Gartzea I.a Sanoitz

Wikipedia(e)tik
Gartzia I.a Nafarroakoa» orritik birbideratua)
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Gartzea I.a Sanoitz
Gartzea I.a Sanoitz

Luesiako erliebe prerromanikoa, c. 970


925 – 970
Aurrekoa Antso I.a Gartzez
Ondorengoa Antso II.a Gartzez

Jaiotza c. 919
?
Heriotza 970eko otsailaren 22a[1]
?
Ezkontidea(k) Andregoto Garindoitz
Teresa Ramirez
Erlijioa Kristaua

Gartzea I.a Sanoitz[2]latinez: Garsea Sanzonis; gaztelaniaz: García Sánchez I de Pamplona— (c. 919-970eko otsailaren 22a[3]) Iruñeko erregea (925 - 970) eta Aragoiko kondea (943-970) izan zen.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antso I.a Gartzez Iruñeko erregearen eta Tota erreginaren semea, ama Orti Gartzez erregearen iloba zuen.[4]

Antso I.a Gartzez hil zenean, 925ko abenduaren 10ean, Gartzea Sanoitzek sei urte baino ez zituen. Horrexegatik, Semero Gartzez osaba erregeorde bihurtu zen. Osaba hil zenean, tutoretza krisi larrian egon zen eta baita erresuma ere. Ama Totari esker (Abd ar-Rahman III.a bere lehengusuarekin batera) egoera bere onera itzuli zen.

Harrezkero, nahiz eta Gartzea Sanoitz adin nagusikoa izan, amaren itzalari esker Iruñekoak nagusitasuna lortu zuen beste erresuma kristauen artean. 933an adin-nagusi bilakatu zenean, Gartzeak Andregoto Garindoitz bere emaztegaiaren tutoretza lortu zuen eta, era berean, Aragoiko konderriaren agintaritza ere.[5] Egoera 943ra arte iraun zuen, lehenengo ezkontza indargabetu eta jada agirietan Teresa Ramirez bigarren emazteekin batera agertu zenean[3]

Gartzea Sanoitzen hiru arrebek Leongo Erresumako erregeak ezkondu zituen[3]: Urrakak Ramiro II.a, Antsak Ordoño II.a eta Onekak Alfontso IV.a. Hori zela eta, nafarrek Leongo Erresumako gerra zibiletan parte hartu zuten: Ramiro II.a hil zenean, nafarrek Tota erregina burua zena, Antso iloba Leongo erregea izateko lagundu zuten. Ordoño "Gaiztoa"k, hura ere Totaren iloba, Antso kaleratu zuenean, Totak Abderramanen laguntza eskatu zuen Antsok tronua berreskuratu dezan.

937an, Ramiro II.a Leongoarekin eta Zaragozako walia zen Muhammad ibn Hashimekin bat egin zuen. Honen aurka, Abderraman III.ak Gartzearen lurraldeetara eraman zuen urte hartako bere espedizioa Calatayud eta Zaragozatik pasa ondoren.[6]

939. urtean, Gartzea Sanoitzek Ramiro II.a Leongoa, Gaztelako Fernan Gonzalez eta Asturiasko eta Galiziako gudataldeekin batera Abderraman III.a mendean hartu zuen Simancasko guduan.[5]

942an, Muhammad ibn Hashime Zaragozako waliak zuzendutako armada musulmanak iruindar armada mendean hartu zuen, Sen eta Men haitzak berreskuratuz. Berriro, Fernan Gonzalezen gaztelar armadaren laguntza zutelarik ere, apirilaren 5ean Tuterako guduan menderatuak izan ziren.[7]

953an Tota bere amarekin batera San Martin Albeldakoaren monasterioari Bagibel hiribildua eman zion.

961ean Gaztelako konderria eta Leongo Erresumaren arteko liskarretan parte hartu zuen, Fernan Gonzalez, Gaztelako kondea, harrapatuz, baino ez zien musulmanei entregatu.

963an Kordobako Al-Hakam II.a kalifaren aurka beste kristauen arteko elkartasuna osatu zuen baina omeiatarrek garaipena lortu zuten.[8]

970eko otsailaren 22an hil zen. Doneztebeko eliza txikiaren portikoan hilobiratu zuten, Deioko gazteluan.

Ezkontzak eta seme-alabak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehendabizikoz, Andregoto Garindoitz, Garindo II.a Azearitz Aragoiko kondearen eta Antsa Gartzezen alaba. Semea Antso II.a zuten. Ezkontza honen ondorioz Erresuma biak batu ziren. Gartzeak Andregoto arbuiatu zuen 943 baino lehen eta hau Oibarren zituen lurraldeetara joan zen non 971tik aurrera hil zen.[9][10] Hiru seme-alaba izan zituzten:

943 baino lehen, bigarrenez, Teresa Ramirez, Ramiro II.a Leongoaren alaba ezkondu zuen. Bi seme izan zituzten:

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Truhart, Peter (1984-1988), Regents of Nations, Europe/Southern Europe Europa/Südeuropa, Münich: K. G Saur, 3170. orrialdea, ISBN 359810491X .
  2. Koldo Mitxelenak hainbat aldiz adierazi zuen Erdi Aroan Antsoren patronimikoa Sanoitz zela.
  3. a b c d e   Cañada Juste, Alberto (1981), «Un milenario navarro: Ramiro Garcés, rey de Viguera», Príncipe de Viana 42 (162): 21-37, ISSN 0032-8472, http://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/15668.pdf .
  4.   Salas Merino, Vicente (2008), La Genealogía de Los Reyes de España (4. argitaraldia), Madril: Visión Libros, 216–218. orrialdea, ISBN 978-84-9821-767-4, http://books.google.com/books?id=s-YxL2tIbEgC&pg=PA216 .
  5. a b c d   Martínez Díez, Gonzalo (2007), Sancho III el Mayor Rey de Pamplona, Rex Ibericus, Madril: Marcial Pons Historia, 29. orrialdea, ISBN 978-84-96467-47-7 .
  6.   Encyclopedia Britannica (2010), 'Abd ar-Rahman III, I: A-Ak - Bayes (15. argitaraldia), Chicago, IL, 17–18. orrialdea, ISBN 978-1-59339-837-8 .
  7.   Martínez Díez, Gonzalo (2005), El condado de Castilla (711-1038): la historia frente a la leyenda, Marcial Pons Historia, 372-373. orrialdea, ISBN 8495379945, http://books.google.cat/books?id=KgiDVZfBipwC&pg=PA372&dq=barbastro+942&hl=ca&ei=RRJaToqIGIrtObjenYkM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDsQ6AEwBA#v=onepage&q=barbastro%20942&f=false .
  8.   Biografías y Vidas, García Sánchez I, http://www.biografiasyvidas.com/biografia/g/garcia_ii_sanchez_i_2.htm .
  9. Siresako kartularioaren arabera, 971ko ekainaren 29an, Andregoto Garindoitzek, Antso Gartxez bere semeak eta Urraka erreginak monasterioari Javierre de Martes hiribildua bere ondasun guztiekin batera eman zioten
  10.   Ubieto Arteta, Antonio (1986), Cartulario de Siresa, Textos Medievales, ISBN 84-7013-217-2 .
  11. 991ko otsailaren 15ean, Leiren, Antso Gartzez "Abarka" erregeak eta Tota bere arrebak Ibargoitin zegoen Baiakoako monasterioa eta mahatsondo bat Arzangin eman zizkioten
  12.   Martín Duque, Ángel J. (1983), Documentación medieval de Leire (siglos IX a XII), Vianako Printzearen Erakundea, ISSN 235-0625-8 .
  13.   Salazar y Acha, Jaime de (2006), «Urraca. Un nombre egregio en la onomástica altomedieval», En la España medieval (1): 37, ISSN 0214-3038, http://revistas.ucm.es/index.php/ELEM/article/view/ELEM0606220029A/21565 .
  14. Siresako kartularioaren arabera, 978ko abenduaren 15ean, Sancius rex et Urraka regina, una cum germanis nostris Ranimiro et Eximino memmores sumus quod genitor noster Garsea rex