Frankismo

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Espainiar Estatua
Estado Español

1939 – 1975
Estatu autoritarioa (Demokrazia organikoa)
Flag of Spain (1945 - 1977).svg COA Spain 1945 1977.svg
Goiburua
Una, Grande y Libre
Ereserkia
Fitxategi:Marcha Real
Spanish State.png
Sorrera 1939
Desagerpena 1975
Hiriburua Madril
Hizkuntza(k) Gaztelera ofiziala, Euskera, Katalana eta Galegoa jazarriak
Erlijioa Erromatar Eliza Katolikoa
Eremua 504.030 km2 (est. 1975)
Biztanleria 35.563.535 (est. 1975)
Dirua Peseta
Aurrekoa
Flag of Spain (1931 - 1939).svg Espainiako Bigarren Errepublika
Ondorengoa
Espainia Flag of Spain.svg

Frankismoa edo Francisco Francoren diktadura 1939tik 1975ra Espainian ezarritako erregimen politiko diktatoriala izan zen. Francisco Franco Bahamonde militarrak ezarri zuen. Frankismoaren aldekoei frankista deritze.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espainiako Gerra Zibila nazionalistek irabazita, Franco estatu burua izan zen. Hasierako urteetan, bere aurkarien aurkako kanpaina izugarria egin zuen, Hitler eta Mussoliniri laguntza eman zien eta Espainiaren garapena gelditu. Aurrerago, Estatu Batuekin hasi zen harremanetan eta ekonomia zerbait bultzatu zuen. Frankismoa, erregimen politiko gisan, Francoren heriotzarekin amaitu zen. Estatu buruaren postua Joan Karlos I.a erregeak hartu zuen. Artean hasi zen diktadura erregimenetik monarkia parlamentariorako bidea, gaur egun "Espainiako trantsizioa" deitzen dena. Espainiako Gobernuak ez du oraindik Francisco Francoren diktadura ofizialki gaitzetsi, eta oroimen historikoa berreskuratzeko prozesuak etengabe oztopatu izan dira.

Espainia da, munduko demokrazien artean, diktadura garaiko Estatu terrorismoa ikertu ez duen bakarra. Estatuak berak edo estatuak bultzatuta egindako eskubide urraketa ugari oraindik ofizialki onartu, ikertu eta zuzendu gabe daude. Eskubide urraketa horien artetik nabarmenena oraindik hobi komunetan ehortzita dauden 88.000 gorpuena da. Munduko estatu burujabe guztien artetik, Espainia da desagertutako pertsona gehien dituztenetan bigarrena: Kanbodiak baizik ez dio aurrea hartzen.[1] Espainiako Justiziak, frankismoaren krimen horiek berak ez ikertzeaz gainera, kanpokoek ikertzea ere eragozten du.[2]

Frankismoaren oinarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gerraren ondorioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frankoren diktadurak ahalegin handiak egin zuen arestiko aldietatik gera zitezkeen arrastoak kontu handiz ezabatzeko. 1931ko Konstituzioak aldarrikatzen zituen askatasun guztiak eta zuzenbide eskatua indargabetu ziren, egindako nekazaritza-erreformak deuseztatu eta nekazariei emandako lurrak desjabetu eta lurjabe handiei itzuli zitzaizkien berriro. Halaber, gobernu frankistak Espainiako Bigarren Errepublikako irakaskuntza sistema erabat ezeztu zuten eta gizarteak aurreko urteetan ezaguturiko aurrerapenak bertan behera utzi zituen. Errepublika garaiko garapenak erraustu ziren eta frankistek estatu aparatu ahaldun bat antolatu zuten errepresiorako eta diktadorearen irudia goratzeko.

1938ko urtarrilean, gerraren ondarrean Francok matxinatuen alderdian gobernu bat osatu zuen Estatuaren Administrazio Zentralaren Legea deiturikoa eta honen bitartez Franco diktadoreak beregan hartu zituen ahalmen guztiak: legegintzako boterea, estatuaren eta gobernuaren buruzagitza eta alderdi bakarraren liderra izendatu zuen bere burua. Horrela, sistema autoritario faxista antoaltu zuen Hitlerrek eta Mussolinik euren herraildeetan egin zuten legez. 1939ko abuztuaren 9an, guda amaitu eta lau hilabetera, Estatu Buruzagitzaren Legea plazaratu zen Francoren boterea indartzeko. Handik aurrera, Francok biztanleriaren eguneroko bizitza kontrolatuko zukeen jainkoaren bermearekin herrialdea bakean egon zedin.

Estatu autoritarioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erregimenaren oinarriak bi gerra handien arteko aldian sortu ziren Europan. Joera faxistak gailendu ziren, diktadura-zaletasunatik oso gertu zeuden ideia hauek demokrazia, sozialismoa eta liberalismoa gaitzesten zuten.

Pentsamoldea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frankismoa faxismoan oinarritzen da, Espainiara falangistek egokitua. Haren helburuak hauexek dira: Espainia osoa elkarturik egotea, katolizismoa, komunismoaren ezabatzea eta arrazismoa. Ez du demokrazia aintzat hartzen; beraz, diktadura da.

Sinboloak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Frankismoa gaur egun[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beren burua frankista ultraeskuindar gisan aurkezten duten taldeak oso txikiak dira: lehen hauteskunde demokratikoetan, Madrilgo Kongresuan Blas Piñar Fuerza Nueva alderdiko diputatu izan zenetik, ez dute bat bera ere lortu.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Alejandro TORRÚS: «Al menos 88.000 víctimas del franquismo continúan sepultadas en fosas comunes», Público, 2012-08-30.
  2. (Gaztelaniaz) Amnesty International: El tiempo pasa, la impunidad permanece, Amnesty International, 2013.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

(Gaztelaniaz) Artikulua Gara egunkarian

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Frankismo Aldatu lotura Wikidatan