Euskal Herriko erretaula flandestarrak

Euskal Herriko erretaula flandestarrak
Mota	alor jakin bat eremu geografiko batean
Garaia	gotiko berantiar eta pizkundea

Erretaula flandestarrak Euskal Herrian ere agertu ziren inportazioko produktu gisa, gotikoko azken fasean eta Pizkundearen aroan, Europako beste hainbat herrialdetara bezala. 15. mendean iritsi ziren lehen erretaula flandestarrak Euskal Herrira, bai Nafarroako Erresumara, eta bai Gaztelaren mende zeuden lurraldeetara, Bizkaia, Araba eta Gipuzkoara. Belgikako estatuko Flandria baino, Flandes historikoa kontsidera daiteke hauen jatorria, barne hartuz Brusela eta Brabante, eta Aro Garaikidetik Herbehereak diren eskualde batzuk. ^{[oh 1]}

Tailla lanak

Erretaula flandestarretan taillak eta taula margotuak aurki daitezke, batzuetan konbinatuta, beste batzuetan altzaria osoki era bateko edo besteko irudiz osatua. Taillaketa lanen inbentario bat egina du Jesús Muñiz Petralanda adituak, Iberiar penintsulako erretaula identifikatuen katalogo bat egin duelarik (2008),^[1] aurretik María Jesús Gómez Bárcenak 1992an egindako zerrenda bat osatuz.

Euskal Herriko adibide hauek aipatzen ditu Muñizek, Bruselan jatorria dutenak:

Navas de Tolosako erretaula (1435-1450), Elizbarrutiko museoa, Iruñeko katedrala.
Itziarko Amaren erretaula (1460-1470), jatorriz Itziarko elizan, 21. mendean Donostiako Elizbarrutiko museoan.
Nekaldiaren triptikoa, Lekeitioko basilika (1494-1500).
Epifaniaren erretaula, San Pedro eliza, Artaxoa (1500-1505)
Gazteluberriko elizako erliebe multzoa: Gurutziltzaketa, Mendekoste, Andre Mariaren bizitza, eta San Martinen bizitza (1500-1510)
Jasokundearen eta Koroatzearen erretaula, Errenteria, Jasokundearen eliza (1505-1510).
Erostaren erliebea, Kristo Santuaren erretaulan integratua, San Zernin eliza, Iruñea, 1506.

Flandestarrak baina jatorri zehatza ezin esanik, hauek aipatzen ditu Muñizek:

Bi tailla, Kristoren Gurutzetik Eraistearen eta Zigorraldia eszenekin, 15. mendeko erdialdeko erretaula batekoak izango zirenak, San Pedro eliza, Zumaia .
Jesusen Haurtzaroaren erretaula, Gizaburuagako elizakoa jatorriz, Bilboko Elizbarrutiko museoan 21. mendean (1490-1500)
Bi taulla edo erretaula zati, Mariaren Konorte Galtzea eta Erosta, Zuloaga museoan, Zumaia (16. mende hasierakoak agian).

Itziarko erretaula flandestarreko zatiak.
Errenteriako erretaula flandestarra.
Nekaldiaren triptikoa (Lekeitio).
Erostaren erretaula, San Zernin, Iruñea.
Navas de Tolosako erretaula, Iruñeko katedrala.
Izen Eztiaren erretaula, Gasteizko Santa Maria katedrala.
San Pedroren erretaula, Urduña.

Beste iturri batzuetan aipatzen direnak, bestalde:

San Pedroren erretaula, Urduña (c. 1516).^[2]
Izen Eztiaren erretaula, berantiarra eta jada Pizkundeko eta manierismoko joera duena, Gasteizko Katedralean gordea (1558). ^[3] ^[4]

Taula margotuz osatuak

Taillaketa eta zurgintzako eskultura lanez gain, margolanez eta taulaz osatutako lan flandestarrak ere badaude Euskal Herrian, hala nola:

Caparrosoren Kristoren erretaula, Iruñeko katedralean.^[5]

Poliptiko erakoak ere badira horien artean:

San Migelen poliptikoa, Ariznoako San Pedro parrokia, Bergara. ^[6] ^[7]
Artzainen gurtzaren triptikoa, Jasokundearen eliza, Aizarna (Zestoa).
San Barnaberen kaperako triptikoa, San Pedro eliza, Zumaia. Eliza honetan beste margolan flandestar bat ere badago, botozko taula bat, baina ez da erretaula artikulatu bat, Martinez de Mendaroren botozko taula.^[8]
Gesaltzako triptikoa, Santa Godelivaren elezaharraren maisuari egotzia.^[9]

Zumaiako San Barnaberen kaperako triptikoa edo Elorriaga erretaula.
Gesaltzako triptikoa, Gasteizko Elizbarrutiko Arte Sakratuaren museoan.
Caparrosoren erretaula (Kristorena), Iruñeko katedrala.

Estilo hispano-flandriarra

Zenbait erretaula estilo hispano-flandriarreko gisa deskribatu izan dira, ez Flandrian eginak, baina bai Iberiako penintsulako erresumetan garatutako Gotiko berantiarreko lanak, langintza bertsua edo jarraipenekoa dutenak. Nafarroako Erresuma oraindik Gaztelak inbaditu ez zuen garaikoa da horietako bat, Tuterako katedraleko erretaula nagusia ^[10], eta beste bat aipagarria Lekeitioko basilikako erretaula nagusia ^[11]

Lekeitioko basilikako erretaula nagusiko zatia.
Tuterako katedraleko erretaula nagusiko zatia.

Oharrak

↑ Euskaltzaindiak ontzat ematen du Flandes zentzu historikoan erabiltzea, eta horregatik hemen flandestar ondo dago, baina flandriar sinominotzat jo daiteke oro har.

Erreferentziak

↑ Muñiz Petralanda, Jesús. (2008). «La problemática de la determinación de la procedencia de los retablos "flamencos". Consideraciones en torno al relieve de la Lamentación de la Parroquia de San Saturnino de Pamplona» Cuadernos de la Cátedra de Patrimonio y Arte Navarro (3): 545–562. ISSN 1989-4880. (kontsulta data: 2025-07-04).
↑ (Gaztelaniaz) Conservatio, Albayalde. «Retablos flamencos esculpidos en España» Albayalde (kontsulta data: 2025-07-04).
↑ (Gaztelaniaz) Ladrón de Guevara Ortega, Alfonso. (2013-03-06). «El retablo flamenco manierista del Dulce Nombre de Jesús de Vitoria (1558)» Ars Bilduma doi:10.1387/ars-bilduma.6353. ISSN 1989-9262. (kontsulta data: 2025-07-08).
↑ (Gaztelaniaz) Santa Maria Katedrala Fundazioa. «El arte en la Catedral Santa María de Vitoria-Gasteiz» CATEDRAL SANTA MARÍA (kontsulta data: 2025-07-04).
↑ Informazio panela (2025)
↑ Madina Milikua, Txomin. (2020-09-09). «Bergarako San Pedro parrokia - Bergara» Goiena.eus (kontsulta data: 2025-07-09).
↑ Eusko Jaurlaritza, Kultura Saila. (2011-01-14). «343/2010 DEKRETUA, abenduaren 21ekoa, Euskal Autonomia Erkidegoko zenbait erretaula monumentu izendapenaz sailkatutako kultura ondasun deklaratu zituena aldatzeko dena.» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2025-07-07).
↑ Maya Manterola, Maria. (2022-05-07). «Harrera ederra egin diote parrokian Mendaro Marinelaren taula zaharberrituari - Zumaia» Guka.eus (kontsulta data: 2025-07-09).
↑ (Gaztelaniaz) «Maestro de La Leyenda de Santa Godeliva - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2025-10-15).
↑ «Palacio Decanal de Tudela.» palaciodecanaldetudela.com (kontsulta data: 2025-10-15).
↑ (Gaztelaniaz) Basílica de Lekeitio. «Basílica de Lekeitio - Basílica de Nuesta Señora de la Asunción» www.basilicadelekeitio.com (kontsulta data: 2025-10-15).

Kanpo estekak

Datuak: Q136503637
Multimedia: Flemish altarpieces in the Basque Country / Q136503637

[1] Euskaltzaindiak ontzat ematen du Flandes zentzu historikoan erabiltzea, eta horregatik hemen flandestar ondo dago, baina flandriar sinominotzat jo daiteke oro har.

[:0-2] Muñiz Petralanda, Jesús. (2008). «La problemática de la determinación de la procedencia de los retablos "flamencos". Consideraciones en torno al relieve de la Lamentación de la Parroquia de San Saturnino de Pamplona» Cuadernos de la Cátedra de Patrimonio y Arte Navarro (3): 545–562. ISSN 1989-4880. (kontsulta data: 2025-07-04).

[:1-3] (Gaztelaniaz) Conservatio, Albayalde. «Retablos flamencos esculpidos en España» Albayalde (kontsulta data: 2025-07-04).

[4] (Gaztelaniaz) Ladrón de Guevara Ortega, Alfonso. (2013-03-06). «El retablo flamenco manierista del Dulce Nombre de Jesús de Vitoria (1558)» Ars Bilduma doi:10.1387/ars-bilduma.6353. ISSN 1989-9262. (kontsulta data: 2025-07-08).

[:2-5] (Gaztelaniaz) Santa Maria Katedrala Fundazioa. «El arte en la Catedral Santa María de Vitoria-Gasteiz» CATEDRAL SANTA MARÍA (kontsulta data: 2025-07-04).

[6] Informazio panela (2025)

[7] Madina Milikua, Txomin. (2020-09-09). «Bergarako San Pedro parrokia - Bergara» Goiena.eus (kontsulta data: 2025-07-09).

[8] Eusko Jaurlaritza, Kultura Saila. (2011-01-14). «343/2010 DEKRETUA, abenduaren 21ekoa, Euskal Autonomia Erkidegoko zenbait erretaula monumentu izendapenaz sailkatutako kultura ondasun deklaratu zituena aldatzeko dena.» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2025-07-07).

[9] Maya Manterola, Maria. (2022-05-07). «Harrera ederra egin diote parrokian Mendaro Marinelaren taula zaharberrituari - Zumaia» Guka.eus (kontsulta data: 2025-07-09).

[10] (Gaztelaniaz) «Maestro de La Leyenda de Santa Godeliva - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2025-10-15).

[11] «Palacio Decanal de Tudela.» palaciodecanaldetudela.com (kontsulta data: 2025-10-15).

[12] (Gaztelaniaz) Basílica de Lekeitio. «Basílica de Lekeitio - Basílica de Nuesta Señora de la Asunción» www.basilicadelekeitio.com (kontsulta data: 2025-10-15).

[oh 1]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]