Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Faila

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Urratze faila bat

Faila, geologian, arroketan sortzen den ezjarraitasuna da. Lurreko lehen 200 kilometroetan sortzen dira, eta harrien plastikotasunaren muga gainditzean gertatzen diren deformazio etenak dira. Hau da, arroka batek jasaten duen indar tektonikoa bere erresistentzia baino handiagoa denean agertzen diren apurdurak dira failak. Apurdura gainazal baten gainean egiten da (faila planoa esaten zaio) eta bere mugimendua plano honekiko paraleloa da beti.[1]

Hiztegi geologikoan, failak haustura mota berezi bat dira. Haustura bat eten gainazal bat da, gorputz batek barneko kohesioa galtzean sortzen dena. Hiru mota daude: arraildurak, diaklasak eta failak.

Failek lurrikarak era ditzakete.

Elementuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Failak haustura-gainazalak izan arren, askotan planotzat hartzen dira. Kasu horietan, orientazioa zehazteko, faila-planoaren norabidea (planoaren horizontala), okerdura eta okerduraren noranzkoa (planoaren malda handieneko lerroaren murgildura eta murgilduraren noranzkoa) jakin behar dira. Faila-planoa bertikala ez denean, elementu hauek bereizten dira:

  • gaineko blokea, faila-planoaren gaineakoa,
  • oin-blokea, faila-planoaren azpiakoa, eta
  • faila-jauzia, hots, desplazamendu-bektorea [2].

Deskribapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Failak deskribatzerakoan, hainbat elementu hartu behar dira kontuan. Hauexek dira:

  • Norabidea: faila planoak barne hartzen duen lerro horizontal batek iparralde-hegoalde norabidearekin sortzen duen angelua.
  • Okerdura: faila planoak horizontalarekin sortzen duen angelua. Hori neurtzeko, faila planoko malda handieneko lerroa hartu behar da beti.
  • Faila jauzia: faila bateko bi blokeetan elementu konkretu batek jasan duen mugimendu erlatiboa.
  • Failaren izaera: normala, alderantzizkoa eta aldakorra, edo urratze faila (ikusi beheragoko azalpenak).

Sailkapena, mugimenduari erreparatuta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Faila-motak

Faila bateko blokeak bestearekiko duen mugimenduari erreparatzen badiogu, hiru mota daudela ikusiko dugu:

  • Alderantzizko faila edo bultzada faila: konpresio horizontalaren ondorioz sortzen da (A irudia). Mugimendua ahalik eta horizontalena da, eta faila planoak 30ºko okerdura izaten du horizontalari buruz. Faila mota hork 45ºtik beherakoa bada, zamalkadura izena hartzen du.
  • Faila normala: tentsio horizontala dela eta sortzen da (B irudia). Mugimendua orokorrean bertikala izaten da, eta horizontalarekiko angelua 60 gradu izaten da. Faila arrunten eraginez, horstak eta grabenak sor daitezke.
  • Urratze faila: bertikala izaten da, eta blokeen mugimendua horizontala izaten da (C irudia). Bi motatako urratze faila daude: destroak eta sinistroak (eskuin edo ezker mugimendu erlatiboa dutenak). Urratze failak plaken arteko muga eratzen duenean, transformazio faila deritzo.

Failak daudelako seinaleak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Failaren agerpenaz jabetzeko, faktore batzuei erreparatuko diegu. Seinalerik nabariena eten-gainazalak edo egituren aldaketa morfologikoak dira, arroka-gorputzaren kohesio-galtzearen adierazle. Kasu horietan, deformazioa faila-gainazalean kontzentratuta dago, eta faila-blokeak ez daude deformatuta. Materialaren jarraipena galduta, alderantzizko failen bitartez ebaketa bertikal batean materialaren errepikapena ikus daiteke, eta faila arrunten bidez, aitzitik, material falta. Faila-planoetan ere egitura berezi batzuk ager daitezke: faila-ispiluak, faila-ildaskak, faila-artekak, faila-koskak, estilolitoak eta narras-tolesak. Horietako batzuek desplazamenduaren berri ematen dute. Azkenik, failekin batera, faila-arrokak ere aurki daitezke[2].

Faila-arrokak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Faila-arrokek, askotan, deformazio-prozesuei buruzko informazioa ematen dute. Sailkapen-irizpide nagusiak hiru hauek dira:

1) arrokaren kontsolidazioa,

2) barneko antolamendua, eta

3) klastoen tamaina eta matrizearen proportzioa.

Horren arabera, azaleko arrokak kontsolidatu gabeak dira eta ez dute barneko antolamendurik erakusten. Sakonera handiagotzen den neurrian, ostera, arrokaren trinkotasuna handiagoa izango da eta lehentasunezko orientazioa nabarmenduko da.

Eskema sinple batean, termino orokorrak hauek izaten dira: faila-bretxak, faila-irinak, kataklasitak, milonitak eta pseudotakilitak. Azaleko arrokak (1-4 km bitarteko sakoneran) faila-bretxak eta irinak dira. Begi hutsez ikus daitezkeen klastoen proportzioa altua izanez gero, arrokari faila-bretxa deritzo, baina pikor finekoa bada (< 0,1 mm) eta talko-hautsaren antza badu, faila-irina. Eratze-sakonera 4 eta 10 km bitartekoa bada, apurketa eta xehatzearen bidez egoera hauskorrean eraturiko arrokak kataklasitak dira. Arroka horien kohesioak eta gogortasunak arrokak jasandako presio- eta tenperatura-egoeren berri ematen dute. Sakonera handiagoetan (> 10 km), etengabeko birkristaltzearen edota jarioaren bitartez sortutako arrokei milonita deritze; gogorragoak dira, eta itxura marradura edo xafladuna dute. Azkenik, pseudotakilitak edozein sakoneratan era daitezke. Faila-blokeen arteko mugimendu erlatiboa oso azkarra bada, eragiten den marruskadura-beroa nahikoa izan daiteke materialaren proportzio bat urtzeko. Urtzearen ondorioz agertzen den substantzia berria beirakara izaten da, eta arroka bolkanikoetan gertatzen den moduan, sarritan esferulitak izaten ditu[2].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. (Ingelesez) Haakon Fossen, Structural Geology, 8. kapitulua, 8.1 atala: «A fault is any surface or narrow zone with visible shear displacement along the zone"; "A fault is a discontinuity with wall-parallel displacement dominated by brittle deformation mechanisms». Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-0-521-51664-8.
  2. a b c   «ZT Hiztegi Berria» zthiztegia.elhuyar.eus . Noiz kontsultatua: 2018-12-16 .

Kanpo-loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Faila Aldatu lotura Wikidatan