Tallinnen eta haren inguruan pilatu da, eta zenbait kasutan irtenbide arkitektonikoek kritika zorrotzak jaso dituzte (adibidez, Tartu Kaubamaja).

Arte plastikoetan, besteak beste, Alice Kask, Marko Mäetamm, Navitrolla eta Kaido Ole nabarmendu dira margolaritzan, eta Peeter Allik grafikan. Aldi berean, argazkilaritza gero eta gehiago aitortu da diziplina autonomo gisa (Peeter Laurits). Gero eta gehiago erabiltzen dira instalazioa, performancea eta bideo-artea, besteak beste Jaan Toomiken lanetan. 1992an Kaasaegse Kunsti Eesti Keskus sortu zen, eta 2006an Kumu arte museoa ireki zen.

Zinemaren alorrean, ezagunak dira, besteak beste, Arvo Iho (Karu süda), Sulev Keedus (Georgica), Elmo Nüganen (Nimed marmortahvlil), Ilmar Raag (Klass) eta Veiko Õunpuu (Sügisball, Püha Tõnu kiusamine). Ohikoa bihurtu da nazioarteko ekoizpenetan lankidetza. Bestalde, Priit Pärnek estoniar animazioa nazioartean ezagutarazi du, eta oso ezagunak dira Heiki Ernits eta Janno Põldmaren lanak. Halaber, Estoniako Arte Akademiak animazio-ikasketak eskaintzen ditu.

Estoniako literatura garaikidean, prosa arloan nabarmendu da Andrus Kivirähk. Beste egile ezagun batzuk dira Indrek Hargla eta Tõnu Õnnepalu, eta aurreko belaunaldiko egileen artean Jaan Kaplinskik jarraitu zuen jardunean. Literaturak ez du estilo bakar eta homogeneorik, eta nabarmena da uussiirusaren joera. Poesian, nagusi da bertso librea. Egile ezagunen artean daude Contra, Kristiina Ehin, Kivisildnik, Jürgen Rooste eta Wimberg.

Chalice Faust gisa Von Krahli antzokian

Antzerkigintzan, NO99 antzokia nabarmendu da belaunaldi berrien artean. Sektorearen garapenean eragin handia izan dute Peeter Jalakas, Tiit Ojasoo, Ene-Liis Semper, Hendrik Toompere eta Uku Uusberg bezalako sortzaileek. Aldi berean, aktoreentzat ohikoa bihurtu da telebistan ere ezagun egitea.

Bestalde, herri-musikak nolabaiteko berpizkundea izan du. Pärimusmusikaren ikasketa eta irakaskuntza indartu egin dira, eta hainbat jaialdi sortu dira, hala nola Viljandi Pärimusmuusika Festival eta Viru Folk. Horren ondorioz, publikoaren interesa zabaldu egin da, eta folk kutsuko musika-sorkuntza ugaritu da.

Azkenik, gero eta arreta handiagoa jasotzen ari da errusierazko komunitate estoniarraren kultura. Kulturaren finantzaketan, bestalde, funtsezko eginkizuna du Estoniako Kultura Funtsak.

Kultur kontsumoa

Kultur kontsumoari buruzko azterlan baten arabera, 2007an Estonian kultur erakundeetara joan ziren 20–64 urte bitarteko biztanleen %94 goi-mailako ikasketak zituztenen artean, %85 bigarren mailako ikasketak zituztenen artean eta %69 oinarrizko ikasketak zituztenen artean. Jarduera ohikoenak antzerkia eta kontzertuak izan ziren; ondoren etorri ziren museoak, erakusketak, liburutegiak eta zinema. Gutxien bisitatutakoak kirol-lehiaketak izan ziren. Hezkuntza-mailaren arabera, alde handiena museo eta erakusketen bisitetan agertu zen (ia bi aldiz eta erdi gehiago goi-mailako ikasketak zituztenen artean), eta txikiena kirol-lehiaketetan (aldea %10 ingurukoa).

Bestalde, Europako beste herrialdeekin alderatuta, Estoniako biztanleen kultur kontsumoa batez bestekoa baino handiagoa da, eta antzekotasun handia du Iparraldeko herrialdeetako datuekin. 2013ko eurobarometroaren arabera, Europako batez bestekoarekin alderatuta, Estonian nabarmen gehiago joaten da kontzertuetara eta antzokira. Halaber, eskulanak eta dantza gehiago praktikatzen dira, eta, gainera, biztanleak aktiboagoak dira interneten bidez kultura kontsumitzeko orduan.

Kultur politikaren oinarriak 2020ra arte

«Kultur politikaren oinarriak 2020ra arte» (laburbilduta, «Kultura 2020») Riigikoguk onartutako dokumentua da, eta 2020ra arte kulturaren arloko erabaki publikoak gidatzeko oinarri nagusia izan zen.

Bestalde, estrategia-dokumentu hori 1998an Riigikoguk onartutako aurreko kultur politikaren jarraipena da. Estoniako Gobernuak 2013ko azaroaren 21ean onartu zuen dokumentua, eta Riigikoguk behin betiko berretsi zuen 2014ko otsailaren 12an.

Dokumentuaren eduki nagusia

Dokumentuak «Estoniako kultura» kontzeptua modu zabal batean definitzen du: estoniarren zein herrialdean bizi diren beste nazionalitateetako pertsonen sorkuntza barne hartzen du. Aldi berean, azpimarratzen du gizarteko kide guztiek parte hartzen dutela kultur prozesuan, sortzaile gisa edo hartzaile gisa. Halaber, adierazten du Estoniako kultura, bere eskualdeko kultur eremu bereziekin batera, munduko kulturaren parte dela.

Gainera, kultur politikaren oinarriak abiapuntu jakin batetik garatzen dira: kultura funtsezko faktorea da estatu mailako zein tokiko helburuak lortzeko. Estoniako Konstituzioaren arabera, tokiko bizitzako gai guztiak tokiko administrazioek kudeatzen dituzte, legearen barruan eta modu autonomoan. Testuinguru horretan, «Kultura 2020» dokumentuak kultur politika diseinatzeko eta gauzatzeko printzipioak eta jarduera-ildoak zehazten ditu gobernuarentzat, baina, aldi berean, tokiko administrazioek kultur bizitzaren antolaketan, azpiegituren mantentzean eta jardueren sustapenean duten eginkizun nagusia ere aitortzen du.

Bibliografia

• Eurobarometer. (2013). Special Eurobarometer 399: Cultural Access and Participation. .
• Art Museum of Estonia. (2013). Painting Collection. .
• Estonian Church. (2006). Tarto maa rahva Näddali-Leht on Estonian Church. .
• Eurobarometer. (2013). Special Eurobarometer 399: Cultural Access and Participation. .
• Eesti Valitsus. (2013). Kultuuripoliitika põhialused aastani 2020. .
• Jõeste, Marje; Arjakas, Küllo. (2008). The Baltic States. .
• Kirby, David G.. (1995). The Baltic World 1772–1993: Europe’s Northern Periphery in an Age of Change. Longman.
• Lang, Valter. (2007). The Bronze and Early Iron Ages in Estonia. .
• Masters, Tom. (2006). Eastern Europe. Lonely Planet.
• O'Connor, Kevin. (2017). Culture and Customs of the Baltic States. Greenwood Press.
• Raun, Toivo U.. (2001). Estonia and the Estonians. Hoover Institution Press.
• Riigikogu. (2014). Kultuuripoliitika põhialused aastani 2020. .
• Statistikaamet. (2009). Kultuuritarbimise uuring. .
• Viiadel, Helgi. (2004). Estonian Folk Costume. .

Ikus, gainera

• Kultura Ministerioa (Estonia)

Kanpo estekak

• Datuak: Q604512
• Multimedia: Culture of Estonia / Q604512