Eudorcas thomsonii

Wikipedia, Entziklopedia askea
Eudorcas thomsonii
2009-thom-gazelle.jpg
Iraute egoera

Arrisku txikia (IUCN 3.1)
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
FilumaChordata
KlaseaMammalia
OrdenaArtiodactyla
FamiliaBovidae
LeinuaAntilopini
GeneroaEudorcas
Espeziea Eudorcas thomsonii
Günther, 1884
Banaketa mapa
Eudorcas thomsonii.png
Datu orokorrak
Ernaldia5,5 hilabete

Eudorcas thomsonii edo Thomson gazela Eudorcas generoko animalia ugaztuna da, gazela motakoa. Artiodaktiloen barruko Bovidae familian eta Antilopinae azpifamilian sailkatuta dago. Antzina bekoki gorriko gazelaren (Eudorcas rufifrons) azpiespezie kontsideratzen zen, gaur egun ordea espezie bereizi gisa hartzen dira[1].

Afrika ekialdeko sabana ingurunean bizi da eta inguru hartako gazela ugariena da, 550.000 aletik gora zenbatu dira, baina kopurua azkar jeisten ari da[2]. Gazela txiki arina da, 80-90 km/h-ko abiadura har dezakeena. Lurreko laugarren animalia azkarrena da, gepardoaren, antilope amerikarraren eta springbokaren ondoren[3]. Lehen begiratuan Thomson gazela eta springboka itxuraz antzekoak dira, baina filogenetikoki urrun daude eta banaketa geografikoa ere desberdina dute.

Etimologia eta taxonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Albert Günther zoologo alemaniar-britainiarrak deskribatu zuen 1884an[4] eta Joseph Thomson esploratzaile eskoziarraren izena eman zion gazelari[5]. Eudorcas izenak "benetako gazela" esan nahi du grezieraz.

Antilopinae azpifamiliaren barnean hainbat genero kokatzen dira. Gazela izen arruntarekin Gazella, Eudorcas eta Nanger generotako espezieak izendatzen dira. Hona hemen DNA mitokondrialarekin eta nuklearrarekin egindako azterketek emandako sailkapena:[6]






Gazella The book of antelopes (1894) Gazella isabella (white background).png



Bizkar beltza (Antilope cervicapra) The book of antelopes (1894) Antilope cervicapra (white background).png




Eudorcas

Bekoki gorriko gazela (Eudorcas rufifrons) The book of antelopes (1894) Gazella rufifrons (white background).png



Thomson gazela (Eudorcas thomsonii) The book of antelopes (1894) Gazella thomsoni white background.png



Nanger


Soemmerring gazela (Nanger soemmerringii) The book of antelopes (1894) Gazella soemmerringi (white background).png



Grant gazela (N. granti) The book of antelopes (1894) Gazella granti (white background).png




Dama gazela (N. dama) The book of antelopes (1894) Gazella mhorr (white background).png







Gerenuk (Litocranius walleri) The book of antelopes (1894) Lithocranius walleri (white background).png



Springbok (Antidorcas marsupialis) The book of antelopes (1894) Antidorcas euchore (white background).png




Thomson gazelaren bi azpiespezie identifikatu dira:[7]

Deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Serengetiko Thomson gazela.

Gazela nahiko txikia da. Sorbaldetan 60-70 cm-ko altuera du. Arrak 20-35 kg pisatzen ditu eta emea txikiagoa da, 15-25 kg inguru pisatzen du. Bizkarraldeak harea kolorea du, alboetan banda beltz zabala du aurreko hanketatik atzeko hanketara doana. Sabelaldea eta hanken barnealdeak zuriak dira. Isatsa beltza da eta eta 15-27 cm neurtzen ditu.

Buruak kolore ugari ditu. Begi beltzen inguruan eraztun zuri bat ageri du eta begietatik muturrera lerro fin beltzak ditu alboetan. Adarretatik muturrerantz lerro marroi-gorrixkak luzatzen dira baina bekokia zuria da. Azkenik muturraren gainean orbain iluna du. Arrek begien orbitaletan ongi garaturiko guruinak ditu eta lurraldea markatzeko erabiltzen du.

Sexu biek dituzte adarrak, punta aldean aurrerantz kurbatzen direnak. Adarrak eraztundunak dira. Arren adarrek 25-43 cm neurtzen dute eta emearen adarrek 7-15 cm. Emearen adarrak laburragoak bakarrik ez, finagoak ere badira, eta badaude adargabeko emeak ere[8].

Azpiespezie bien artean badira desberdintasun txiki batzuk. Ekialdeko Thomson gazela handiagoa da eta bekoki zuria ez da hain nabarmena. Azkenik adarrak dibergenteagoak dira[7].

Ekologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Thomson gazela Masai Mara erreserban.
Gazela arra emea muntatzen.
Gazela ama kumea ehizatu naghi duen Eguzki-arranoari aurre egiten.

Habitata[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Thomson gazela Afrika ekialdeko sabana eta belardi zabaletan bizi da, Kenya eta Tanzania artean banaturik. Tamaina txikiko belarrak hobesten ditu baina belar luzeetara eta basoetara ere migratzen du tarteka. Urtaro euritsuan belar sortu berria jaten du, horregatik euriteak hasten direnean gazela kontzentrazio handiak izaten dira[9]. Urtaro lehorrean aldiz zuhaixken hostoetaz eta forbiataz elikatzen da[10].

Serengeti parkean zebra eta ñu taldeei batzen zaie, haiek uzten duten belar txikiaz baliatzeko.

Taldeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Belar ugari dagoenean taldea zabaldu egiten da eta ar helduek bazkatzeko lurraldeak eratzen dituzte. Lurraldeak mugatzeko begi ertzetan dituzten guruinak erabiltzen dituzte eta adarrekin belarra eta lurra altxatzen dute[11]. Hainbat arren lurraldeak gainezarri daitezke eta orduan haien arteko lehia sortzen da. Elkar ukitu gabe paraleloan ibiltzen dira eta keinuak egiten dituzte. Arrak ez dira beste arren lurraldetan sartzen, adibidez eme baten atzetik badoa bere lurraldearen mugan gelditu egingo da eta ondoko lurraldeko arrak jarraituko du emearen atzetik[11].

Ar gazteek talde berezituak osatzen dituzte eta ar heluen lurraldean sartzea ekiditen dute. Emeek ere migrazio taldea osatzen dituzte eta ar helduen lurraldetan sartzen dira, beti ere baliabide gehien dituzten lurraldeak hobesten dituzte[12]. Orduan arrak emeen harema osatzen saiatzen dira.

Ugalketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Araldian arrak emea jarraitzen du eta haren gernua usaintzen du ugaltzeko prest dagoen jakiteko. Hala bada gorteiatu eta muntatu egingo du[11]. 5-6 hilabeteko haurdunaldiaren ondoren taldea utzi eta bakartu egingo da eta kume bakarraz erdituko da[13]. Urtean birritan ugaltzen dira. Amak kumea belar altuen artean ezkutatzen du, ondoren elikatzera joaten da, beti ere kumearengandik asko urrundu gabe, eta orduro kumearengana itzultzen da. Ama izan berri diren emeek taldetxoa eratzen badute ere eta da haurtzaindegirik eratzen, bakoitzak bere kumea zaintzen du. Txakalen eta babuinoen aurka babesten ditu kumeak, burua jeitsi eta adarrekin mehatxatuz, baina harrapari handiagoen erasoen aurrean ihes egitea besterik ez du. Bi hilabete pasatakoan kumeak ezkutalekutik ateratzen dira eta amaren alboan izaten dira. Orduan hasten da elikagai solidoa jaten. Garaia izaten da berriz ere galeza takldean sartzeko[11].

Harrapariak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Thomson gazelen harrapari nagusia gepardoa da. Gepardoa da lehorreko animalia azkarrena, baina gazela honek ere 80 km/h-tik gorako abiadura har dezake eta gepardoa nahasteko zigi-zaga mugitzen da[14]. Bestelako harrapariak ere baditu, hala nola, lehoinabarra, lehoia, likaona, hiena pikarta, Nilotar krokodiloa eta Seba pitoia. Gazelakumeen harrapariak Eguzki-arranoak, txakalak eta babuinoak dira.

Thomson gazelek 10-15 urte hartzen dituzte.

Mehatxuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Thomson gazelen kopurua 550.000 aletakoa dela kalkulatu da. Populazioa jeisten ari da, 1978 eta 2005 artean esate baterako %60 batean jeitsi zen. Jeitsiera hori Serengetin, Masai Maran eta Ngorongoron gertatu da.

Thomson gazelaren mehatxu handiena ez da ehiza, abeltzaintza baizik. Ardiek, ahuntzek eta behiek gazelaren elikadura bera dute eta ur kontsumoa ere handia da, ondorioz lehia horretan Thomson gazela galtzaile ateratzen da. Bestalde migrazioetan zelai zabalak zeuden lekuan hesiak aurkitzen dituzte eta askotan harrapatuta gelditzen dira.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Kingdon, Jonathan. (1997). The Kingdon field guide to African mammals. ISBN 0-12-408355-2. PMC 59664159. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
  2. East, R.. (1999). African Antelope Database. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK..
  3. (Ingelesez) «Thomson’s gazelles cannot endure habitat loss» African Wildlife Foundation (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
  4. Mammal species of the world : a taxonomic and geographic reference. (3rd ed. argitaraldia) Johns Hopkins University Press 2005 ISBN 0-8018-8221-4. PMC 57557352. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
  5. (Ingelesez) «Definition of THOMSON'S GAZELLE» www.merriam-webster.com (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
  6. (Ingelesez) Bärmann, Eva Verena; Rössner, Gertrud Elisabeth; Wörheide, Gert. (2013-05-01). «A revised phylogeny of Antilopini (Bovidae, Artiodactyla) using combined mitochondrial and nuclear genes» Molecular Phylogenetics and Evolution 67 (2): 484–493. doi:10.1016/j.ympev.2013.02.015. ISSN 1055-7903. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
  7. a b Groves, Colin P.. (2011). Ungulate taxonomy. Johns Hopkins University Press ISBN 978-1-4214-0329-8. PMC 1202771597. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
  8. Castelló, José R.. (2016). Bovids of the world : antelopes, gazelles, cattle, goats, sheep, and relatives. ISBN 978-1-4008-8065-2. PMC 933295477. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
  9. Kingdon, J.. (1979). East African Mammals: An Atlas of Evolution in Africa, Volume 3, Part. D: Bovids. University Chicago Press, Chicago, 403–413 or..
  10. Estes, R.. (1991). The Behavior Guide to African Mammals, Including Hoofed Mammals, Carnivores, Primates. Los Angeles, The University of California Press, 70-75 or..
  11. a b c d Walther, Fritz. (1995). In the Country of Gazelles, Chapter 1; "Short-tail and Roman". Indiana University Press, 1-37 or..
  12. (Ingelesez) Jarman, P. J.. (1974-01-01). «The Social Organisation of Antelope in Relation To Their Ecology» Behaviour 48 (1-4): 215–267. doi:10.1163/156853974X00345. ISSN 0005-7959. (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
  13. academic.oup.com (Noiz kontsultatua: 2022-10-31).
  14. Natural History Magazine. The American Museum of Natural History; and James G. Doherty, general curator, The Wildlife Conservation Society.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]