Eszeptizismo

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Eszeptizismoa oro har onartutako baieztapenen aurrean zalantza eta sinesgaiztasuna izan behar direla aldarrikatzen duen jarrera filosofikoa da. Antzinako Grezian sortu zen eta jatorrian egiazko ezagutza ezinezkoa dela aldezten duen pentsamendu-eskola da. Geroztik, zientziaren garapenean eta erlijioan garrantzi nabarmena izan du, teoria bat bereganatzeko ebidentzia argiak behar direla ezarriz besteak beste. Egun, adiera zabalean, baieztapen zehatz baten inguruko zalantza adierazteko erabiltzen da. Eszeptizismoaren jarrera duen pertsona bati eszeptikoa dela deritzo.

Jarrera eszeptikoaren aintzindari nabarmenak Enesidemo eta Sextus Empiricus izan ziren. Eszeptizismoaren argudioen artean zentzumenek ematen dituzten sentsazioen ezegonkortasuna, iritzi, balore eta kulturen aniztasuna eta arrazoitzerakoan lehenengo kausa edo arrazoi batera heltzeko ezintasuna aipatzen zituzten. Gerora ere, anitz izan dira eszeptizismoa aldeztu duten filosofo eta zientzialariak, hala nola Michel de Montaigne XVI. mendean.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirron

Eszeptizismoak, eskola edo mugimendu filosofiko gisara, Antzinako Grezian du jatorria. Hainbat sofista greziarrek ikuspegi eszeptikoak zituzten. Gorgiasek, esate baterako, ezer ez dela existitzen esan omen zuen, zerbait balego ere ezin izango genukeela ezagutu, eta ezagutuko bagenu ere ezingo genukeela komunikatu.[1] Beste sofista batek, Kratilok, eztabaidatzeari uko egin zion eta hatza mugitu besterik ez zuen egiten, uste zuelako komunikazioa ezinezkoa dela, esanahiak etengabe aldatzen ari baitira.[2] Sokratesek ere, sofisten kritikorik zorrotzenak, bazuen eszeptizismorako joerarik, ezer ez zekiela, edo ezer garrantzitsurik behintzat, zioenean, adibidez.[3]

Eszeptizismoaren bi eskola nagusi zeuden Antzinako Grezian eta Erroman. Bata eszeptizismo pirrondarra izan zen, Pirron Eliskoak (K.a. 360-270) sortua. Bestea eszeptizismo akademikoa izan zen, zeinari izena Arcesilaus (K.a. 315-240) eta Carneades (K.a. 217-128), bi defendatzaile nagusiak, Platonen Akademiako buru izatetik baitatorkio. Eszeptizismoaren eskola biek jakinduria posible dela ukatzen zuten eta epaiketarekin (epoche) amaitzea aldarrikatzen zuten lasaitasun mentalaren (ataraxia) hobebeharrez. Eskolen arteko desberdintasun handiena zera zen: eszeptiko akademikoen arabera, sinesmen batzuk besteak baino ulergarriagoak dira, eszeptiko pirrondarren iritziz, aldiz, berdin arrazoi liteke edozein eztabaidagairen alde edo kontra.[4] Antzinako eszeptikoen ia idazki guztiak galdu dira. Haiei buruz dakigun gehientsuena Sextus Empiricus, Kristo aurreko bigarren edo hirugarren mendean bizi izan zen eszeptiko pirrondar bati eskerrak da. Haren obra nagusiak, Pirronismoari lehen oharrak, argudio eszeptikoen laburpen argia egiten du.

Michel de Montaigne

Antzinako eszeptizismoa Erromatar Inperioaren garaian zehar desagertu zen, bereziki Agustinen (K.o. 354-430) eszeptikoen aurkako erasoekin, haren Akademikoen kontra (K.o. 386) lanean. Erdi Aroko Europa kristauan antzinako eszeptizismoari buruzko jakintza eta interes gutxi zegoen. Interesa Berpizkunde- eta Erreforma-garaietan indartu zen berriz, batez ere Sextus Empiricusen idazlan guztien latinerako itzulpenarekin, 1569an. Zenbait idazle katolikok, Francisco Sanchesek (1550-1623), Michel de Montaignek (1533-1592), Pierre Gassendik (1592-1655) eta Marin Mersennek (1588-1648), besteak beste, antzinako argudio eszeptikoak erabili zituzten eszeptizismo-forma moderatuak defendatzeko eta aldarrikatzeko fedeak behar duela izan, eta ez arrazoiak, egiarako gidari nagusia. Antzeko argumentuak erabili zituen geroago (ironikoki, agian) Pierre Bayle pentsalari protestanteak bere Hiztegi historiko eta kritikoa ospetsuan (1697-1702).[5]

Ikuspegi eszeptiko geroz eta zabalduagoek krisi intelektual bat sortu zuten XVII. mendeko Europan. René Descartes (1596-1650) filosofo eta matematikari frantsesak eman zion erantzun ezagunenetako bat. Descartesek, bere Meditazio metafisikoak lan klasikoan (1641), eszeptizismoa gezurtatu nahi izan zuen, lehenbizi eszeptizismoaren kasua ahalbait indartsuen formulatu zuen, ordea. Descartesek zioen, nahi adina posibilitate eszeptiko erradikal imajinatu ditzakegun arren, badirela zenbait egia (adibidez, pentsatzea gertatzea dela edo existitzen naizela) absolutuki seguruak direnak. Horren arabera, antzinako eszeptikoak oker zeuden jakinduria ezinezkoa dela ziotenean. Descartes eszeptikoek zentzumenei, memoriari eta beste gaitasun kognitibo batzuei buruz zituzten zalantzak ere saiatu zen gezurtatzen. Hori frogatzeko, Descartes Jainkoaren existentzia frogatzen saiatu zen, horrela erakutsi nahian Jainkoak ez lukeela onartuko gizateria sistematikoki naturak eta errealitateak engainatua izatea. Hainbat filosofo garaikidek jartzen du auzitan Descartesek eszeptizismoari eginiko kritika honen bigarren fasea arrakastatsua ote den.[6]

XVIII. mendean, eszeptizioari buruzko argudiaketa indartsu berri bat etorri zen David Hume (1711-1776) filosofo eskoziarraren eskutik. Hume enpirizista bat zen eta zioen egiazko ideia orok duela jatorria sentipen edo kontzientzia introspektibo baten inpresio originaletan. Humek sutsuki defendatu zuen oinarri enpirizistak jarraituta ez dagoela baliozko arrazoirik Jainkoarengan sinesteko, ezta izate edo arima iraunkorrarengan, kanpoko munduarengan, behar kausalarengan, moralitate objektiboarengan edo arrazoiketa induktiboarengan ere. Areago ere esan zuen: “Filosofiak osoki pirrondar bihurtuko gintuzke, ez balitz Natura den bezain indartsu”.[7] Humen ikuspegitik, giza sinesmenaren benetako oinarria ez da arrazoia, ezpada ohitura edo joera. Naturak eraikirik gaude geure oroitzapenez edo arrazoiketa induktiboaz, esate baterako, fidatzeko, eta inongo argudio eszeptikok, duen indarra duelarik ere, ez litzake sinesmen horiek alda. Ideiotan oinarrituta, Humek eszeptizismo “arindua” deitu ziona defendatu zuen, eta uko egin zion “gehiegizko” eszeptizismo pirrondarrari, zeina erabilgaiztzat eta psikologikoki inposibletzat jo baitzuen.

Humen eszeptizismoak zenbait erantzun garrantzitsu sorrarazi zituen. Humen garaikide eta herrikide zen Thomas Reidek (1710-1796) aurre egin zion haren enpirizismo zorrotzari, esanez zentzuzkoa dela “zentzu komuneko” sinesmen zenbait onartzea –zentzumenenganako konfiantza oinarrizkoa, arrazoimena, oroitzapenak eta arrazoiketa induktiboa, esate baterako– nahiz eta haietatik ezein ezin froga ahal izan. Reiden arabera, zentzu komuneko sinesmen horiek fundazionalak dira eta ez dute frogatzerik behar arrazionalki justifikatuak izateko.[8] Hume hil eta gutxira, Immanuel Kant (1724-1804) filosofo alemaniar entzutetsuak esan zuen gizakien kontzientzia moralak ez duela zentzurik Humek Jainkoaren existentziari, arimari, nahimen askeari, eta beste bizitzari buruz egindako ondorio eszeptikoak ukatu ezean. Kanten arabera, Hume zuzen zegoen auzi horiek zehazki ezin ditzakegula jakin zioenean, baina gure esperientzia moralak haietan sinestera garamatza.[8]

Gaur egun ere, eszeptizismoak eztabaida bizietarako bide ematen du filosofiaren eremuan.[9]

Iturriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • A Greek-English Lexicon Henry George Liddelland Robert Scott, revised and augmented thoughout by Sir Henry Stuart Jones, with the assistance of Roderick McKenzie, Claredon Press, Oxford, UK, 1940. Online.
  • Le Morvan, P. "Healthy Skepticism and Practical Wisdom," Logos & Episteme II, 1 (2011): 87-102 (pdf)
  • Daniels, M. D., D., Price, PhD, V (2000), The Essencial Enneagram, New York: Haper Collins.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Jones, W.T (1952), A History of Western Philosophy, Brace, 60. orrialdea  .
  2. Richard H. Popkin, "Skepticism," in Paul Edwards, ed. The Encyclopedia of Philosophy, vol. 7. New York: Macmillan, 1967, p. 449.
  3. Allan Hazlett, A Critical Introduction of Skepticism, London: Bloomsbury, 2014, p.5
  4. Popkin, "Skepticism" p. 450
  5. Richard H. Popkin, The History of Skepticism from Erasmus to Spinozarev. ed. Berkley: University of California Press, 1979, chaps 1 and 2.
  6. See, e.g., Popkin, The History of Skepticism, p. 210
  7. Quoted in Popkin, The History of Skepticism, p.456
  8. a b Popkin, "Skepticism," p. 457
  9. See, e.g., John Greco, ed., The Oxford Handbook of Skepticism, New York: Oxford University Press, 2008.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Thorsrud, Harald. "Ancent Greek Skepticism". In Zalta, Edward N. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
  • Klein, Peter. "Skepticism". In Zlata, Edward N. Stanford Encyclopedia of Philosophy.
  • Pritchard, Duncan. "Contemporary Skepticism". Internet Encyclopedia of Philosophy.