Futbol 5 egokitu

Futbol 5 egokitua edo itsuentzako futbola ikusmen desgaitasuna duten pertsonentzat egokitutako futbol 5aren modalitate bat da, eta ikusmen-urritasunik ez duten pertsonek ere parte hartzen dute kirol praktika honetan.

Soinu-baloi bat erabiltzen da, eta talde bakoitza lau jokalari itsurekin edo ikusmen-urritasun larria dutenekin osatzen da; hauek begi-estalkiekin jokatu behar dute. Horrez gain, taldean desgaitasunik ez duen atezain bat dago, zeinak orientatu egin behar baititu jokalari itsuak aginduen bidez gidatuz. Taldea osatzeko, «deitzaile» bat jartzen da kontrako taldearen atearen atzean, eta zuzendaritza teknikoa orientatzeko jarraibideen atzean. Itsuen-futbolean FIFAren arauak aplikatzen dira, IBSAk (Itsuentzako Kirolen Nazioarteko Federazioak) ezarritako egokitzapenekin. Partidek 20 minutuko bi zati dituzte, eta hamar minutuko atsedenaldia dute bi zatien artean.

Hiru sailkapen erabiltzen dira lehiakideen arteko parekotasuna bermatzeko (B1, B2 eta B3). B1 sailkapenean argi gutxi hautematen dutenek eta eskuaren formak desberdintzeko ezintasuna dutenek jokatzen dute; B2an, berriz, eskuaren forma desberdintzeko gaitasuna dutenek; eta B3an partzialki  itsuak direnek. Gizonezkoak eta emakumezkoak bereiz lehiatzen dira.  

Europan futbol 5 egokitua Espainian garatu zen. Lehenengo Espainiako txapelketa nazionalak 1986. urtean izan ziren. Hego Amerikan, 1980. urtean Brasilen antolatutako txapelketa bat dagoeneko dokumentatuta dago. Europako eta Amerikako Txapelketak 1997. urtean izan ziren, eta ondoren, 1998. urtean lehenengo Munduko Txapelketak jokatu ziren. Kirola 2004. urtean gehitu zen Udako Paralinpiar Jokoetara. Gizonezkoen modalitatean, kirol paralinpikotzat hartzen da 1996tik.

Futbol 5 egokituko munduko hiru lehiaketa nagusiak lau urtean behin jokatzen dira: futbol 5 ekitaldia Paralinpiar Jokoetan, Munduko Txapelketa eta futbol 5 ekitaldia IBSA Itsuentzako Munduko Jokoetan.

Historia

Futbol 5 egokitua modu informalean eta gutxi gorabehera aldi berean praktikatzen hasi zen Brasilen eta Espainian, batez ere 1930eko hamarkadatik aurrera. 1920ko hamarkadan, itsuentzako institutuetako ikasleen artean praktikatzen hasi ziren jolastokietan. Prozesua  areto futbolaren orokortzearen parte izan zen bi herrialdeetan, aretoak eta gimnasioak desorientazioa saihesteko askoz ere gune egokiagoak izan zirelako . Itsuentzako futbolean hasi ziren beste herrialde batzuk 1970eko hamarkadatik Kolonbia eta 1980ko hamarkadatik Argentina izan ziren

Hasieratik baloi gisa zarata egiten zuten objektuak erabili ziren, hala nola latak, harri koskorrez betetako ontziak, barruan harriak zituzten plastikozko botilak edo betun latak, 1970eko hamarkadan Kolonbian egiten zen bezala. Brasilen konturatu ziren futboleko baloi batek, plastikoz bilduta, gidatzen zuen zarata egiten zuela, Argentinan baloi baten gainazalean gaseosa txapatxoak itsasten zituzten, 1980ko hamarkadan. 1970eko hamarkadaren amaieran, João Ferreira irakasleak Pernambucon (Brasil)  kaskabiloak barruan zituen larruzko baloi bat erabiltzen zuela dioten erregistroak daude, berak asmatua eta bertako artisau batek egina; baloi hori 1990eko hamarkadan onartu zen ofizialki .

1978an futbol 5 egokitua lehen aldiz lehia nazional batean sartu zen, Natalen, Brasilen egindako APAES (Bikainen Guraso eta Lagunen Elkartea) IV. Olinpiada Nazionaletan. Handik gutxira 1984an, Sao Paulon (Brasilen) lehen txapelketa nazionala jokatu zen Copa Brasil izenarekin. Bi urte geroago Espainiako areto-futboleko lehen txapelketa nazionala egin zen B16 kategoriakoa.

1988 eta 1995 artean nazioarteko txapelketa batzuk egin ziren, "itsuentzako areto-futbola" barne. Hautatuak, Espainia, Argentina, Brasil eta Kolonbia izan ziren. Herrialde horietako jokalarien eta agintarien arteko hurbilketak arauak bateratzea ekarri zuen: Argentinako futbolak betaurrekoak eta begietako estalkiak ekarri zituen; Brasilekoak, pilota barne-soinuarekin; eta Espainiakoak, alboko hesia.

1995ean, gertaera garrantzitsu eta historiko bat gertatu zen kirol honetan: Itsuentzako Kirolen Nazioarteko Federazioak (IBSA) Areto Futboleko Azpibatzordea sortu zuen, kirol horren joko-arau egokiak lantzeko. Izan ere, lau kontinentetan nazioarteko deialdia egiteko ahalmen handia zuenez, eskaera handi hori arautu beharra zegoela ikusi zuten.

Lan erabakigarri honetarako, IBSAk azpibatzorde horretako “chairman” edo presidente izendatu zuen Carlos Alberto Campos, espaniar-argentinarra, Espainiako Itsuen Kirolen Federazioko zuzendari teknikoa, eta Espainiako Itsuen Erakunde Nazionalaren (ONCE) laguntzarekin. Bertan, Europako lagunarteko txapelketetan parte hartu zuen.

Hitzarmen hau 1996ko irailean sinatu zen Sao Paulo hirian (Brasil), Carlos Alberto Campos Ramón Souza brasildarrarekin (ABDC) eta Enrique Nardone argentinarrarekin (FADEC). Brasil eta Argentinako ordezkariak, eta IBSA Futbol Azpibatzordeko kideak bildu zirenean eta itsuentsako futbolaren (blind football) arauak zehaztu zituzten.

Joko-arauak zehaztu ondoren, itsuek eta ikusmen-urritasuna dutenek kirol hori egiteko egitura segurua sortu eta gero, IBSAk itsuentzako futbolaren onarpen ofiziala lortu zuen, eta IBSAren kirolen egutegi ofizialetan sartu zen. Horren ondorioz, kontinenteko lehen txapelketak egin ziren, Europan eta Amerikan.

Bartzelona (Espainia) izan zen 1997ko irailaren 16tik 20ra Itsuentzako eta Ikusmen Urrituentzako Europako I. Areto Futbol Txapelketaren egoitza. Parte hartzaileak hauek izan ziren: Espainia, Portugal, Italia, Frantzia eta Ingalaterra B1 kategorian, eta Espainia, Bielorrusia, Italia eta Irlanda B2/B3 kategoriatan. Ameriketan, Asuncion hiriak (Paraguai) Itsuentzako Areto Futboleko I. Amerika Txapelketa antolatu zuen urriaren 1etik 4ra, eta Brasil, Paraguai, Kolonbia eta Argentinak parte hartu zuten.

Hurrengo urtean, 1998an, IBSAk futbol 5 egokituko I. Munduko Txapelketa antolatu zuen Paulinhasen (Brasil), hiru kontinentetako herrialdeen parte-hartzearekin.

Ondoren, 1999an, II. Txapelketa Kontinentalak jokatu ziren, ekainean Oporton (Portugal) eta azaroan Buenos Airesen (Argentina). 2000ko irailean, Jerez de la Frontera (Cadiz, Espainia), Futbol 5 Egokituko Munduko II. Txapelketaren eszenatokia izan zen, oihartzun mediatiko eta parte-hartze handikoa.

Hiru kontinentetan Futbol 5 egokitua garatzeko eta sustatzeko aurrekari horiekin guztiekin, IBSAk, Futboleko Azpibatzorde Teknikoaren bitartez, Nazioarteko Batzorde Paralinpikoari (IPC) eskatu zion kirol jendetsu hori Joko Paralinpikoen egutegietan sartzea.  IPCaren Batzorde Exekutiboan, 2000ko abuztuan, Sydneyn (Australia) egin zen itsuen futbola, Paralinpiar Jokoetarako eskubide osoz sartu zen, eta 2004an Atenaseko Joko Paralinpikoetan debut arrakastatsua izan zuen. Gertaera hori oso garrantzitsua izan zen kirol horrek egin duen hedapen eta onarpen sozial nabarmenerako.

Goi mailako lehiaketa egutegia osatzen dute 2007tik egiten den Asiako Txapelketak, 2014tik egiten den Afrikako Txapelketak, 2007tik Parapanamerikar Jokoetan kirolaren barneratzeak, eta lau urtetik behin egiten diren Itsuentzako Munduko Jokoek.

Arauak

Kirola mundu mailan Itsuentzako Kirolen Nazioarteko Federazioak (IBSA) zuzentzen du eta FIFAk areto futbolarentzako ezarritako arauekin jokatzen da. Egokitzapen batzuk egiten dira, lehia-parekotasuna mantentzeko eta jokalarien orientazio-aukerak bermatzeko, entzumen-mekanismoen bidez. Horregatik, publikoak isilik egon behar du, gol bat dagoenean izan ezik. Sailkapenak IBSAk arautzen ditu.

Sailkapenak

• B1: Argiaren pertzepziorik ez dute, baina esku baten forma antzemateko gaitasunik ez duten kirolariak.
• B2: Esku baten forma antzemateko gai edo 5 gradu baino gutxiagoko ikus-eremua duten kirolariak
• B3: Partzialki itsuak; ikus-eremua 5 eta 20 gradu artean duten kirolariak.

Joko eremua

Futbol 5 egokituko jokalekua laukizuzen bat da, eta nazioarteko txapelketetan 40 metro luze eta 20 metro zabal izan behar ditu; neurri horiek FIFAk areto futbolarentzako ezarritako maximo eta minimoen barruan daude.

Kantxaren ezaugarriek aldaketa txikiak dituzte FIFAren areto futbolaren araudiarekin alderatuta:

• Bigarren penala ostikatzen den puntua 8 metrokoa da, FIFAk ezarritakoa baino bi metro laburragoa.
• Arkua berdina da, hiru metroko luzera du, areto futbolean bezala.
• Alboko hegal biek metro 1 eta 1,20 metro arteko hesiak dituzte, pilota zelaitik atera ez dadin.
• Joko zelaia luzetarako bi lerrok zatitzen dute, kantxaren hiru herenak markatzen dituztenak: defentsako herena, erdiko herena eta erasoko herena. Horien helburua jokalarien orientazioa ahalbidetzea da, heren bakoitzean oharrak eta seinaleak ematen dituen pertsona aldatuz.
• Arkulari bakoitzak bi metroko eremu txiki bat dauka markatuta, joko-zelaiaren barrualderantz, eta ezin da handik irten.
• Arku bakoitzaren atzean beste eremu bat dago markatuta, eta hor egon behar du arku horretarantz doan ekipoaren gidariak edo dei-egileak.

Taldeak

Talde bakoitzak gehienez hamabost kide izango ditu:

• 4 jokalari titular B1
• Ordezko 4 zelaiko jokalari B1
• Ikusmena duen arkulari titularra 1 edo B2/B3 (orientatzeko oharrak edo seinaleak emateko ahalmena duena)
• Ordezko iksumena duen arkularia 1 edo B2/B3
• Gidari edo dei-egile 1 (argibideak edo orientatzeko seinaleak emateko ahalmenarekin)
• Entrenatzaile edo zuzendari tekniko 1 (orientatzeko jarraibideak edo seinaleak emateko ahalmena duena)
• Entrenatzaile edo zuzendari tekniko laguntzaile 1
• Mediku bat.
• Fisioterapeuta 1.

Osagaiak

• Soinua duen baloia: Futbol 5 egokituak larruzko edo antzeko materialezko soinu-baloia bat erabiltzen du, areto futbolean erabiltzen dena baino arinki txikiagoa (60 eta 62 cm bitarteko diametroa), astunxeagoa (510 g-tik 540 g-ra) eta presio txikiagokoa (0.4 eta 0.6 atmosfera bitartekoa). Soinu sistemak barnekoa izan behar du eta baloiaren ibilbideari ez dio eragin behar.
• Begietako estalkiak:  B1 motako jokalariek ezinbestez erabili behar dute begi estalki sistema bat, argitasuna jaso dezaketenek ahalmen hori kirol-abantailak lortzeko erabil ez dezaten.
• Zango-babesak: Jokalari guztiek erabili behar dituzte.
• Bururako babeskia. Buruek talka egiteko arriskua dela eta, IBSAk binxa babesleak erabiltzea gomendatzen die jokalariei, nahiz eta horiek ez diren derrigorrezkoak.

Jokoa

Arauak berberak dira areto-futbolean eta futbol 5 egokituan, egokitzapen hauekin:

• Gida eta orientazioa: atezainak, entrenatzaileak eta gidariak, kontrako hesiaren atzean kokatuta, jokalariak orientatzeko funtzioa dute.
• Oharra: esku artean duen jokalariari pilota kendu nahi dion defentsarako jokalariak abisua eman behar du ingelesez "go" edo "banoa" oihukatuz.
• Isiltasuna: B1 jokalarientzat soinua funtsezkoa denez, publikoa eta jokalariekin komunikatzeko baimenik ez duten taldeetako kideak isiltasun hertsian mantendu behar dira jokoan zehar, gol unea izan ezik.

Atezainaren golak pilota jokoan dagoenean balio du. Baloia atera eta atezainaren ateko sakearekin jokoa berrabiarazten bada, gola ez da baliozkoa izango.

Lehia

Futbol 5 egokituko munduko hiru konpetentzia nagusiak lau urtean behin jokatzen dira: futbol 5eko ekitaldia Joko Paralinpikoetan, Munduko Txapelketa eta futbol 5eko ekitaldia IBSA Itsuentzako Munduko Jokoetan.