Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Faila

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Urratze faila bat

Faila bat, geologian, arrokatan sortzen den ezjarraitasun bat da. Lurreko lehenengo 200 kilometrotan sortzen dira, eta harrien plastikotasunaren muga gainditzean gertatzen diren deformazio etenak dira. Hau da, arroka batek jasaten duen indar tektonikoa euren erresistentzia baino handiagoa denean agertzen diren apurdurak dira failak. Apurdura gainazal baten gainean egiten da (faila planoa deitua) eta bere mugimendua plano honekiko paraleloa da beti.[1]

Hiztegi geologikoan, failak haustura mota berezi bat dira. Haustura bat eten gainazal bat da, gorputz batek barneko kohesioa galtzean sortzen dena, eta hiru mota ezberdin daude: arraildurak, diaklasak eta failak.

Failek lurrikarak era ditzakete.

Faila baten elementuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Failak, haustura-gainazalak izan arren, askotan planotzat hartzen dira. Kasu horietan, orientazioa zehazteko, faila-planoaren norabidea (planoaren horizontala), okerdura eta okerduraren noranzkoa (planoaren malda handieneko lerroaren murgildura eta murgilduraren noranzkoa) ezagutu behar dira. Faila-planoa bertikala ez denean honako elementu hauek bereizten dira:

  • gaineko blokea, faila-planoaren gainean dagoen blokea;
  • oin-blokea, faila-planoaren azpian dagoena; eta
  • faila-jauzia, desplazamendu-bektorea, hain zuzen ere[2].

Faila baten deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Faila bat deskribatzeko garaian hainbat elementu hartu behar dira kontutan. Honakoak dira elementu nagusiak deskribapen hori egiteko:

  • Norabidea: faila planoak barne hartzen duen lerro horizontal batek iparralde-hegoalde norabidearekin sortzen duen angelua.
  • Okerdura: faila planoak horizontalarekin sortzen duen angelua. Hau neurtzeko faila planoko malda handieneko lerroa hartu behar da beti.
  • Faila jauzia: faila bateko bi bloketan elementu konkretu batek jasan duen mugimendu erlatiboa.
  • Failaren izaera: normala, alderantzizkoa eta transformakorra, edo urratze faila (ikusi beherago datozen azalpenak).

Faila baten sailkapena, mugimenduari erreparatuta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Faila-motak

Faila bateko blokeak bestearekiko duen mugimenduari erreparatzen badiogu hiru motako failak daudela ikusiko dugu:

  • Alderantzizko faila edo bultzada faila: faila mota hau konpresio horizontalagatik sortzen da (A irudia). Mugimendua ahalik eta horizontalena da, eta faila planoak 30ºko okerdura izaten du horizontalarekiko. Faila mota honek 45º baino gutxiago duenean, zamalkadura izena hartzen du.
  • Faila normala: faila mota hau tentsio horizontala dela eta sortzen da (B irudia). Mugimendua orokorrean bertikala izaten da, eta horizontalarekiko angelua 60 gradu izaten da. Faila normalen eraginez, horstak eta grabenak sor daitezke.
  • Urratze faila: faila hau bertikala izaten da, eta blokeen mugimendua horizontala izaten da (C irudia). Bi motatako urratze faila daude: destroak eta sinistroak (eskuin edo ezker mugimendu erlatiboa dutenak). Urratze failak plaken arteko muga eratzen duenean, transformazio faila deritzo.

Failak daudenaren seinaleak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Failaren agerpenaz jabetzeko, faktore batzuei erreparatuko diegu. Seinalerik nabariena eten-gainazalak edo egituren aldaketa morfologikoak dira, arroka-gorputzaren kohesio-galtzearen adierazle. Kasu horietan, deformazioa faila-gainazalean kontzentratuta dago, eta faila-blokeak ez daude deformatuta. Materialaren jarraipena galduta, alderantzizko failen bitartez ebaketa bertikal batean materialaren errepikapena ikus daiteke, eta faila normalen bidez, aitzitik, material falta. Faila-planoetan ere egitura berezi batzuk ager daitezke: faila-ispiluak, faila-ildaskak, faila-artekak, faila-koskak, estilolitoak eta narras-tolesak. Horietako batzuek desplazamenduaren berri ematen dute. Azkenik, failekin batera, faila-arrokak ere aurki daitezke[2].

Faila-arrokak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Faila-arrokek, askotan, deformazio-prozesuei buruzko informazioa ematen dute. Sailkapen-irizpide nagusiak hiru hauek izaten dira: (1) arrokaren kontsolidazioa, (2) barneko antolamendua eta (3) klastoen tamaina eta matrizearen proportzioa. Horren arabera, azaleko arrokak kontsolidatu gabeak izango dira eta ez dute barneko antolamendurik erakutsiko. Sakonera handiagotzen den neurrian, ostera, arrokaren trinkotasuna handiagoa izango da eta lehentasunezko orientazioa nabarmenduko da.

Eskema sinple batean, termino orokorrak hauek izaten dira: faila-bretxak, faila-irinak, kataklasitak, milonitak eta pseudotakilitak. Azaleko arrokak (1-4 km bitarteko sakoneran) faila-bretxak eta irinak dira. Begi hutsez ikus daitezkeen klastoen proportzioa altua izanez gero, arrokari faila-bretxa deritzo, baina pikor fineko bada (< 0,1 mm) eta talko-hautsaren antza badu, faila-irina. Eratze-sakonera 4 eta 10 km bitartekoa bada, apurketa eta xehatzearen bidez egoera hauskorrean eraturiko arrokak kataklasitak dira. Arroka hauen kohesioak eta gogortasunak arrokak jasandako presio- eta tenperatura-baldintzen berri ematen dute. Sakonera handiagoetan (> 10 km) etengabeko birkristaltzearen edota jarioaren bitartez sortutako arrokei milonita deritze; gogorragoak dira, eta itxura marradura edo xafladuna dute. Azkenik, pseudotakilitak edozein sakoneratan eratu daitezke. Faila-blokeen arteko mugimendu erlatiboa oso azkarra bada, eragindako marruskadura-beroa nahikoa izan daiteke materialaren proportzio bat urtzeko. Urtzearen ondorioz agertzen den substantzia berria beirakara izaten da, eta arroka bolkanikoetan gertatzen den moduan, sarritan esferulitak izaten ditu[2].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Haakon Fossen, Structural Geology, 8. kapitulua, 8.1 atala: «A fault is any surface or narrow zone with visible shear displacement along the zone"; "A fault is a discontinuity with wall-parallel displacement dominated by brittle deformation mechanisms». Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-0-521-51664-8.
  2. a b c   «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus . Noiz kontsultatua: 2018-12-16 .

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Faila Aldatu lotura Wikidatan