Evangelista Torricelli

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Evangelista Torricelli
Evangelista Torricelli by Lorenzo Lippi (circa 1647, Galleria Silvano Lodi & Due).jpg
Bizitza
Jaiotza Erroma eta Faenza1608ko urriaren 15a
Heriotza Florentzia1647ko urriaren 25a (39 urte)
Hobiratze lekua San Lorenzo basilika
Heriotza modua berezko heriotza Sukar tifoidea
Hezkuntza
Heziketa Erromako La Sapienza Unibertsitatea
Tesi zuzendaria Benedetto Castelli
Hizkuntzak latina
italiera
Irakaslea(k) Benedetto Castelli
Jarduerak
Jarduerak matematikaria, fisikaria eta asmatzailea
Enplegatzailea(k) Galileo Galilei  (1641 -  1642)
Fernando II.a Medici  (1642 -
Influentziak Galileo Galilei
Kidetza Accademia della Crusca

Evangelista Torricelli (Erroma, 1608ko urriaren 15a - Florentzia, 1647ko urriaren 25a) italiar fisikari eta matematikaria izan zen. Ezaguna da, batez ere, barometroa asmatu zuelako.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Evangelista Torricelli Erroman munduratu zen 1608ko urriaren 15ean. Gaztetan matematika ikasi zuen Benedetto Castellirekin. Galileoren lanak lehen aldiz 1638an irakurri zituenean, fisikarako irrikia sartu zitzaion eta De Motu (“Higiduraz”) izeneko liburua idatzi zuen. Torricelliren liburua irakurri zuenean, Galileo txunditurik geratu zen. Beraz, 1641ean Florentziara gonbidatu zuen bere idazkari izan zedin. Han igaro zituen Torricellik, astronomo zahar eta itsuaren laguntzaile gisa, Galileoren bizialdiko azken hiru hilabeteak.[1]

Galileo hil zenean, Florentziako Akademian matematika irakasle aritu zen eta, Galileoren iradokizun bati jarraituz, merkuriozko barometroa asmatu zuen bi urte geroago. Bere aurkikuntza ez zuen argitaratu, matematika-arloan buru-belarri ari zelako. Geometrian, kurben gaiari lotuta, zikloidea aztertzen ziharduen. Zikloidea, gurpil bat plano batean biraka ari dela gurpil-zirkunferentziako puntu batek deskribatzen duen kurba da.[1]

1644an, Opera Geometrica izeneko liburua argitaratu zuen, bertan fluidoen eta proiektilen higiduraz egindako aurkikuntzak argitaratu zituelarik. Bere teoria geometrikoak, lagungarri izan ziren kalkulu integralaren garapenean. Torricelliren teorema izenekoa ere landu zuen. Bere ekuazioaren bitartez, ontzi batean dagoen likidoari gainazalaz azpitik distantzia jakin batera egindako zulotik grabitazioaren eraginez emaria kalkulatzen zaio.[1] Tresna optiko ugari eta termometro bat egin zituen.[2] Florentzian hil zen, 1647ko urriaren 25ean.

Barometroa asmatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bizitzako azken egunetan, Galileo Aristotelesen ideia bat frogatu nahian zebilen: hutsa naturan ez dagoela, naturak hutsa berez errefusatu egiten duela. Iraultzaile izan arren, alderdi askotan kontserbadorea baitzen Galileo. Dena dela, ideia hori ez zuen absolututzat hartu, erlatibotzat baizik. Ideia hori azter zezan iradoki zion Torricelliri.[1]

Aristotelesen ideia, zalantzan jartzen zuten meatzetako gertaera batzuek. Meatzetan, urez bete ez zitezen, zurgapenezko huts ponpak erabiltzen zituzten. Meagizonek frogatu zutenez, uraren mailaz gainetik hamar metro baino gorago ipinitako ponpak (edozein tamaina edo potentziatakoa izanik ere) ezin zuen urik atera. Torricellik bere buruari galdetzen zion zer gerta zitekeen, uraren ordez, ponpak 13,5 aldiz astunagoa den merkurioa atera behar bazuen.[1]

Aristotelesen ideia frogatzeko asmoz, saiakuntza bat burutu zuen Torricellik 1643an. 1,20 metro luzeko beirazko tutu bat merkurioz bete zuen, mutur bat itxi eta tutuaren beste muturra merkuriozko ontzi batera sartu zuen. Merkurioaren zati bat ontzira etorri zen, baina tutu bertikalaren goian geratu zen espazioan hutsa zegoen. Beraz, Aristotelesen arabera, hutsa naturan berez ez zegoen, baina sor zitekeen.[1]

Bere saiakuntza sakonago aztertuz, merkurio-zutabearen altuerak denboran zehar aldaketak zituela ikusi zuen eta baita atmosferak ontziko merkurioari eragiten zion presioaren aldaketagatik zela iradoki ere. Barometroa asmatua zuen, beraz. Atmosferako aireak, presioa eragiten zuenez, pisua zeukan; pisu finitua eta horregatik altuera finitua ere bai. Blaise Pascalek frogatu zuen hori urte batzuk geroago, eta lehen aldiz kontsideratu ahal izan zen atmosfera finitua unibertso handi eta hutsean.[1]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e f g   Azkune Mendia, Iñaki, Evangelista Torricelli, elhuyar zientzia eta teknologia, CC-BY-SA 3.0 lizentzia, aldizkaria.elhuyar.eus, http://aldizkaria.elhuyar.eus/albisteak/evangelista-torricelli/. Noiz kontsultatua: 2018-2-24 .
  2. Lur entziklopedietatik hartua.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Evangelista Torricelli Aldatu lotura Wikidatan
  • Tomé López, César, Hutsaz, zientziakaiera.eus