Gai-sarrera
Gai-sarrera, informazioa berreskuratzean, materia-goiburua, deskribatzailea edo gako-hitza ere esaten zaio, dokumentu baten gaiaren funtsa atzematen duen terminoa da. Aurkibideko terminoek erregistro bibliografikoetan erabiltzeko hiztegi kontrolatua osatzen dute.
Materia-goiburuak hizkuntza naturaletik datozen terminoek osatzen dituzte. Kontzeptuak adierazten dituzte, eta dokumentuak jorratzen duen gaia edo gaia modu sintetikoan izendatzeko eta deskribatzeko erabiltzen dira. Espezifikotasunaren, sintesiaren, erabileraren, hizkuntzaren, uniformetasunaren eta ekonomiaren oinarrizko printzipioek arautzen dituzte.[1]
Gai-sarreren zerrenda bat (edo goiburuen zerrenda), aurrez koordinatutako eta egitura konbinatorioko edo asoziatiboko lengoaia dokumental bat da. zerrenda horiek Charles Ammi Cutterrek sortu zituen 1876an, baina Minnie Earl Searsek landu zituen, eta 1923an gaur egungo formatua eman zien.
Egitura formala. Goiburuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zerrenda alfabetiko horiek goiburu eta azpi-goiburuek osatzen dituzte. Goiburu bat hitz bat edo hitz multzo bat da, kontzeptuak adierazten dituena, eta dokumentuaren gaia laburbiltzen saiatzen dena. Lengoaia naturaleko terminoek osatzen dituzte goiburuek, eta, beraz, problema semantiko eta sintaktikoak zerrendei koherentzia ematen dieten eta kontrol terminologikoa errazten duten erlazioak ezarriz ebazten dira. Hauek lirateke harreman horiek:
- Bidalketa sinplea (ik., Ikus): zerrendan onartzen ez den termino batetik onartzen den beste batera birbidaltzen du; sinonimia kasuetan egindako zerrendan ere erabiltzen da.
- Azalpen korrelatiboa (erabili honen ordez): onartzen ez diren termino edo formen aurretik jartzen da; izen desberdinekin sartzea errazten da.
- Orientazio-erreferentziak (ik. g., ikus gainera): beste goiburu batzuetara igortzen du, eta horien azpian erabiltzaileak bilatzen duen informazio osagarria aurki dezake. Birbidaltze hori norabide bikoitzekoa da, 2 erlazio semantiko desberdin hartzen baititu: Asoziazioa, bilatzen den gaiarekin zerikusia duten beste gai batzuk adierazten dituena, eta inklusioa, gai generikoagoekin lotzen dena.
- Azalpen korrelatiboa: goiburu espezifikoagoak adierazten dituzte.
Goiburu-motak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bakunak edo konposatuak izan daitezke.
Goiburu sinpleak hitz bakar batean adierazten du gaia, gehienetan substantibo batean. Izen desberdinak, erakundeenak edo pertsonenak, irudika ditzake. Substantiboa pluralean erabiltzen da izen konkretuei edo kontableei erreferentzia egiten dienean; singularrean, berriz, ideietan, kontzeptu abstraktuetan, kontaezinetan, zientzien izenetan, tekniketan, teorietan... erabiltzen da.
Goiburu konposatuak bi hitzetan edo gehiagotan adierazten du gaia. Bi izen izan daitezke, juntagailu kopulatiboarekin edo gabe elkartuak (eta), esaldiak edo izena eta adjektiboa, baldin eta adjektiboak karga esanguratsua badu.
Goiburuak erabiltzeko printzipioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]6 printzipio daude:
- Ekonomia: dokumentu bati goiburu gehiegi ematea saihestu; hiru nahikoa dira. Dokumentuak gai espezifiko asko ukitzen baditu, gai generikoago bat aukeratzen da.
- Espezifikotasuna: aukeratutako terminoak dokumentuaren gaia adierazi behar du. Obra berean ez dira bi epigrafe aldi berean esleitu behar, bata orokorra eta bestea espezifikoa. Bildumaren dokumentu-kopurua kontuan izatea garrantzitsua da hasiera honetan.
- Linguistikoa: terminoek ohiko hizkuntzakoak izan behar dute, eta adierazpenen ordena naturala errespetatu behar dute.
- Uniformetasuna: materia bakoitzari izen bera eman behar zaio beti. Polisemia gertatzen denean, anbiguotasuna zehaztu edo ezabatu beharko da, goiburuaren noranzkoa aldatzen duen tresna baten bidez.
- Erabilera: arauak liburutegiaren eta erabiltzailearen beharren arabera ezarri behar dira, terminologiaren aukeraketaren arabera.
- Sintesia: dokumentu baten edukia murrizten saiatu behar da.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ (Gaztelaniaz) González, Lía. (2014-05-30). «Encabezamientos y Subencabezamientos de materia» Bibliopos: Biblioteca de recursos para Bibliotecarios y Opositores (kontsulta data: 2026-01-30).
Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Gil Urdiciain, Blanca (2004): Manual de Lenguajes Documentales. Xixon: TREA
- Van Slype, Georges (1991): Los lenguajes de indización. Madril : Germán Sánchez Ruipérez Fundazioa.
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Encabezamientos de materia para las Bibliotecas Públicas Espainiako gobernua
- “Euskadiko Irakurketa Publikoko Sarearen Autoritate Elebidunen Katalogoa”. Eusko Jaurlaritza
- “Lista bilingüe de encabezamentos de materia vasco / castellano”. Lista de Encabezamientos de materia para las Bibliotecas Públicas
- Bibliotekonomia hiztegia Eusko Jaurlaritza
