Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Frantses

Wikipedia, Entziklopedia askea
Frantsesa» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search

Frantsesa
français — langue française
Map-Francophone World.png
Frankofoniaren Mundua
Urdin iluna: frankofonia; urdina: hizkuntza ofiziala; urdin argia: kulturaren hizkuntza; berdea: gutxienekoa.
Datu orokorrak
Lurralde eremua Belgika, Burkina Faso, Burundi, Kamerun, Kanada, Afrika Erdiko Errepublika, Komoreak, Kongoko Errepublika, Kongoko Errepublika Demokratikoa, Boli Kosta, Djibuti, Frantzia, Frantziar Guiana, Frantziar Polinesia, Gabon, Guadalupe, Haiti, Luxenburgo, Madagaskar, Mali, Martinika, Maurizio, Mayotte, Monako, Kaledonia Berria, Reunion, Ruanda, Senegal, Seychelleak, Suitza, Togo, Vanuatu. Talde esanguratsuak non Aljeria, Kanbodia, Guernsey, India (Pondicherry), Italia, Jersey, Laos, Libano, Mauritania, Maroko, Tunisia, Ameriketako Estatu Batuak, Vietnam
Hiztunak 500 milioi, horietako 120 milioik ama-hizkuntza.
Rankinga 8 (lehen hizkuntza 15.)
Ofizialtasuna 29 estatutan
Eskualdea Afrika, Europa, Amerika, Ozeano Barea
UNESCO sailkapena 1 ziurra
Araugilea Académie française
Hizkuntza familia
hizkuntza
giza hizkuntza
Hizkuntza euroasiarrak
Indoeuropar hizkuntzak
Italiar hizkuntzak
Hizkuntza erromantzeak
italo-mendebaldeko hizkuntzak
mendebaldeko hizkuntza erromantzeak
Gallo-Romance languages Itzuli
Oïl hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia subjektua aditza objektua, nominatibo-akusatibo hizkuntza, silabadun hizkuntza, place–manner–time Itzuli eta hizkuntza fusionatzailea
Denbora gramatikalak present tense Itzuli, preterite Itzuli, past imperfect Itzuli, passé composé Itzuli, past anterior Itzuli, pluperfect Itzuli, simple future in French Itzuli, futur proche Itzuli, future perfect Itzuli eta conditional perfect in French Itzuli
Modu gramatikalak subjunctive Itzuli, indikatibo eta agintera
Genero gramatikalak genero femenino eta genero maskulino
Kasu gramatikalak nominatibo eta Q18169851 Itzuli
Alfabetoa latindar alfabetoa
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1 fr
ISO 639-2 fre fra
ISO 639-3 fra
Ethnologue fra
Glottolog stan1290
Wikipedia fr

Frantsesa[1] (français, la langue française) erromantze hizkuntza da, hizkuntza indoeuropar bat. Erromatar Inperioan hitz egiten zen latin arruntetik eratorri zen, beste hizkuntza erromantzeak bezala. Hizkuntza galo-erromantzeetatik eratorri zen, Galian hitz egiten zen latinaren forma, zehazkiago Iparraldeko Galian. Bere ahaiderik gertukoenak Frantziako iparraldean eta Belgikako hegoaldean tradizionalki hitz egin diren beste Oïl hizkuntzak dira, frantsesak ia guztiz gainditu dituenak. Frantsesak Galia Belgikako hizkuntza zelten eragina izan du, eta beranduago frankiar hizkuntzarena, frankoen inbasioaren ondorioz. Gaur egun, Frantziak iraganean izandako itsasoz-haraindiko hedapena dela eta, frantziar kreolerak ugari dira, Haitiko kreolera nabarmen. Frantsesa hitz egiten duen pertsona edo nazio bati frankofono (frantsesez: Francophone) deritzo.

Frantsesa hizkuntza ofiziala da munduko 29 herrialdetan, kontinente guztietan[2]. Horietako gehienak Organisation Internationale de la Francophonie (OIF) erakundeko kide dira, frantsesa erabili edo irakasten duten 84 herrialdeen elkartea. Lehen hizkuntza gisa erabiltzen da Frantzian (baita Ipar Euskal Herrian ere), Kanadako Quebecen zein Ontario eta New Brunswicken, Belgikan (bereziki Valonia eta Bruselan), Suitzako mendebaldean (Berna, Friburgo, Geneva, Jura, Neuchâtel, Vaud, Valais kantonamenduetan), Monako, Ameriketako Estatu Batuetako eskualde batzuetan (Louisiana, Maine, New Hampshire eta Vermont), Luxenburgoko eskualde batzuetan, Italiako iparraldean (Aostako Harana) eta munduan zehar dauden hainbat komunitatetan[3]. 2015ean L2 zein hiztun partzialen %40 Europan bizi zen, %35 Saharaz hegoaldeko Afrikan, %15 Afrikan eta Ekialde Hurbilean, %8 Amerikan eta %1 Asia eta Ozeanian[4]. Frantsesa Europar Batasunean hitz egiten den laugarren hizkuntza nagusia da[5], eta Europan beste lehen hizkuntza bat duten baina bigarren hizkuntza bat hitz egiteko gai direnen %20 inguruk frantsesa du bigarren hizkuntzatzat[6]. Frantsesa da EBn gehien irakasten den bigarren hizkuntza[7]. Frantsesa da ere munduan natiboki gehien hitz egiten den 18. hizkuntza, hiztun kopuru osoaren arabera 6.a eta munduan zehar gehien ikasten den bigarrena, 120 milioi ikaslerekin[8].

Frantziar eta belgikar kolonialismoaren ondorioz XVI. mendetik aurrera, frantsesa asko hedatu zen Amerikan, Afrikan eta Asian zehar. Bigarren hizkuntza frantsesa dutenen gehiengoa Afrika Frankofonoan bizi dira, bereziki Gabon, Aljeria, Maroko, Tunisia, Maurizio, Senegal eta Boli Kostan[9].

Frantsesak 76 milioi hiztun natibo dituela kalkulatzen da, beste 235 milioi pertsonek ondo hitz egiten dute egunero[10][11] eta beste 77 eta 110 milioi artean bigarren hizkuntza gisa dute eta maila ezberdinetan hitz egiteko gai dira, bereziki Afrikan[12]. OIFren arabera mundu osoan zehar 300 milioi inguru dira "hizkuntza hitz egiteko gai direnak", azaldu gabe zer nolako irizpidea erabiltzen duten neurketa egiteko[13]. Université Lavalek eta Réseau Démographie de l'Agence universitaire de la francophoniek egindako ikerketaren arabera 2025ean 500 milioi hiztun izango ditu eta 2050ean 650 milioi[14]. OIFren kalkuluak dio 2050erako 700 milioi hiztun inguru izango dituela, gehienak Afrikan[4].

Frantsesak nazioarteko eta literatura hizkuntza gisa historia luzea du, eta askotan erabilia izan da zientziaren hizkuntza nagusi gisa. Nazio Batuen Erakundeak, Europar Batasunak, NATOk, Munduko Merkataritza Erakundeak, Nazioarteko Komite Olinpikoak eta Gurutze Gorriarentzat lehen edo bigarren hizkuntza da. Bloomberg Businessweek aldizkariaren arabera frantsesa da negozioetarako hirugarren hizkuntzarik garrantzitsuena, ingelesa eta txineraren ondoren[15]. Académie française izeneko erakunde beteranoa, 1635ean sortua, hizkuntzaren araugilea da.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erromatarrek Galia konkistatu ondoren hitz egiten zen latinetik, latin arruntetik, sortu zen bertako erromantzea. Gero, frankoak iritsi zirenean, Galiako iparraldeko erromantzea frantses bihurtu zen; Galiako hegoaldean, franko gutxi izanik, erromantzea gutxiago aldatu zen. Horregatik, Frantzian erromantzeak bi multzo nagusitan banatuta daude: oc hizkuntza, batetik,eta oil hizkuntza, bestetik. Erromantzez idatziriko lehenengo testu ezaguna 842koa da, eta latinetik erabat bereizita dago; hizkuntza horrek VIII. mendera bitartean izandako bilakaeraren berririk ez dago. Hainbat gertaera historiko zela medio, Parisko dialektoa (oil hizkuntza taldekoa) nagusitu zen, eta egungo frantsesaren —XVI. mendetik Frantziako estatuko hizkuntza ofizial estandarra denaren— oinarri bilakatu. Era berean, frantses estandarra okzitanierari (edo oc hizkuntza izendapena eman zitzaion hizkera multzoari) tokia jaten joan zitzaion.

Antzinako frantsesak (X-XIII. mendekoak) ezaugarri bereziak zituen, latinarekin alderatuz gero: bi deklinabide kasu, preposizioen erabilera handiagoa, artikuluaren sorrera, eta aditz jokoko zenbait aldaketa. XIV-XVI. mendeetan, latina baztertu eta frantsesa erabat erabili zen literaturan, administrazioan, eta abarretan. Garai hartan, lexikoa aberastu (inguruko hizkuntzetara joz), deklinabidea galdu eta, horren ondorioz, preposizioen erabilera nagusitu zen.

XVII. eta XVIII. mendeak frantses klasikoaren garaia izan ziren, eta literatura hizkuntza sortu eta kodetu zen: beste hizkuntzetatik hartutako lexikoa garbitu (eta, azken batean, lexiko aberastasuna murriztu) eta sintaxia finkatu zen. Frantziako Iraultzaren garaian, nazio eremuko hizkuntz politikaren ondorioz, eskoletan hizkuntza estandar bakarra irakasten zen, dialektoak eta Frantziako gainerako hizkuntzak baztertuta. Horixe izan da ondorengo erregimenen politika.

Egungo frantsesean, alde handia dago hizkuntza idatziaren eta hizkuntza mintzatuaren artean: lehena finkatua da, eta bigarrenak bilakaera handia du. Funtsean, latinaren hiztegia gorde du, baina gramatikaren aldetik latina baino sinpleagoa da eta, fonetikaren aldetik, aldaketa ugari izan du. Beraz, beste hizkuntza erromanikoekin parekatuz gero, ahoskera arras ezberdina du.

Frantziaren kolonialismoa zela bide, mintzaira herri askotan ezarri zen. Deskolonizazioaren ondoren sortutako estatu gehienetan, ordu arte Frantziako kolonia izandako lurralde gehienetako hizkuntza ofizial bilakatu da. Horretaz beste, Belgikako waloniarren artean eta Suitzako kantoi batzuetan ere erabiltzen da. Guztira, 85 milioi hiztunen lehen hizkuntza da, eta beste 200 bat milioiren bigarren hizkuntza.

Kolonizazioaren eraginez, Afrikan eta Amerikan (Haiti, Martinika eta abar) kreolerak sortu dira.

Literatura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Frantsesezko literatura»

Frantsesezko idazle famatuak historian zehar hainbat izan dira: besteak beste, Alexandre Dumas, Jules Verne, Victor Hugo, Albert Camus, Jean-Paul Sartre, Simone Beauvoir eta Marguerite Duras. Dozena bat idazle baino gehiagok eskuratu dute Literaturako Nobel Saria, hizkuntza horretaz idatziz. Bestela, Goncourt Saria frantsesezko idazleen artean banatzen da urtero eta Frantziako garrantzitsuena da.

Antzinako frantseseko lehenengo idatzia Estrasburgoko Zinagitearen erromantzezko bertsioa da (842). XII. mendean historia kronikak idatzi ziren batez ere; egitandien kantak, horietako zaharrena Chanson de Roland (1100), Ingalaterrako eskuizkribu batetik kopiatua. XIII. mendean frantses literatura lan garrantzitsuenak, normandiarren konkistaren ondorioz, Ingalaterran egin ziren, baina XIV. menderako Frantzian idatzi ziren berriro.

Ahozko literatura bidezko epikak Erdi Aro osoan aurrera egin zuen (Roman de la rose). Antzerki zaharrenak liturgikoak izan ziren, eta lan horiez gainera, fabulak ere ugari idatzi ziren mende berean. XVI. mendea aberatsenetakoa izan zen literatura emaitzetan: Errenazimentu garaikoak dira F. Rabelais, P. de Ronsard eta M. de Montaigne. Antzerkian eta poesian Italiatik etorri ziren aldaketak eta berrikuntzak, eta prosan teologia, politika eta zientzia gaiak erabili ziren. F. de Malherbe, XVII. mendeko poeta eta teoriagile garrantzizkoa izan zen, eta hizkuntzaren dotoretasunaz arduratu zen. R. Descartes eta B. Pascal hitz lauzko saioengatik eta filosofia lanengatik dira ezagunak. Antzerkian, P. Corneille eta J. Racine Frantziako tragedia klasikoaren idazle nagusiak dira, eta Molièrek arrakasta handiko komediak idatzi zituen.

Marie de La Fayettek lehenengo eleberria idatzi zuen, La Princesse de Clèves (1672). XVIII. mendean klasikotasuna alde batera utzi zuten aldaketa handiak izan ziren: Voltaireren tragediak, P. Beaumarchaisen komediak, eta poesia eta eleberri ugari, baina garai hartako literaturaren ezaugarri nabarmenena pentsamendu errazionalaren eragina izan zen (Voltaireren Filosofia eskutitzak, eta Dideroten entziklopedia lanak).

Frantziako Iraultzak hala ere ez zituen literatura lanetarako aukera onak eskaini, eta idazleek ezkutuan idatzi zuten zenbaitetan (F.R. de Chateaubriand). Monarkia berriz indarrean jarri zenean askatasun handiagoa izan zuten idazleek; frantses erromantizismoaren garaia izan zen: poesian aipatzekoak dira A. de Lamartine, A. de Vigny, Victor Hugo, eta A. de Musset. Eleberriak ere gora egin zuen (Balzac, La Comédie humaine; Stendhalen eleberriak).

Erromantizismoaren ondoren parnasianismoaren garaia iritsi zen, eta teknika zehatzagoak erabiltzen hasi ziren (T. de Gautier, poesian). XIX. mendean errealismoa nagusitu zen, eta Emile Zolak naturalismoa sortu zuen (Guy de Maupassanten kontakizun laburrak ere eskola horretakoak ziren). Poesian, Baudelairek sinbolismoari bidea zabaldu zion (S. Mallarmé ere talde bereko poeta zen), eta A. Rimbaud poesia modernoaren aitzindaria izan zen. XX. mendeko eleberri garrantzitsuenak M. Prousten A la recherche du temps perdu (1914-1927), eta A. Gideren Les faux-Monnayeurs izan dira, besteren artean. Baina eleberriaren garai emankorrena 1940. urteaz geroztikoa da: S. de Beauvoir, A. Camus, eta J.P. Sartre. Antzerki lanetan: S. Becketten berrikuntzak, J. Geneten antzerki antisoziala eta antinaturalista, eta E. Ionescoren antzerki “garbia” dira nabarmentzekoak.

Musika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza horretaz abestu duten artista ezagunen artean, Édith Piaf, Jacques Brel, Charles Aznavour, Georges Brassens, Georges Moustaki, Manu Chao eta Youssou N'Dour ditugu, besteak beste.

Zinema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lumière anaiak izan ziren zinemaren sortzaileak, eta ordutik frantsesezko zinemak ohorezko lekua du, bai Europan, bai mundu osoan ere. Artista guztiz arrakastatsuak Brigitte Bardot, Alain Delon, Yves Montand, Catherine Deneuve, Gérard Depardieu, Juliette Binoche, Jean Reno eta Audrey Tautou ditugu, esate baterako.

Zinema zuzendarien artean, Jean Vigo, Jean Renoir, Jean-Luc Godard, François Truffaut, Éric Rohmer, Luc Besson eta Krzysztof Kieslowski azpimarratzekoak dira.

Frankofonia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Frankofonia»

Munduan frantsesez hitz egiten duen komunitatea da, 150 bat milioi pertsonak osatua; seigarren hizkuntza komunitaterik handiena da gaur egun. Kide gehienak Afrikako herrialdeetakoak dira, frantses eta belgikar kolonialismoen ondorioz.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Euskaltzaindia 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak .
  2.   «Countries and Languages - Megalanguages around the World - Nations Online Project» www.nationsonline.org . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  3.   Government of Canada, Statistics Canada (2017-08-02) «Census in Brief: English, French and official language minorities in Canada» www12.statcan.gc.ca . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  4. a b (Ingelesez)  étrangères, Ministère de l'Europe et des Affaires «The status of French in the world» France Diplomatie :: Ministry for Europe and Foreign Affairs . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  5.   «Wayback Machine» web.archive.org 2016-01-06 . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  6.   «Why learn French?» web.archive.org 2008-06-19 . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  7.   «Le français est la deuxième langue la plus étudiée dans l'Union européenne» FIGARO 2017-02-25 . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  8. (Ingelesez)  Babbel.com; GmbH, Lesson Nine «How Many People Speak French, And Where Is It Spoken?» The Babbel Magazine . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  9.   Francophonie., Organisation internationale de la (2007) La francophonie dans le monde. 2006-2007 Nathan ISBN 9782098821774 PMC 144615162 . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  10. (Ingelesez)  «French» Ethnologue . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  11.   «Francophonie («Qu'est-ce que la Francophonie?»)» www.axl.cefan.ulaval.ca . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  12.   «Most Widely Spoken Languages» web.archive.org 2011-09-27 . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  13. (Ingelesez)  «French language is on the up, report reveals» www.thelocal.fr 2014-11-06 . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  14. (Frantsesez)  «Agora: La francophonie de demain» Le Devoir . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .
  15.   «Bloomberg - Are you a robot?» www.bloomberg.com . Noiz kontsultatua: 2019-02-26 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Frantses Aldatu lotura Wikidatan
Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.