Gaixotasun kardiobaskular

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Ohar medikoa
Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.
Gaixotasun kardiobaskular
Cardiac amyloidosis very high mag movat.jpg
Deskribapena
Mota disease of anatomical entity (en) Itzuli
Espezialitatea Kardiologia
Asoziazio genetikoa IL1RAPL1 (en) Itzuli, HFE (en) Itzuli, TOMM40 (en) Itzuli, CELSR2 (en) Itzuli, IRX4 (en) Itzuli, SLC17A4 (en) Itzuli, LDLR (en) Itzuli, APOB (en) Itzuli, OASL (en) Itzuli, MEPE (en) Itzuli, BCHE (en) Itzuli eta GCKR (en) Itzuli
Tratamendua
Erabil daitezkeen botikak cholecalciferol (en) Itzuli
Identifikatzaileak
GNS-9-MK 429.2
GNS-10 I51.6
DiseasesDB 28808
MeSH D002318
Disease Ontology ID DOID:1287

Gaixotasun kardiobaskularra[1] terminoa arteria koronarioetako gaixotasun mota guztiei deitzeko erabiltzen dugu; gaixotasun horiek bihotzarekin edo odol-hodiekin (arteriak eta zainak) lotzen ditugu. Termino honek sistema kardiobaskularrari eragiten dion edozein gaixotasun deskribatzen du (MeSH-n arabera), normalean arteriosklerosiarekin (arterietako gaixotasunak) zerikusia dutenak aipatzeko erabiltzen da. Guztiek kausak, mekanismoak eta antzeko tratamenduak dituzte. Praktikan, kardiologoek, zirujau kardiotorazikoek (zirujau baskularrak), neurologoek eta esku hartzeko erradiologoek gaixotasun hauen aurkako tratamendua ematen dituzte, tratatutako sistemaren eta organoaren arabera. Lotura handia dago espezialitate guzti horien artean, eta ohikoa da ospitale berean espezialista desberdinak behartzea.[2]

Herrialde gehienek gaixotasun kardiobaskularren gero eta tasa handiagoak dituzte. Gero eta estatubatuar gehiago hiltzen dira bihotzeko gaixotasunez minbiziaz baino.

Gaixotasun kardiobaskularrak Estatu Batuetan eta Europako herrialde gehienetan heriotza eta desgaitasunaren lehen kausa dira (2005era arteko datuak). Azterketa historiko zabal batek kalte baskularrak nerabezarotik pilatzen direla adierazten du, lehen mailako ahaleginak haurtzarotik beharrezkoak izanda. Duela gutxi egindako ikerketa baten arabera, 2011n munduan gaixotasun kardiobaskularren ondorioz 17 milioi pertsona baino gehiago hil ziren.

Arrisku-faktore nagusien artean adina, tabakismoa, ariketa fisikorik eza, dieta desorekatuak (gantz-azido aseetan, gantz-azido trans eta gatzetan altuak, eta fruta, barazki eta arrainetan baxuak) eta diagnostikatu gabeko gaixotasun zeliakoa (edozein organori eragin diezaioke eta digestio-sintomarik gabe egin dezake) daude.[3]

Bihotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaixotasunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaixotasun kardiobaskular gehienak ez dira transmitigarriak, eta bizimoduarekin eta beste faktore batzuekin lotuta daude, zahartzearekin batera ohikoagoak dira[4]. Bihotzeko gaixotasunak dira heriotza-kausa nagusietako bat, eta, batez beste, heriotza guztien %30 izan ziren 2008an munduan[5]. Tasa hori %28tik %40ra aldatzen da herrialde aberatsetan[6]. Bihotzean espezializatzen diren medikuei kardiologoak deitzen zaie. Beste profesional mediko asko bihotzeko gaixotasunen tratamenduan sartuta daude, mediku orokorrak, kirurgialari kardiotorazikoak eta intentsiboak, eta osasuneko beste profesional batzuk, fisioterapeutak eta dietistak barne[7].

Infartu iskemikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arteria batean gantza metatzen denean bihotza kaltetu dezake.

Arteriopatia koronarioa, kardiopatia iskemikoa ere deitua, arteriosklerosiak eragiten du, arterien barneko hormetan zehar gantz-materiala pilatzeak. Plaka arteriosklerotikoak bezala ezagutzen diren koipe gordailu horiek arteria koronarioak estutzen dituzte, eta larriak badira, bihotzera isurtzen den odol jarioa gutxitu dezakete[8]. Estugune bat (edo estenosia) erlatiboki txikiagoa bada, litekeena da pazienteak inolako sintomarik ez izatea. Estutze larriek toraxeko mina (bularreko angina) edo arnasestua eragin dezakete ariketan zehar, baita atsedenean ere. Plaka arteriosklerotiko baten estalki fina apurtu egin daiteke, eta gantz-zentroa odolaren eraginpean jarri. Kasu horretan, koagulu edo tronbo bat osa daiteke, arteria blokeatuz eta odol fluxua bihotzeko muskuluaren eremu batera mugatuz, miokardioko infartu bat edo angina ezegonkor bat eraginez[9]. Kasurik txarrenean, horrek bihotza gelditzea eragin dezake, bihotzeko irteeraren bat-bateko galera erabatekoa[10]. Obesitateak, presio arterial altuak, kontrolatu gabeko diabetesak, tabakismoak eta kolesterol altuak areagotu egin dezakete arteriosklerosia eta arteria koronarioen gaixotasuna garatzeko arriskua[4][8].

Bihotz-gutxiegitasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bihotz-gutxiegitasun»

Bihotz-gutxiegitasuna gertatzen da bihotza ez denean gai gorputzaren eskariak asetzeko adina odol ponpatzeko. Bihotz-gutxiegitasuna duten pazienteek disnea izan dezakete, batez ere etzanda daudenean, baita orkatila puztea ere, edema periferikoa izenez ezagutzen dena. Bihotzeko gutxiegitasuna bihotzari eragiten dioten gaixotasun askoren azken emaitza da, baina kardiopatia iskemikoarekin, kardiopatia balbularrarekin edo hipertentsio arterialarekin lotzen da. Ohikoenak ez diren kausek hainbat kardiomiopatia dituzte. Bihotz-gutxiegitasuna bentrikuluetako bihotz-muskuluaren ahuleziarekin lotzen da maiz (bihotz-gutxiegitasun sistolikoa), baina bihotz-muskulu gogorra baina zurruna duten pazienteetan ere ikus daiteke (bihotz-gutxiegitasun diastolikoa). Afekzioak eragina izan dezake ezkerreko bentrikuluan (nagusiki disnea eraginez), eskuineko bentrikuluan (nagusiki hankak handituz eta zain jugularreko presio handia eraginez) edo bentrikulu bietan. Bihotz-gutxiegitasuna duten pazienteek arrisku handiagoa dute bihotz-erritmoan alterazio arriskutsuak edo arritmiak izateko[11].

Kardiomiopatia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bihotzeko giharretan eragiten duten gaixotasunak dira kardiomiopatiak. Batzuek bihotzeko muskuluaren ezohiko loditasuna eragiten dute (kardiomiopatia hipertrofikoa), beste batzuek bihotza anormalki hedatzen eta ahultzen dute (kardiomiopatia dilatatua), beste batzuek bihotzeko muskulua zurrun bihurtzen dute eta ezin da erabat erlaxatu kontrakzioen artean (kardiomiopatia murriztailea) eta beste batzuek bihotzak arritmia ohikoak izatea dakarte (kardiomiopatia arritmiagenikoa) bihurtzen dute. Afekzio horiek genetikoak izaten dira askotan, eta herentziazkoak ere izan daitezke, baina kardiomiopatia dilatatua bezalako batzuk toxinek eragindako kaltearen ondorio izan daitezke, alkohola kasu[12]. Kardiomiopatia batzuk, kardiomiopatia hipertrofikoa kasu, bat-bateko bihotzeko heriotza izateko arrisku handiagoarekin lotuta daude, atletetan bereziki. Kardiomiopatia askok bihotz-gutxiegitasuna eragin dezakete gaixotasunaren azken etapetan[13].

Balbulopatiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bihotz-balbula osasuntsuek odola erraz jariatzen dute norabide batean, baina beste norabidean ibiltzea eragozten dute. Balbula kardiako gaixotuek irekidura estua izan dezakete, eta, beraz, odol-fluxua murriztu dezakete aurrerantz (balbula estenotiko deritzona), edo odola kontrako norabidean iragazteko aukera eman dezakete (balbula-errekurgazio deritzona). Kardiopatia balbularrak disnea, zorabioak edo bularraldeko mina eragin ditzake, baina asintomatikoa izan daiteke, eta ohiko azterketa batean bakarrik detektatzen da, ohiz kanpoko bihotz-hotsak edo bihotz-murmurioak entzunez. Mundu garatuan, bihotzeko balbula-eritasuna zahartzaroaren ondoriozko endekapenak eragiten du maizago, baina bihotz-balbulen infekzioak ere eragin dezake (endokarditisa). Munduko leku batzuetan, kardiopatia erreumatikoa da kardiopatia balbularraren arrazoi nagusietako bat. Horrek estenosi mitrala edo aortikoa eragiten du, eta gorputzeko immunitate-sistemak eztarriko estreptokokoek eragindako infekzio batek eragiten du.[14][15]

Arritmia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Arritmia»
16 urteko neska baten bihotz arritmikoaren soinua.

Bihotz osasuntsuan, bulkada elektrikoen uhinak gainerako aurikuletara zabaldu aurretik nodulu sinusalean sortzen diren bitartean, nodulu aurikulobentrikularra eta, azkenik, bentrikuluetara (erritmo sinusal normal bezala ezagutzen dena), erritmo normal hori eten egin daiteke. Bihotz-erritmo anormalak edo arritmiak sintomarik gabekoak izan daitezke, edo palpitazioak, konortea galtzea edo arnasarik eza eragin dezakete. Arritmia mota batzuek, fibrilazio aurikularrak kasu, epe luzera istripu zerebrobaskularra izateko arriskua handitzen dute[16].

Zenbait arritmiak bihotza astiro astintzen dute, bradikardia edo bradiarritmia bezala ezagutzen dena. Hori nodulu sinusal anormalki motel batek edo bihotz-eroate sistemaren barruko kalte batek eragin dezake (bihotz-blokeoa)[17]. Beste arritmietan, bihotzak oso azkar taupada dezake, takikardia edo takiarritmia bezala ezagutzen dena. Arritmiek forma asko har ditzakete eta bihotz barruko egitura ezberdinetan sor daitezke: batzuk aurikuletatik sortzen dira (adibidez, dardara aurikularra), beste batzuk nodulu aurikulobentrikularretik (adibidez, AV noduluaren takikardia berrabiaragarria). Takiarritmia batzuk bihotzaren barruko orbainek eragiten dituzte (adibidez, takikardia bentrikularraren forma batzuk), beste batzuk foku narritagarri batek (adibidez, takikardia aurikular fokala), eta beste batzuk, berriz, jaiotzetik presente egon den ezohiko gidatze-ehun gehigarriak (adibidez, Wolff-Parkinson-White sindromea). Bihotz-azelerazioaren formarik arriskutsuena fibrilazio bentrikularra da, non bentrikuluak uzkurtu beharrean dardarka dauden, eta, tratatu ezean, gaixoa azkar hiltzen den[18].

Parikarditisa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Perikarditis»

Bihotzaren inguruko zakua, perikardioa izenekoa, perikarditisa deritzon egoeran puztu daiteke. Gaitz honek bularrean mina eragiten du, bizkarrean zabaldu daitekeena, eta, sarritan, infekzio biral batek eragiten du (guruin-sukarra, zitomegalobirusa edo Coxsackie birusa). Likidoa zaku perikardikoaren barruan pilatu daiteke, isuri perikardikoa deritzona. Perikardio-isuriak perikarditisaren, giltzurruneko gutxiegitasunaren edo tumoreen ondorioz gertatzen dira maiz, eta ez dute inolako sintomarik eragiten. Hala ere, isuri handiek edo azkar pilatzen diren isurketek bihotza estutu dezakete bihotz-tapoi gisa ezagutzen den egoera batean, eta heriotza eragin dezakeen disnea eta arteria-presio txikia eragin. Likidoa espazio perikardikotik atera daiteke diagnostikorako edo perikardiozentesi izeneko prozeduran xiringa baten bidez buxadura arintzeko[19].

Sortzetiko kardiopatia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Sortzetiko kardiopatia»

Pertsona batzuk bihotz anormalekin jaiotzen dira, eta anomalia horiei sortzetiko kardiopatia deritze. Arrisku txikikoak izan daitezke (adibidez, aurikulen arteko komunikazioa, beharbada normalaren aldaera bat), edo bizia arriskuan jartzen duten anomalia larriak (adibidez, [[[ezkerreko bihotz hipoplasikoaren sindromea]]). Anomalia arruntetan, bihotzaren bi aldeak bereizten dituen bihotz-muskuluari eragiten diotenak sartzen dira (zulo bat bihotzean, adibidez, bentrikuluen arteko komunikazioa). Beste akats batzuk dira bihotz-balbulei eragiten dietenak (adibidez, sortzetiko aorta-estenosia) edo bihotzetik irteten diren odol-hodi nagusiak (adibidez, aortaren koartazioa). Bihotzaren zati bati baino gehiagori eragiten dioten sindrome konplexuagoak ikusten dira (adibidez, Falloten tetralogia).

Sortzetiko bihotz-akats batzuen ondorioz, biriketara itzuli ohi den odolak oxigeno gutxi izaten du, eta gorputzaren gainerakora itzultzen da. Horiei sortzetiko kardiopatia zianotiko deritze, eta, sarritan, larriagoak izaten dira. Sortzetiko bihotz-akats nagusiak haurtzaroan hautematen dira maiz, jaio eta gutxira edo haurra jaio baino lehentxeago (adibidez, arteria handien transposizioa); horrek arnasteko zailtasuna eta hazkuntza-tasa txikiagoa eragiten ditu. Sortzetiko kardiopatiaren formarik arinenak oharkabean pasa daitezke urte askoan, eta helduaroan bakarrik agertzen dira (adibidez, aurikulen arteko komunikazioa).[20][21]

Diagnosia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bihotza entzuteko estetoskopioa erabiltzen dute medikuek. Tresna hau medikuntzaren ikur bilakatu da.

Kardiopatiak diagnostikatzeko, historia klinikoa, bihotz-azterketa eta bestelako ikerketak egiten dira, odol-azterketak, ekokardiogramak, elektrokardiogramak eta irudiak barne. Beste prozedura inbaditzaile batzuek ere, hala nola kateterismo kardiakoak, zeregin garrantzitsua izan dezakete[22].

Azterketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azterketa kardiakoak barne hartzen ditu azterketa, toraxa eskuekin haztatzea eta estetoskopio batekin auskultatzea[23]. Pertsona baten eskuan ikus daitezkeen zeinuak ebaluatu behar dira (adibidez, ezpain-hemorragiak), artikulazioak eta beste eremu batzuk. Pertsona baten pultsua hartzen da, gehienetan arteria erradialean, eskumuturretik gertu, pultsuaren erritmoa eta indarra ebaluatzeko. Presio arteriala hartzen da, dela eskuzkoa edo automatikoa den esfigmomanometroarekin, dela arteriaren barrutik neurketa inbaditzaileagoa eginda. Zain-pultsu jugularraren edozein goratze nabaritzen da. Pertsona baten bularra haztatzen da, bihotzetik transmititzen den edozein bibrazio detektatzeko, eta gero estetoskopio batekin entzuten da.

Bihotzaren hotsak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Bihotzaren hotsak»
Bihotzaren hots normala

Eskuarki, bihotz osasuntsuetan bi bihotz-hots baino ez dira entzuten, S1 eta S2 izenekoak. S1 bihotzeko lehen soinua, bentrikuluaren uzkurduran balbula aurikulobentrikularrak ixtean sortzen den soinua da, eta "lub" gisa deskribatzen da normalean. Bigarren bihotz-soinua, S2, diastole bentrikularrean ixten diren balbula erdi-ilunarren soinua da, eta "dub" gisa deskribatzen da. Soinu bakoitzak bi osagai ditu, eta bi balbulak itxi ahala denboran dagoen alde txikia adierazten du. S2 bi soinu desberdinetan bana daiteke, bai inspirazioaren ondorioz, bai balbula- edo bihotz-arazoen ondorioz. Bihotz-hotsak gehiago izan daitezke, galope-erritmo deiturikoak. S3 bihotz-hotsak, normalean, bentrikuluaren odol-bolumena handitzen dela adierazten du. S4 bihotz-hotsa galope aurikularra da, eta odolaren soinuak sortzen du, bentrikulu zurrun batean sartu behar baita. S3 eta S4 konbinatuta egoteak galope laukoitza ematen du[24][25].

Bihotzeko murmurioak ezohiko bihotzeko zaratak dira, gaixotasunekin lotuta egon daitezkeenak edo onberak direnak, eta hainbat mota daude. Normalean bi bihotz-zarata izaten dira, eta bihotz-zarata anormalak soinuen arteko odol-fluxuarekin lotutako soinu gehigarriak edo "soploak" izan daitezke. Murmurio horiek bolumenaren arabera sailkatzen dira, 1etik (isilena) 6ra (altuena), eta zarata kardiakoekin duten loturagatik, bihotz-zikloko posizioagatik, erradiazioagatik, estetoskopioaren zein aldetik entzuten diren eta gehien entzuten diren tokia moduko ezaugarri gehigarriengatik ebaluatzen dira. Hondatutako bihotz-balbulek eragin ditzakete, sortzetiko kardiopatiek (trenkada bentrikularraren akatsak, adibidez) edo bihotz arruntetan entzun daitezke. Perikarditisaren kasuetan, non mintza hanpatuak elkarren artean igurzten diren, beste soinu bat entzun daiteke, marruskadura perikardiko izenekoa[26].

Odol-analisiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Odol-analisiek eginkizun garrantzitsua dute gaixotasun kardiobaskular askoren diagnostikoan eta tratamenduan.

Troponina biomarkatzaile sentikorra da odol hornidura eskasa duen bihotz batentzat. Lesioa izan eta 4-6 ordura askatzen da, eta, oro har, 12-24 ordu artean iristen da bere puntu gorena[27]. Askotan, bi troponina-proba egiten dira: bata hasierako aurkezpen-unean eta bestea 3-6 orduren barruan[28]. Diagnostikoa maila altua edo igoera esanguratsua da. Garuneko peptido natriuretikoaren (BNP, ingelesezko siglengatik) proba bat erabil daiteke bihotz-gutxiegitasunaren presentzia ebaluatzeko, igo egiten delako ezkerreko bentrikuluan eskari handiagoa dagoenean. Proba horiek biomarkatzailetzat jotzen dira, bihotzeko gaixotasunarentzat oso espezifikoak direlako. Zinasa kreatinaren MB formaren probak bihotzari odola emateari buruzko informazioa ematen du, baina gutxiagotan erabiltzen da, hain espezifikoa eta sentikorra ez delako[29].

Sarritan beste odol analisi batzuk egiten dira, pertsona baten osasun orokorra eta bihotzeko gaixotasunean lagun dezaketen arrisku faktoreak ulertzen laguntzeko. Hauek, anemia ikertzeko odol zenbaketa oso bat izaten dute, baita elektrolitoen edozein aldaketa aditzera eman dezakeen oinarrizko analisi metaboliko bat ere. Askotan koagulazio-azterketa bat behar izaten da, antikoagulazio-maila egokia ematen dela ziurtatzeko. Lipidoak baraurik eta glukosa odolean baraurik (edo HbA1c maila bat), sarritan, pertsona baten kolesterola eta diabetes egoera ebaluatzeko ordenatzen dira, hurrenez hurren[30].

Elektrokardiograma[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Elektrokardiograma»
3D elektrokardiograma bat

Gorputzean gainazalean elektrodoak erabiliz, posible da bihotzaren jarduera elektrikoa erregistratzea. Seinale elektrikoaren trazadura hori elektrokardiograma (EKG) da. EKG bat etzanda egiten den proba bat da, eta gorputzean hamar elektrodo jartzean datza. Horrek "12 elektrodo" dituen EKG bat sortzen du (hiru elektrodo gehigarri matematikoki kalkulatzen dira, eta elektrodo bat lurra da).

Bost ezaugarri nabarmen daude EKGn: P uhina (despolarizazio aurikularra), QRS konplexua (despolarizazio bentrikularra [h]) eta t uhina (birpolarizazio bentrikularra)[31]. Bihotzeko zelulak uzkurtu ahala, bihotzean zehar bidaiatzen duen korronte bat sortzen dute. Hori elektrodoaren posizioaren araberakoa da, beraz, despolarizazio uhin bat ezkerretik eskuinera mugituko balitz, ezkerrean dagoen elektrodo batek desbideratze negatiboa erakutsiko luke, eta eskuinaldean dagoen elektrodo batek desbideratze positiboa erakutsiko luke. EKG tresna erabilgarria da arritmiak detektatzeko eta bihotzeko odol-hornidura eskasa detektatzeko, batzuetan anormaltasunak susmatzen dira, baina ez dira berehala ikusten EKGn. Ariketa egitean egiten bada proba, anormaltasuna eragiteko erabil daiteke, edo EKG bat epe luzeagorako erabil daiteke, 24 orduko Holter monitore baten antzera, baldin eta ez bada susmatzen erritmoa anormala dela ebaluazioaren unean[32].

Irudigintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

13 urteko neska baten bihotzaren irudia

Hainbat irudigintza-metodo erabil daitezke bihotzaren anatomia eta funtzioa ebaluatzeko, ultrasoinua (ekokardiografia), angiografia, ordenagailu bidezko tomografiak, RMN eta TEP barne. Ekokardiograma bihotzaren ultrasoinua da, eta bihotzaren funtzioa neurtzeko, gaixotasun balbularra ebaluatzeko eta edozein anomalia bilatzeko erabiltzen da. Ekokardiografia bularrean zunda batekin ("transtorazikoa") edo hestegorrian zunda batekin ("transoesofagikoa") egin daiteke. Ekokardiografiako txosten tipiko batek balbulen zabalerari buruzko informazioa jasoko du, odol-errefluxurik badago (birurgitazioa) eta sistolearen eta diastolearen amaieran dauden odol-bolumenei buruzko informazioa, eiekzio-frakzio bat barne, sistolaren ondoren ezkerreko eta eskuineko bentrikuluetatik zenbat odol eiektatzen den deskribatzen duena. Eiekzio-frakzioa, orduan, honela lor daiteke: eiektatutako bolumena, bihotzaren bidez (kolpearen bolumena), bihotz betearen bolumenarekin (azken bolumen diastolikoa) zatituz. Ekokardiogramak gorputza estresatuago dagoen egoeretan ere egin daitezke, odol-hornidurarik ezaren zantzurik badagoen aztertzeko. Bihotzeko ahaleginaren proba hori zuzeneko ariketa da, edo, hori ezinezkoa denean, dobutamina bezalako medikamentu baten injekzioa.

Ordenagailu bidezko tomografiak, toraxeko erradiografiak eta beste irudi mota batzuk lagungarriak izan daitezke bihotzaren tamaina ebaluatzeko, biriketako edemaren zantzurik baden ebaluatzeko eta bihotzaren inguruan likidorik badagoen adierazteko. Aorta ebaluatzeko ere baliagarriak dira, bihotzetik ateratzen den odol hodi nagusia[33].

Tratamendua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bihotzeko gaixotasunak hainbat metodorekin trata daitezke, besteak beste, bizimoduaren aldaketak, tratamendu farmakologikoak eta kirurgiak.

Infartu iskemikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bihotzeko bypass operazioa

Arteria koronarioak estutu egiten dira (kardiopatia iskemikoa) partzialki estututako arteria batek (bularreko angina) eragindako toraxeko minaren sintomak arintzeko, arteria bat erabat itxita dagoenean bihotzeko muskuluaren kaltea minimizatzeko (miokardio-infartua), edo miokardio-infartua gerta ez dadin. Bularreko anginaren sintomak hobetzeko sendagaien artean daude nitroglizerina, beta-blokeatzaileak eta kaltzio-kanalen blokeatzaileak; prebentziozko tratamenduetan, berriz, antiplaketarioak daude, hala nola aspirina eta estatinak, bizi-estiloa hobetzeko neurriak, hala nola erretzeari uztea eta pisua galtzea, eta arrisku-faktoreen tratamendua, hala nola presio arterial altua eta diabetesa.[34]

Botikak erabiltzeaz gain, bihotzeko arteriak estutzea tratatu daiteke, estuguneak hedatuz edo odol jarioa birbideratuz, buxadura bat saihesteko. Hori egin daiteke ebakuntza koronario perkutaneoaren bidez, non estuguneak baloi punta duten kable txikiak arteria koronarioetara pasatuz zabal daitezkeen, estugunea hedatzeko baloia puztuz eta, batzuetan, stent bezala ezagutzen den metalezko aldamio bat atzean utziz, arteria irekita mantentzeko[35].

Arteria koronarioak estutzea ez bada egokia ebakuntza koronario baten bidez tratatzeko, kirurgia irekia eska daiteke. Bypass koronario baten txertaketa bat egin daiteke, non gorputzaren beste alde bateko odol-edalontzi bat erabiltzen den (safena bena, arteria erradiala edo barneko bular-arteria), odola estugunearen aurreko puntu batetik (normalean aorta) buxaduratik haratagoko puntu bateraino birbideratzeko[36].

Balbulopatiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bihotz-balbula gaixoek, anormalki estu bihurtu direnek edo ezohiko ihesak dituztenek kirurgia behar izan dezakete. Hori prozedura kirurgiko ireki gisa egin ohi da, kaltetutako bihotzeko balbula ehun edo metalezko balbula protesiko batekin ordezkatzeko. Egoera batzuetan, balbula trikuspide edo balbula mitralak kirurgikoki konpon daitezke, balbula ordeztea saihestuz. Bihotz-balbulak perkutaneoki ere trata daitezke, gaixotasun koronarioak esku hartzearekin antzekotasun asko dituzten teknikak erabiliz. Aortaren ordezkapen transkateterra gero eta gehiago erabiltzen da balbulen ordezkapen irekia jasateko arrisku handia dutela uste duten pazienteentzat.[37]

Arritmia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bihotz-erritmo anormalak (arritmiak) sendagai antiarritmikoekin trata daitezke. Horiek elektrolitoen fluxua zelula-mintzaren bidez manipulatuz funtziona dezakete (adibidez, kaltzio-kanalen blokeatzaileak, sodio-kanalen blokeatzaileak, amiodarona edo digoxina), edo nerbio-sistema autonomoak bihotzean duen efektua alda dezakete (beta-blokeatzaileak eta atropina). Zenbait arritmiatan, hala nola fibrilazio aurikularrean, istripu zerebrobaskularra izateko arriskua areagotzen da, eta arrisku hori murriztu egin daiteke warfarina edo ahotik hartzeko antikoagulatzaile berriak erabiliz[38].

Sendagaiek arritmia bat kontrolatzea lortzen ez badute, beste tratamendu aukera bat kateter bidezko ablazioa izan daiteke. Prozedura horietan, kableak pasatzen dira zainetik edo hankako arteriatik bihotzeraino, arritmia eragiten ari den ehun anormaleko eremua aurkitzeko. Ehun anormala nahita edo ablazio bidez kaltetu daiteke, berotzearen edo izoztearen bidez, bihotz-erritmoaren alterazio gehiago prebenitzeko. Arritmiarik gehienak gutxienez inbaditzaileak diren kateterren tekniken bidez trata daitezke, baina arritmiak (bereziki fibrilazio aurikularra) kirurgia irekiaren edo torakoskopikoaren bidez ere trata daitezke, dela beste bihotzeko kirurgia baten unean, dela prozedura autonomo gisa. Kardiobersio bat ere erabil daiteke, non deskarga elektriko bat erabiltzen den, erritmo anormal baten bidez bihotza zorabiatzeko.

Halaber, bihotzeko gailuak ere beharrezkoak izan daitezke, taupada-markagailu edo desfibriladore gisa, arritmiak tratatzeko. Taupada-markagailuak pilez elikatutako sorgailu txiki bat dira, larruazalaren azpian ezartzen dena, eta kable bat edo gehiago, bihotzeraino zabaltzen direnak. Maizago erabiltzen dira bihotz-erritmo anormalki motelak tratatzeko. Desfibriladore inplantagarriak bizitza arriskuan jartzen duten bihotz-erritmo azkarrak tratatzeko erabiltzen dira[39]. Gailu horiek bihotza monitorizatzen dute, eta bihotz-lasterketa arriskutsu bat hautematen bada, automatikoki deskarga bat eman dezakete bihotza erritmo normal batean lehengoratzeko. Desfibriladore inplantagarriak gutxiegitasun kardiakoa, miokardiopatia edo arritmia hereditarioaren sindromea duten pazienteetan erabiltzen dira.

Bihotz-gutxiegitasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Paziente baten bihotz-gutxiegitasunaren azpian dagoen kausari heltzeaz gain (ohikoagoa da bihotz-gaixotasun iskemikoa edo hipertentsioa), bihotz-gutxiegitasunaren tratamenduaren oinarria medikazioa da. Paziente batek sortzen duen gernu kantitatea (diuretikoak) handitzean biriketan likidoa pilatzea saihesteko botikak eta bihotzaren ponpaketa-funtzioa zaintzen saiatzen diren botikak (beta-blokeatzaileak, ACEren inhibitzaileak eta hartzaile mineralokortikoideen antagonistak).

Bihotz-gutxiegitasuna duten paziente batzuen kasuan, taupada-markagailu espezializatu bat erabil daiteke, bihotzeko birsinkronizazio-terapia izenekoa, bihotzeko ponpaketaren eraginkortasuna hobetzeko. Gailu horiek desfibriladore batekin konbinatzen dira maiz. Bihotz-gutxiegitasuneko kasu oso larrietan, bihotzaren beraren ponpatze-ahalmena osatzen duen bentrikulu-laguntzako gailu izeneko ponpa txiki bat ezar daiteke. Kasurik larrienetan, bihotzeko transplantea egiteko aukera kontuan har daiteke.[40]


Odol-hodiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aneurismak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Aneurisma»

Aneurisma (ἀνεύρυσμα, aneurysma, "dilatazioa", from ἀνευρύνειν, aneurynein, "dilatatzea") arteria edo bena baten paretak hautsi edo dilatatzean eratzen den handitua da, odolbilduz eta odolez betea. Edozein odol hoditan gertatu daitezke baina batzuetan bereziki garrantzitsuak dira heriotza eragin dezaketelako, besteak beste, burmuineko Willisen zirkuitu edo poligonoko aneurisma eta torax zein abdomen mailako aneurisma aortikoak. Aneurismak bihotz infartu baten ondorioz ager daitezke.

Aneurismen tamaina handitzen den heinean odol basoaren apurtzeko arriskua eta odol jarioa emateko arriskua handitu egiten dira[41]. Ahuldutako odol hodiaren pareta baten ondorioz gertatzen dira eta hereditarioak edo hartutako gaixotasunak izan daitezke. Horrez gain, trombosi zein emboliak eragin ditzakete.

Arteriosklerosia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Arteriosklerosi»
Arteriosklerosia

Arteriosklerosia arterietako gaixotasun kronikoa da. Honetan, arteriaren barneko geruza gogortu egiten da, elastikotasuna galtzen du eta loditu egiten da; bereziki bertan pixkanaka askotariko gaiak pilatzen direlako. Honen ondorioz, luzarora odol hodiak ixtera iritsi daitezke, hainbat guneetan irrigazioa oztopatuz eta gure osasunerako arazo larriak ekarriz eta gaixotasun kardiobaskularrak eraginez.[42]

Odol hodien itxiera eragiten duen kausa ohikoena arterosklerosia da; zeina arteriosklerosi mota bat den, non substantzia koipetsuen pilaketak gertatzen dira arterien hormetan (kolesterola, adibidez) hauen kontzentrazioa oso handia denean.[43] Horren ondorioz arterien barneko diametroa (argia) txikitzen da, eta odolak ezin du bertan ondo zirkulatu. Tronboak azaldu daitezke, arteria guztiz itxiko dituztenak; eta itxitako arteriak odolez hornitzen duen organoa (bihotza, garuna...) odol-fluxurik gabe geratuko da. Honek guztiak bihotzeko bat gertatzea eragin dezake, bihotzeko arterietan (koronarietan) irrigazioa galtzen delako eta bertan dauden zelulak hitzen direlako, odola gorputzera ponpatzeko gaitasuna galduz. Hortaz, kolesterolaren eta beste hainbat substanztien kontzentrazioa balio fisiologiko batzuen barruan mantentzea ezinbestekoa izango da.[44]

Hipertentsioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Hipertentsio»

Hipertentsioa gaixotasun kronikoa da, non tentsio arteriala igotzen den balore normaletatik gora: 140 mmHg-tik (sistolikoa) eta 90 mmHg-etik (diastolikoa) gora.

Hipertentsioa lehen mailakoa edo bigarren mailakoa izan daiteke. Lehen kasua, arruntena izan ohi dena (kasuen %90-95), etiologia ezezagunekoa da, hau da, ez dira arrazoiak ezagutzen eta genetikoa dela onartzen da. Bestea aldiz, gaixotasun endokrino, baskular, giltzurrunekoek edo zenbait sendagaik eragindakoa da. Farmako hauen artean sinpatikomimetikoak, estrogenoak eta ziklosporina daude besteak beste.

Honetaz gain, hipertentsioa kontsultakoa edo haurdunaldikoa ere izan daiteke. Kontsultako hipertentsioan gaixoaren presio arteriala igo egiten da medikuaren kontsultara joaten denean urduri jartzen delako. Kasu hauetan neurketak etxean egin beharko ditu gaixoak, hainbat aldiz egunean. Haurdunaldikoan, presio arteriala haurdunaldian bakarrik igotzen da. Hala ere, hau kontrolatu beharrekoa da.

Barizeak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Barize»
Barizeak

Barizea zain baten hantura iraunkorra da. Zainaren barnean odola pilatzen delako sortzen da, batez ere. Odola bihotzera itzultzean edozein arrazoirengatik muskuluaren barneko zain nagusietatik ezin bideratuz lurrazalaren alderago dauden zain meheagoetatik bideratzen denean sortzen da, zain meheago horiek zabaldu egiten baitira. Gehienetan, zangoetan ateratzen dira barizeak; mina ematen dute, hantura agertzen da, eta odolaren zirkulazioa zaildu egiten dute. Denbora luzean zutik egoten diren pertsonetan eta berez horretarako joera duenetan azaltzen dira, emakumeetan bereziki. Haurdunaldian izaten dute, batez ere, emakumeek barizeak ateratzeko arrisku handia. Ebakuntza bidez sendatzen dira, edo, txikiak direnean, eskleroterapiaz, indizio bidez edo laser bidez.

Flebitisa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Flebitis[45] zain baten hormaren hantura da. Gehienetan azaleko zainetan gertatzen da. Askotan tronbosiarekin batera gertatzen da, orduan gaixotasunari tronboflebitis diogu. Ingurua gorri, bero eta minez egotea dira flebitisaren sintometako batzuk.

Tronbosia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tronbosia koagulu batek, tronbo izenekoa, eragindako odol-hodi baten buxadura da, normalean hodiaren horman hazten den ateroma plaka batek eragindakoa. Plaketa edo fibrina agregatuek odol baso bat estaltzen dutenean sortzen den prozesu patologikoa ere honela izendatzen da. Miokardio infartu akutuaren eragilea izan daiteke. Tronboa hormatik askatzen bada, enbolo izena hartuko du eta organismoaren edozein lekutara helduko da odolaren bidez, gehienetan biriketara, enbolia sorrarazteko arrsikuarekin.

Odola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anemia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anemia gaixotasun hematologikoa da, hematien edota hemoglobinaren gabeziak sortutakoa. Bera bakarrik azaltzen den eritasuna izan daiteke, edota beste prozesu zabalago baten barruan dagoen agerpen soila.

Anemia dagoenean odolak oxigenoa garraiatzeko duen gaitasuna murriztuta dago eta –ondorioz– gorputzeko ehunek eta organoek ohi baino oxigeno gutxiago jasotzen dute. Jakina denez, hemoglobina molekula –hematien dagoena– da oxigeno garraiatzaile nagusia. Anemiaren ondorioetako bat ehunen hipoxia da.

Leuzemia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Leuzemia hezur-muinaren gaixotasun larria da, leukozito kopuruaren gehiegizko igoera eragiten duena. Hitza grezieratik dator (leuko = λευκός, "zuri"; eta emia, αἷμα = "odol"). "Odoleko minbizia"-ren izenarekin ere ezagutzen da. Haurtzaroan agertzen den minbizirik ohikoena da: minbizia duten haurren artean %30 baino gehiagok leuzemia dauka.

Linfomak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Linfoma odolean sortutako gaixotasuna da, zehazki gongoiletan garatutakoa linfozitoetatik. Minbizi hematologikoa dugu, 1832an Thomas Hodgkinek lehen aldiz deskribatutakoa.

Mieloma[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mieloma anizkuna

Mieloma hezurretako plasma-zelulen ugaritze anarkikoa ezaugarri duen hezur-muinen tumore gaiztoa da. Gorputzeko hezur jakin batean (mieloma bakarra) edo hezur ugaritan (mieloma anizkoitza edo Kahlerren gaixotasuna) ager daiteke. Gaixotasun honek era askotako sintomak ditu. Alde batetik, odolean eta hezur-muinetan normalak ez diren plasmozitoak agertzen dira, hauek hezurra gero eta gehiago hartzen dute eta odolean eta hezur-ehunetan tumorearen ehunek jariatzen duten immunoglobulina berezi bat agertzen da (Bence-Jonesen proteinuria). Bestetik, anemia, infekzioak, giltzurrunen funtzionamendu desegokia, globuluen sedimentazio oso bizkorra etab. dira. Pertsona helduengan agertzen da batez ere, eta oso larria da, gaixoa urtebete edo bi urteren buruan hiltzen da. Kimioterapiak, kortikoterapiak eta erradioterapiak moteltzen dute gaixotasunaren bilakaera.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskalterm: [Kardiologia Hiztegia] [2015]
  2. Maton, Anthea. (1993). Human Biology and Health. Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice Hall ISBN 0-13-981176-1.
  3. (Ingelesez) Global atlas on cardiovascular disease prevention and control. Policies, strategies and interventions. .
  4. a b Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman who izeneko erreferentziarako
  5. (Ingelesez) «Cardiovascular diseases (CVDs)» www.who.int . Noiz kontsultatua: 2019-12-08.
  6. Harrison's principles of internal medicine.. (18th ed.. argitaraldia) McGraw-Hill 2012 ISBN 978-0-07-174889-6 PMC 288932926 . Noiz kontsultatua: 2019-12-08.
  7. (Ingelesez) «Your Heart Failure Healthcare Team» www.heart.org . Noiz kontsultatua: 2019-12-08.
  8. a b «Different heart diseases» World Heart Federation . Noiz kontsultatua: 2019-12-15.
  9. Harrison's principles of internal medicine.. (18th ed.. argitaraldia) McGraw-Hill 2012 ISBN 978-0-07-174889-6 PMC 288932926 . Noiz kontsultatua: 2019-12-15.
  10. Davidson's principles and practice of medicine.. (21st ed.. argitaraldia) Churchill Livingstone/Elsevier 2010 ISBN 978-0-7020-3085-7 PMC 455157186 . Noiz kontsultatua: 2019-12-15.
  11. (Ingelesez) Ponikowski, Piotr; Voors, Adriaan A.; Anker, Stefan D.; Bueno, Héctor; Cleland, John G. F.; Coats, Andrew J. S.; Falk, Volkmar; González‐Juanatey, José Ramón et al.. (2016). «2016 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure» European Journal of Heart Failure (8): 891–975 doi:10.1002/ejhf.592 ISSN 1879-0844 . Noiz kontsultatua: 2019-12-15.
  12. Betts, J. Gordon, 1954-. Anatomy & physiology. ISBN 978-1-947172-04-3 PMC 898069394 . Noiz kontsultatua: 2019-12-15.
  13. (Ingelesez) Ponikowski, Piotr; Voors, Adriaan A.; Anker, Stefan D.; Bueno, Héctor; Cleland, John G. F.; Coats, Andrew J. S.; Falk, Volkmar; González‐Juanatey, José Ramón et al.. (2016). «2016 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure» European Journal of Heart Failure (8): 891–975 doi:10.1002/ejhf.592 ISSN 1879-0844 . Noiz kontsultatua: 2019-12-15.
  14. (Ingelesez) Vahanian, Alec; Alfieri, Ottavio; Andreotti, Felicita; Antunes, Manuel J.; Barón-Esquivias, Gonzalo; Baumgartner, Helmut; Borger, Michael Andrew; Carrel, Thierry P. et al.. (2012-10-01). «Guidelines on the management of valvular heart disease (version 2012)The Joint Task Force on the Management of Valvular Heart Disease of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS)» European Journal of Cardio-Thoracic Surgery (4): S1–S44 doi:10.1093/ejcts/ezs455 ISSN 1010-7940 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  15. Davidson's principles and practice of medicine.. (21st ed.. argitaraldia) Churchill Livingstone/Elsevier 2010 ISBN 978-0-7020-3085-7 PMC 455157186 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  16. (Ingelesez) Kirchhof, Paulus; Benussi, Stefano; Kotecha, Dipak; Ahlsson, Anders; Atar, Dan; Casadei, Barbara; Castella, Manuel; Diener, Hans-Christoph et al.. (2016-11-01). «2016 ESC Guidelines for the management of atrial fibrillation developed in collaboration with EACTS» EP Europace (11): 1609–1678 doi:10.1093/europace/euw295 ISSN 1099-5129 . Noiz kontsultatua: 2019-12-15.
  17. (Ingelesez) Brignole, Michele; Auricchio, Angelo; Baron-Esquivias, Gonzalo; Bordachar, Pierre; Boriani, Giuseppe; Breithardt, Ole-A.; Cleland, John; Deharo, Jean-Claude et al.. (2013-08-01). «2013 ESC Guidelines on cardiac pacing and cardiac resynchronization therapyThe Task Force on cardiac pacing and resynchronization therapy of the European Society of Cardiology (ESC). Developed in collaboration with the European Heart Rhythm Association (EHRA)» EP Europace (8): 1070–1118 doi:10.1093/europace/eut206 ISSN 1099-5129 . Noiz kontsultatua: 2019-12-15.
  18. null null; Blomström-Lundqvist Carina; Scheinman Melvin M.; Aliot Etienne M.; Alpert Joseph S.; Calkins Hugh; Camm A. John; Campbell W. Barton et al.. (2003-10-14). «ACC/AHA/ESC Guidelines for the Management of Patients With Supraventricular Arrhythmias*—Executive Summary» Circulation (15): 1871–1909 doi:10.1161/01.CIR.0000091380.04100.84 . Noiz kontsultatua: 2019-12-15.
  19. Davidson's principles and practice of medicine.. (21st ed.. argitaraldia) Churchill Livingstone/Elsevier 2010 ISBN 978-0-7020-3085-7 PMC 455157186 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  20. (Ingelesez) Baumgartner, Helmut; Bonhoeffer, Philipp; De Groot, Natasja M. S.; de Haan, Fokko; Deanfield, John Erik; Galie, Nazzareno; Gatzoulis, Michael A.; Gohlke-Baerwolf, Christa et al.. (2010-12-01). «ESC Guidelines for the management of grown-up congenital heart disease (new version 2010)The Task Force on the Management of Grown-up Congenital Heart Disease of the European Society of Cardiology (ESC)» European Heart Journal (23): 2915–2957 doi:10.1093/eurheartj/ehq249 ISSN 0195-668X . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  21. Harrison's principles of internal medicine.. (18th ed.. argitaraldia) McGraw-Hill 2012 ISBN 978-0-07-174889-6 PMC 288932926 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  22. Davidson's principles and practice of medicine.. (21st ed.. argitaraldia) Churchill Livingstone/Elsevier 2010 ISBN 978-0-7020-3085-7 PMC 455157186 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  23. Davidson's principles and practice of medicine.. (21st ed.. argitaraldia) Churchill Livingstone/Elsevier 2010 ISBN 978-0-7020-3085-7 PMC 455157186 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  24. TALLEY, NICHOLAS J.. (2013). CLINICAL EXAMINATION, 7E.. ELSEVIER AUSTRALIA ISBN 0-7295-4198-3 PMC 1105949397 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  25. Betts, J. Gordon, 1954-. Anatomy & physiology. ISBN 978-1-947172-04-3 PMC 898069394 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  26. Davidson's principles and practice of medicine.. (21st ed.. argitaraldia) Churchill Livingstone/Elsevier 2010 ISBN 978-0-7020-3085-7 PMC 455157186 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  27. Oh's intensive care manual. (Seventh edition. argitaraldia) ISBN 978-1-4557-5013-9 PMC 868019515 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  28. «Acute Coronary Syndrome Workup: Approach Considerations, Electrocardiography, Measurement of CK-MB Levels» emedicine.medscape.com . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  29. Harrison's principles of internal medicine.. (18th ed.. argitaraldia) McGraw-Hill 2012 ISBN 978-0-07-174889-6 PMC 288932926 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  30. Davidson's principles and practice of medicine.. (21st ed.. argitaraldia) Churchill Livingstone/Elsevier 2010 ISBN 978-0-7020-3085-7 PMC 455157186 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  31. Betts, J. Gordon, 1954-. Anatomy & physiology. ISBN 978-1-947172-04-3 PMC 898069394 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  32. Davidson's principles and practice of medicine.. (21st ed.. argitaraldia) Churchill Livingstone/Elsevier 2010 ISBN 978-0-7020-3085-7 PMC 455157186 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  33. Davidson's principles and practice of medicine.. (21st ed.. argitaraldia) Churchill Livingstone/Elsevier 2010 ISBN 978-0-7020-3085-7 PMC 455157186 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  34. (Ingelesez) Piepoli, Massimo F.; Hoes, Arno W.; Agewall, Stefan; Albus, Christian; Brotons, Carlos; Catapano, Alberico L.; Cooney, Marie-Therese; Corra, Ugo et al.. (2016). «2016 European Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice» European Heart Journal (29) ISSN 0195-668X . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  35. Kolh, Philippe; Windecker, Stephan; Alfonso, Fernando; Collet, Jean-Philippe; Cremer, Jochen; Falk, Volkmar; Filippatos, Gerasimos; Hamm, Christian et al.. (2014-10). «2014 ESC/EACTS Guidelines on myocardial revascularization: the Task Force on Myocardial Revascularization of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS). Developed with the special contribution of the European Association of Percutaneous Cardiovascular Interventions (EAPCI)» European Journal of Cardio-Thoracic Surgery: Official Journal of the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (4): 517–592 doi:10.1093/ejcts/ezu366 ISSN 1873-734X PMID 25173601 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  36. Davidson's principles and practice of medicine.. (21st ed.. argitaraldia) Churchill Livingstone/Elsevier 2010 ISBN 978-0-7020-3085-7 PMC 455157186 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  37. (Ingelesez) Vahanian, Alec; Alfieri, Ottavio; Andreotti, Felicita; Antunes, Manuel J.; Barón-Esquivias, Gonzalo; Baumgartner, Helmut; Borger, Michael Andrew; Carrel, Thierry P. et al.. (2012-10-01). «Guidelines on the management of valvular heart disease (version 2012)The Joint Task Force on the Management of Valvular Heart Disease of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Association for Cardio-Thoracic Surgery (EACTS)» European Journal of Cardio-Thoracic Surgery (4): S1–S44 doi:10.1093/ejcts/ezs455 ISSN 1010-7940 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  38. (Ingelesez) Kirchhof, Paulus; Benussi, Stefano; Kotecha, Dipak; Ahlsson, Anders; Atar, Dan; Casadei, Barbara; Castella, Manuel; Diener, Hans-Christoph et al.. (2016-11-01). «2016 ESC Guidelines for the management of atrial fibrillation developed in collaboration with EACTS» EP Europace (11): 1609–1678 doi:10.1093/europace/euw295 ISSN 1099-5129 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  39. (Ingelesez) Brignole, Michele; Auricchio, Angelo; Baron-Esquivias, Gonzalo; Bordachar, Pierre; Boriani, Giuseppe; Breithardt, Ole-A.; Cleland, John; Deharo, Jean-Claude et al.. (2013-08-01). «2013 ESC Guidelines on cardiac pacing and cardiac resynchronization therapyThe Task Force on cardiac pacing and resynchronization therapy of the European Society of Cardiology (ESC). Developed in collaboration with the European Heart Rhythm Association (EHRA)» EP Europace (8): 1070–1118 doi:10.1093/europace/eut206 ISSN 1099-5129 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  40. (Ingelesez) Ponikowski, Piotr; Voors, Adriaan A.; Anker, Stefan D.; Bueno, Héctor; Cleland, John G. F.; Coats, Andrew J. S.; Falk, Volkmar; González‐Juanatey, José Ramón et al.. (2016). «2016 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure» European Journal of Heart Failure (8): 891–975 doi:10.1002/ejhf.592 ISSN 1879-0844 . Noiz kontsultatua: 2019-12-19.
  41. Cronenwett, J. L.; Murphy, T. F.; Zelenock, G. B.; Whitehouse, W. M.; Lindenauer, S. M.; Graham, L. M.; Quint, L. E.; Silver, T. M. et al.. (1985-09-01). «Actuarial analysis of variables associated with rupture of small abdominal aortic aneurysms» Surgery (3): 472–483 ISSN 0039-6060 PMID 3898453 . Noiz kontsultatua: 2017-03-09.
  42. (Gaztelaniaz) Arteriosclerosis. 2017-10-06 . Noiz kontsultatua: 2017-11-04.
  43. (Ingelesez) Arteriosclerosis. 2017-09-11 . Noiz kontsultatua: 2017-11-04.
  44. La arterioesclerosis (aterosclerosis) | Salud y colesterol. . Noiz kontsultatua: 2017-11-04.
  45. Euskalterm: [Gaixotasunen Hiztegia] [2015]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]